Inqubomgomo Yokuyala Yesikole eNingizimu Afrika: Igiyidi Ehambisana ne-SASA
Othishanhloko nama-SGB avame ukulwa nokulinganisa ukuhlelekwa esikoleni namalungelo abafundi, bengaqiniseki ukuthi izinqubo zabo zihlangabezana ne-SASA nezidingo zomthethosisekelo. Ngaphandle kwenqubomgomo yokuyala yesikole eNingizimu Afrika e cacile, izikole zingabhekana nokusebenzisa ngokungahambisani, ukuphikisana kwabazali nengozi yamaphutha ezinqubweni ekumisweni noma ekuxoshweni. Inqubomgomo yokuyala ehambisana ne-SASA ivikela amalungelo abafundi, inikeza othisha nabasebenzi bokuphatha izinyathelo ezi cacile zokulandela, futhi inciphisa ingozi yemthetho neyephutha.
Leli qondiso lichaza ukuthi ungakha futhi usebenzise kanjani inqubomgomo yokuyala yesikole ehambisana neSASA Izigaba 8–9, uMthethosisekelo Isigaba 12, neSACE Code of Professional Ethics. Siqukethe amazinga okuziphatha okungafanele nempendulo, ezinye izindlela esijeziso somzimba (esivinjelwe), izinqubo zokumiswa nokuxoshwa, inqubo efanele nokugcina amarekhodi ukuze isikole sakho sigcine indawo ephephile kuyilapho sithobela.
Yini Inqubomgomo Yokuyala Yesikole eNingizimu Afrika?
Inqubomgomo yokuyala yesikole umbhalo ohlanganisiwe ochaza imithetho, izinqubo neziphumo zokuziphatha okungafanele kwabafundi. Isebenza njengohlaka lokugcina ukuhlelekwa, ukukhuthaza ukuziphatha okuhle nokuqinisekisa ukuphathwa okulungile kwabafundi bonke. Ngaphansi kwe-SASA, isikole ngasinye sikahulumeni kufanele sakhe umthetho (oqukethe izinqubo zokuyala) ngokuxoxisana nabafundi, abazali nothisha.
Izingxenye ezinhloko zenqubomgomo yokuyala:
- Imithetho e cacile: Okulindelwe okukhethekile ngokuziphatha kwabafundi
- Amazinga okuziphatha okungafanele: Ukuhlukaniswa kwezono kusukela ezincane kuya ezibucayi
- Iziphumo: Izinyathelo zokuyala ezithuthukayo ezihambisana nobucayi bokuziphatha okungafanele
- Inqubo efanele: Izinqubo ezilungile zokuphenya nokubhekana nezigigaba
- Inqubo yokukhalima: Indlela yokuthi abafundi nabazali baklolele izinqumo
- Ukugcina amarekhodi: Uhlelo lokubhala izigigaba nezenzo ezithathiwe
Inqubomgomo yokuyala ehlakuliwe kahle ikhuthaza ukuziphendulela, ivimbela isijeziso esingahlelekile, ivikela amalungelo abafundi futhi iqinisekisa ukuhambisana ezinqumweni zokuyala esikoleni sonke.
Uhlaka Lwemthetho: SASA, uMthethosisekelo ne-SACE
Ukuqonda isisekelo somthetho sokuyala esikoleni kubalulekile ukuze kuthobelwe futhi kuvikelelwe amalungelo abafundi.
uMthetho Wezikole ZaseNingizimu Afrika (SASA) Izigaba 8–9
Isigaba 8: Umthetho Wokuziphatha
ISASA Isigaba 8 idinga isikole ngasinye sikahulumeni ukuthi samukele umthetho wabafundi. Lo mthetho kufanele:
- Sakhiwe ngokuxoxisana nabafundi, abazali nothisha
- Sihambisane noMthethosisekelo nomthetho wesifundazwe osebenza
- Sichaze izinqubo zokuyala neziphumo zokwephula
- Sibuyekezwe minyaka yonke futhi sibuyekezwe njengoba kudingeka
- Sitholakale kubonke abafundi, abazali nabasebenzi
Umthetho wokuziphatha uba yisisekelo senqubomgomo yakho yokuyala, esungula imithetho nezinqubo ezilawula ukuziphatha kwabafundi.
Isigaba 9: Ukumiswa Nokuxoshwa
ISASA Isigaba 9 ilawula ukumiswa nokuxoshwa kwabafundi:
- Ukumiswa: Ukususwa okwesikhashana esikoleni (okuphezulu izinsuku ezi-7) elindele uphenyo
- Ukuxoshwa: Ukususwa okungunaphakade esikoleni (kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe)
- Inqubo efanele: Abafundi banalo ilungelo lokuzwa ngaphambi kokumiswa noma kokuxoshwa
- Izikhalo: Abafundi nabazali bangakhalima izinqumo zokumiswa noma zokuxoshwa
Izikole azikwazi ukumisa noma ukuxosha abafundi ngokungahlelekile—zonke izinqumo kufanele zilandele izinqubo ezifanele futhi zixoxiswe ukuziphatha okungafanele okubucayi.
uMthethosisekelo Isigaba 12: Ilungelo Lenkululeko Nokuphepha
uMthethosisekelo Isigaba 12 uvikela ilungelo lomuntu ngamunye lenkululeko nokuphepha komuntu siqu, kuhlanganise ilungelo:
- Lokungaphathwa noma kujeziswe ngendlela enobudlova, engenabuntu noma edekayo
- Lokungabekwa ebulungweni
Lokhu kuvikela ngokomthethosisekelo kuvimbela ngokusobala isijeziso somzimba ezikoleni. Noma yiluphi uhlobo lwesijeziso somzimba luphula amalungelo abafundi ngokomthethosisekelo futhi alukho emthethweni.
SACE Code of Professional Ethics
I-South African Council for Educators (SACE) Code of Professional Ethics idinga othisha ukuthi:
- Bahloniphe ubuntu namalungelo abafundi
- Bagcine imingcele yobuchwepheshe
- Basebenzise izindlela zokuyala ezifanele
- Bagweme isijeziso somzimba noma ukudekwa
- Balandele izinqubomgomo zesikole nezidingo zomthetho
Othisha abephula i-SACE Code bangabhekana nesinyathelo sokuyala, kuhlanganise ukumiswa noma ukususwa emsebenzini.
Imithetho Yezifundazwe
Iminyango yezemfundo yezifundazwe ingakhipha imithetho ezezelayo elawula ukuyala esikoleni. Izikole kufanele zithobele kokubili izidingo zezwe (SASA) nezesifundazwe. Hlola iwebhusayithi yomnyango wezemfundo wesifundazwe sakho ukuze uthole imithetho ethile esebenza esifundazweni sakho.
Izindlela Zokuyala Ezivinjelwe Nezinye Izindlela
Ezinye izindlela zokuyala zivinjelwe ngokusobala ngaphansi komthetho waseNingizimu Afrika futhi akufanele zisetshenziswe ezikoleni.
Isijeziso Somzimba
Isijeziso somzimba sivinjelwe ngokuphelele ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lokhu kuhlanganise:
- Ukushaya ngokomzimba (ukushaya, ukushaya ngentonga, ukushaya)
- Ukuphoqa abafundi ukuba benze imisebenzi ebuhlungu ngokomzimba
- Noma yiluphi uhlobo lwamandla omzimba ahlose ukudala ubuhlungu noma ukudekwa
Isisekelo somthetho sokuvimbela:
- uMthethosisekelo Isigaba 12 (ilungelo lenkululeko nokuphepha)
- SASA Isigaba 10 (ukuvinjelwa kwesijeziso somzimba)
- uMthetho Wezingane Isigaba 110 (ukuvikelelwa ekuhlukumezeni)
- SACE Code of Professional Ethics
Iziphumo zokusebenzisa isijeziso somzimba:
- Amacala obugebengu (ukushaya)
- Isinyathelo sokuyala se-SACE (ukumiswa noma ukususwa emsebenzini)
- Isibopho somphakathi (amacala avela kubazali)
- Ukungenelela komnyango wezemfundo wesifundazwe
Izikole kufanele ziqinisekise ukuthi bonke abasebenzi bayaqonda ukuthi isijeziso somzimba asikho emthethweni futhi sizoholela eziphumweni ezibucayi.
Ezinye Izindlela Ezivinjelwe
Izindlela zokuyala eziyinjelwe ezezelayo zihlanganise:
- Ukudekwa: Ukudekwa esidlangalaleni, ukubiza amagama noma ukuphatha okudekayo
- Ukuphika izidingo eziyisisekelo: Ukunqaba ukudla, amanzi noma ukufinyelela ezindlini zangasese
- Isijeziso esingaphezu kwesilinganiso: Iziphumo ezingahambisani nokuziphatha okungafanele
- Ukucwasa: Isijeziso esisekelwe kubuhlanga, ubulili, inkolo noma ezinye izici ezivikelekile
- Isijeziso sobuthi: Ukujezisa amakilasi noma amaqembu wonke ngenxa yokuziphatha okungafanele komuntu siqu
- Ukuphika imfundo: Ukuvimbela abafundi ukuthi babe emakilasini njengesijeziso (ngaphandle ngezinqubo zokumiswa ezifanele)
Zonke izindlela zokuyala kufanele zihloniphe ubuntu bomfundi, zibe zifanele iminyaka futhi zithobele amalungelo ngokomthethosisekelo.
Amazinga Okuziphatha Okungafanele Nempendulo
Uhlelo lokuyala oluthuthukayo luhlukanisa ukuziphatha okungafanele lube amazinga ngokobucayi, neziphumo ezifanele ezingeni ngalinye. Lokhu kuqinisekisa ukuhambisana nokulunga kuyilapho kuvumela ukukhuphuka lapho ukuziphatha okungafanele kuyaqhubeka noma kubaluleke kakhulu.
Izinga 1: Ukuziphatha Okungafanele Okuncane
Ukuziphatha okungafanele okuncane kuhlanganisa ukuziphatha okuphazamisa ukufunda kodwa okungabi yingozi yokuphepha ebalulekile noma kuphule imithetho yesikole ebalulekile.
Izibonelo:
- Ukukhuluma ngesikhathi sekilasi
- Ukungaqedi umsebenzi wasekhaya
- Ukwephula iyunifomu okuncane
- Ukuletha izinto ezivinjelwe (amathoyizi, amaselula ngesikhathi sekilasi)
- Ukulaha
- Ukugijima ezigudleni
- Ukungenahloniphi okuncane othisha noma ontanga
Izimpendulo:
- Isixwayiso ngomlomo
- Isixwayiso esibhaliwe (esiqoshwe efayileni lomfundi)
- Ukuboshwa (isikhathi esilindelwe ngemva kweskole)
- Umsebenzi womphakathi (ukuhlanza, ukuhlela)
- Ukwazisa abazali
- Isivumelwano sokuziphatha (ukuvumelana ukuthuthukisa ukuziphatha)
Inhloso: Lungisa ukuziphatha ngemfundo nokulungisa okuthambile, ukuvimbela ukukhuphuka kuya kokuziphatha okungafanele okubaluleke kakhulu.
Izinga 2: Ukuziphatha Okungafanele Okuphakathi
Ukuziphatha okungafanele okuphakathi kuhlanganisa ukuziphatha okuphula imithetho yesikole kakhudlwana noma okuphazamisa kakhulu indawo yokufunda.
Izibonelo:
- Ukuziphatha okungafanele okuncane okuphindaphindiwe (ngemva kwezixwayiso)
- Ukuziphatha okuphazamisayo ekilasini
- Ukuphikisa iziyalo zothisha
- Ukuhlukumeza (ngomlomo, ukukhipha abanye)
- Ukukopela ezivivinyweni noma emisebenzini
- Ukucekelwa phansi (ukulimaza okuncane impahla)
- Ukushiya izwe yesikole ngokungagunyaziwe
- Ukusebenzisa ulimi olungafanele
- Ukweba okuncane (ukuthatha izinto ngokungagunyaziwe)
Izimpendulo:
- Isixwayiso esibhaliwe esiqondile
- Ukuboshwa (okunwetshiwe noma amaseshini amaningi)
- Umsebenzi womphakathi (amahora anwetshiwe)
- Ukulahlekelwa amalungelo (ezemidlalo, imisebenzi yangaphandle)
- Umhlangano wabazali odingekayo
- Uhlelo lokusekela ukuziphatha
- Ukudluliselwa kumeluleki wesikole noma ezinkonzweni zokusekela
- Ukumiswa esikoleni (ukususwa emakilasini ajwayelekile, uhlelo olusekelwe olulindelwe)
Inhloso: Bhekana nokuziphatha okungafanele ngokubucayi kuyilapho unikeza ukusekelwa ukusiza abafundi bathuthukise ukuziphatha.
Izinga 3: Ukuziphatha Okungafanele Okubucayi
Ukuziphatha okungafanele okubucayi kuhlanganisa ukuziphatha okubeka ingozi yokuphepha, okuphula imithetho yesikole ebalulekile noma okungaba neziphumo zomthetho.
Izibonelo:
- Ukulwa ngokomzimba noma ukushaya
- Ukuhlukumeza okubucayi (okuqhubekayo, okulimazayo)
- Ukweba (inani elibalulekile)
- Ukucekelwa phansi (ukulimaza okubalulekile)
- Ukuba nezipho (imimese, izibhamu)
- Ukuba noma ukusebenzisa izidakamizwa noma utshwala
- Ukuphikisa okubucayi noma ukungahloniphi
- Izinsongo zobudlova
- Ukusongelwa ngokocansi noma ukuziphatha okungafanele ngokocansi
- I-cyberbullying (amacala abucayi)
- Ukuziphatha okungafanele okuphakathi okuphindaphindiwe naphezu kokungenelela
Izimpendulo:
- Isithangami sokuyala esiqondile
- Ukumiswa (kuze kube izinsuku ezi-7, elindele uphenyo)
- Ukudluliselwa ezinkonzweni zokusekela zangaphandle (abasebenzi bezemphakathi, izazi zengqondo)
- Ukubandakanya amaphoyisa (uma kunesono sobugebengu)
- Uhlelo lokungenelela ukuziphatha (ukusekelwa okuhlanganisiwe)
- Ukulahlekelwa kwemalungelo onke
- Umsebenzi womphakathi (onwetshiwe, olindelwe)
- Ukubuyela esikoleni ngemibandela (ngemibandela eqinile)
Inhloso: Bhekana nokuziphatha okungafanele okubucayi ngokuzimisayo kuyilapho uqinisekisa inqubo efanele futhi unikeza ukusekelwa okufanele.
Izinga 4: Ukuziphatha Okungafanele Okubucayi Kakhulu
Ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu kuhlanganisa ukuziphatha okubeka ingozi yokuphepha ngokushesha, okuphula umthetho wobugebengu noma okucekela phansi ngokuyisisekelo ukuphepha nokuhlelekwa kweskole.
Izibonelo:
- Ukushaya okubucayi okulimazayo
- Ukuba nezipho noma izikhali eziyingozi
- Ukuthengisa izidakamizwa noma ukusabalalisa
- Ukuhlukumeza ngokocansi noma ukuziphatha okungafanele ngokocansi okubucayi
- Ukushisa noma ukucekelwa phansi okubucayi
- Izinsongo ngezikhali
- Umsebenzi wohlobo lweqembu
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi okuphindaphindiwe naphezu kokungenelela
- Ukuziphatha okubeka ukuphila kwabanye noma ukuphepha engozini
Izimpendulo:
- Ukumiswa ngokushesha (elindele uphenyo)
- Isithangami sokuyala esiqondile (nokumelela ngokomthetho uma kuceliwe)
- Isiphakamiso sokuxoshwa (kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe)
- Ukubandakanya amaphoyisa (kuyisidingo ezonweni zobugebengu)
- Ukudluliselwa ezinhlelweni zemfundo ezehlukene
- Uhlelo lokusekelwa oluhlanganisiwe (uma umfundi esala esikoleni)
Inhloso: Vikela ukuphepha kweskole kuyilapho uqinisekisa inqubo efanele nokuhlola zonke izinketho zokusekela ngaphambi kokuxoshwa.
Ithebula Yamazinga Okuziphatha Okungafanele
| Izinga | Izibonelo | Izimpendulo Ezijwayelekile | Uphenyo Odingekayo |
|---|---|---|---|
| Izinga 1: Okuncane | Ukukhuluma ekilasini, ukwephula iyunifomu okuncane, umsebenzi wasekhaya ophelele | Isixwayiso ngomlomo, isixwayiso esibhaliwe, ukuboshwa, ukwazisa abazali | Okungaqondile (othisha ababhekele) |
| Izinga 2: Okuphakathi | Ukuziphatha okungafanele okuncane okuphindaphindiwe, ukuziphatha okuphazamisayo, ukuhlukumeza okuncane, ukukopela | Isixwayiso esiqondile, ukuboshwa okunwetshiwe, ukulahlekelwa amalungelo, umhlangano wabazali, ukumiswa esikoleni | Okuqondile (umphathi womnyango noma isekela othishanhloko) |
| Izinga 3: Okubucayi | Ukulwa ngokomzimba, ukuhlukumeza okubucayi, ukweba, ukucekelwa phansi, ukuba nezipho izidakamizwa/utshwala | Isithangami sokuyala, ukumiswa (kuze kube izinsuku ezi-7), ukudluliselwa kokusekela kwangaphandle, ukubandakanya amaphoyisa uma kube yobugebengu | Okuqondile (othishanhloko noma ikomidi lokuyala) |
| Izinga 4: Okubucayi Kakhulu | Ukushaya okubucayi, izikhali, ukuthengisa izidakamizwa, ukuhlukumeza ngokocansi, ukushisa, izinsongo ngezikhali | Ukumiswa ngokushesha, isithangami esiqondile, isiphakamiso sokuxoshwa, ukubandakanya amaphoyisa okuyisidingo | Okuqondile (othishanhloko, ikomidi lokuyala, umnyango wesifundazwe) |
Okubalulekile: Leli thebula linikeza isiqondiso esijwayelekile. Izikole kufanele zakhe izinqubo ezithile ezihambisana nomongo wazo nemithetho yesifundazwe.
Ezinye Izindlela Esijeziso Somzimba
Njengoba isijeziso somzimba sivinjelwe, izikole kufanele zisebenzise ezinye izindlela zokuyala eziphumelelayo, eziyahlonipha nezi thobela i-SASA nezidingo zomthethosisekelo.
Positive Behavioural Interventions and Supports (PBIS)
I-PBIS iyindlela ephrothaktivu egxile ekufundiseni nasekuqiniseni ukuziphatha okuhle esikhundleni sokujezisa ukuziphatha okungalungile.
Izingxenye ezinhloko:
- Okulindelwe okucacile: Fundisa ngokusobala ukuziphatha okulindelwe
- Ukuqinisa okuhle: Khonza futhi uvuze ukuziphatha okuhle
- Iziphumo ezingaguquki: Sebenzisa imithetho ngokulungile nangokungaguquki
- Izinqumo ezisekelwe idatha: Sebenzisa idatha yezigigaba ukhonze amaphethini futhi ulungise ukungenelela
- Ukusekelwa okuningi amazinga: Nikeza amazinga okusekelwa akhulayo ngokusekelwe esidingweni
Izinzuzo:
- Inciphisa ukuziphatha okungafanele ngokuvimbela izinkinga ngaphambi kwezenzeke
- Idala isiko lesikole elihle
- Ithuthukisa ukuzibandakanya kwabafundi nokusebenza kwezemfundo
- Yakha ubudlelwane phakathi kothisha nabafundi
Izinqubo Zokubuyisela
Izinqubo zokubuyisela zigxile ekulungiseni ukulimaza nasekubuyiseni ubudlelwane esikhundleni sokujezisa abonile.
Izindlela ezinhloko:
- Imibuthano yokubuyisela: Izingxoxo ezishelelwayo ezihlanganisa izinhlangano ezithintekile
- Ukulamula: Inqubo ehlelekile yokuxazulula ukuphikisana
- Izingqungquthela zokubuyisela: Imihlangano eqondile ebandakanya abafundi, abazali, othisha nezinhlangano ezithintekile
- Umsebenzi womphakathi: Inkonzo enengqondo ebhekana nokulimaza okwenzekile
Izinzuzo:
- Isiza abafundi baqonde umthelela wezenzo zabo
- Yakha uzwelo nesisindo
- Ilungisa ubudlelwane nobudlelwane bomphakathi
- Inciphisa izono eziphindaphindiwe
Izivumelwano Zokuziphatha Nezinhloso Zokusekela
Abafundi abanokuziphatha okungafanele okuqhubekayo, izivumelwano zokuziphatha nezinhloso zokusekela zinikeza ukungenelela okuhlelekile.
Izingxenye:
- Okulindelwe okucacile: Ukuziphatha okukhethekile okulindelwe
- Iziphumo: Iziphumo ezivumelwe eziwephulwe
- Ukusekelwa: Izinsiza nokungenelela ukusiza umfundi aphumelele
- Ukuqapha: Ukuhlola okujwayelekile nokubuyekeza inqubekela phambili
- Imivuzo: Ukuqinisa okuhle kokuhlangabezana nezinjongo
Izinzuzo:
- Inikeza ukuhlelekwa nokucaca
- Ibandakanya abafundi ekuseteni izinjongo
- Iqinisekisa ukulandela okuqhubekayo
- Ilandelela inqubekela phambili ngokuhamba kwesikhathi
Ukuboshwa Nomsebenzi Womphakathi
Ukuboshwa okulindelwe nomsebenzi womphakathi kunikeza iziphumo kuyilapho kugcina abafundi bebambiqhaza emisebenzini ephozithivu.
Ukuboshwa:
- Isikhathi esilindelwe ngemva kweskole
- Ithuba lokucabanga nokuqeda umsebenzi ophuthelwe
- Kufanele kube yemfundo, hhayi isijeziso
- Isikhathi esiphezulu kufanele sibe nengqondo (ngokujwayelekile ama-1–2 amahora)
Umsebenzi Womphakathi:
- Inkonzo enengqondo ebhekana nokulimaza okwenzekile
- Izibonelo: ukuhlanza, ukuhlela, ukusiza abafundi abancane, amaphrojekthi wokuthuthukisa isikole
- Kufanele kube yiminyaka efanele futhi kulindelwe
- Inikeza ithuba lonikezo oluhle
Ukulahlekelwa Amalungelo
Ukususa amalungelo (ezemidlalo, imisebenzi yangaphandle, imicimbi yesikole) kungasebenza ekuziphatheni okungafanele okuphakathi.
Iziqondiso:
- Amalungelo asusiwe kufanele ahlobane nokuziphatha okungafanele lapho kungenzeka
- Isikhathi kufanele sibe nengqondo futhi sikhulunywe ngokusobala
- Abafundi kufanele baqonde ukuthi bangawathola kanjani amalungelo
- Akufanele aphike ukufinyelela emfundweni eyisisekelo
Ukumiswa Esikoleni
Ukumiswa esikoleni kususa abafundi emakilasini ajwayelekile kodwa kubagcina esikoleni ohlelweni olusekelwe olulindelwe.
Izingxenye:
- Indawo yokufunda ehlukile elindelwe
- Umsebenzi wezemfundo uyaqhubeka (imisebenzi inikezwa)
- Ukusekelwa kokuziphatha nokweluleka
- Okulindelwe nezinjongo ezi cacile zokubuyela emakilasini ajwayelekile
- Ukubuyekeza okujwayelekile nokuqapha inqubekela phambili
Izinzuzo:
- Igcina ukuqhubeka kwemfundo
- Inikeza ukusekelwa okuqinile
- Isusa umfundi endaweni ejwayelekile okwesikhashana
- Ivumela ukubuyela emakilasini ngokuhlelekile
Ukudluliselwa Kokusekela Kwangaphandle
Ukuziphatha okungafanele okubucayi noma okuqhubekayo, ukudlulisela abafundi ezinkonzweni zokusekela zangaphandle kungabhekana nezinkinga ezingaphansi.
Izonkozo zokusekela:
- Abasebenzi bezemphakathi (izinkinga zomndeni, ukuhlukumezeka, ubumpofu)
- Izazi zengqondo (impilo yengqondo, izinkinga zokuziphatha)
- Abeluleki bezidakamizwa (izinkinga zezidakamizwa/utshwala)
- Izinhloso zokuthuthukisa intsha (amakhono empilo, umeluleki)
- Usizo lomthetho (uma kunezinkinga zomthetho)
Izinzuzo:
- Ibhekana nezizathu eziyinhloko zokuziphatha okungafanele
- Inikeza ubuchwepheshe obukhethekile
- Isekela abafundi nemindeni
- Inciphisa umthwalo ezinsizeni zesikole
Izinqubo Zokumiswa Nokuxoshwa
Ukumiswa siyinyathelo lokuyala esibucayi esisusa umfundi esikoleni okwesikhashana. ISASA Isigaba 9 ilawula izinqubo zokumiswa, futhi izikole kufanele zilandele izidingo zenqubo efanele eziqinile.
Ukumiswa
Ukumiswa kufanele kusetshenziswe kuphela ku:
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi (Izinga 3 noma 4)
- Okukhathazayo ngokuphepha ngokushesha (izinsongo, izikhali, ubudlova)
- Ukuziphatha okungafanele okuqhubekayo naphezu kokungenelela
- Izono zobugebengu (ukweba, ukushaya, ukuba nezipho izidakamizwa)
Ukumiswa akufanele kusetshenziswe ku:
- Ukuziphatha okungafanele okuncane noma okuphakathi (sebenzisa ezinye izindlela)
- Izinkinga zokusebenza kwezemfundo
- Izono zokuqala (ngaphandle uma kubucayi kakhulu)
- Ukulula (ukususa abafundi “abanzima”)
Izidingo Zenqubo Efanele
Ngaphambi kokumisa umfundi, izikole kufanele:
1. Phenya isigigaba
- Qoqa amaqiniso azo zonke izinhlangano (umfundi, ofakazi, othisha)
- Buyekeza ubufakazi (izitatimende, imibhalo, ubufakazi bomzimba)
- Bhala phansi okutholwe uphenyo
- Qinisekisa ukuthi uphenyo ulungile futhi uphelele
2. Azise umfundi nabazali
- Azisa umfundi nabazali ngokuziphatha okungafanele okusolwayo
- Nikeza imininingwane yesigigaba nobufakazi
- Chaza inqubo yokumiswa namalungelo
- Nikeza ithuba lokuphendula ngaphambi kwesinqumo
3. Senze isithangami sokuyala
- Hlanganisa isithangami nothishanhloko noma ikomidi lokuyala
- Vumela umfundi nabazali ukuba babe khona
- Thula ubufakazi futhi uvume impendulo
- Cabanga incazelo yomfundi nezimo
- Yenza isinqumo esekelwe kubufakazi nenqubomgomo yesikole
4. Nikeza isinqumo esibhaliwe
- Isaziso esibhaliwe sesinqumo sokumiswa
- Izizathu zokumiswa
- Isikhathi sokumiswa
- Imibandela yokubuyela
- Ulwazi lwenqubo yokukhalima
Isikhathi Nemibandela Yokumiswa
Isikhathi esiphezulu:
- I-SASA ivumela ukumiswa kuze kube izinsuku ezi-7 elindele uphenyo
- Ukumiswa okude kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe
- Ukumiswa kufanele kube kufushane ngangokunengenzo
Imibandela yokubuyela:
- Ukuqeda isikhathi sokumiswa
- Umhlangano nothishanhloko noma ikomidi lokuyala
- Ukuvumelana nokulindelwe ngokuziphatha
- Ukuqeda noma yikuphi ukungenelela okudingekayo (ukweluleka, umsebenzi womphakathi)
- Umhlangano wabazali (uma kudingeka)
Ngesikhathi sokumiswa:
- Umfundi akavunyelwe esikoleni
- Umsebenzi wezemfundo kufanele unikezwe (ukuze ungaphandi)
- Izonkozo zokusekela kufanele zitholakale (ukweluleka, umsebenzi womphakathi)
- Ukuxhumana njalo nabazali
Ukuhamba Kwenqubo Yokumiswa
- Kwenzeka isigigaba → Othisha babika othishanhloko
- Uphenyo → Qoqa amaqiniso, ubufakazi, izitatimende
- Isaziso → Azisa umfundi nabazali ngokuziphatha okungafanele okusolwayo
- Isithangami → Senza isithangami sokuyala ngenqubo efanele
- Isinqumo → Othishanhloko noma ikomidi sinquma ngokumiswa
- Isaziso esibhaliwe → Nikeza isaziso sokumiswa esibhaliwe nezinzathu
- Isikhathi sokumiswa → Umfundi ukhonza ukumiswa (kuze kube izinsuku ezi-7)
- Umhlangano wokubuyela → Hlanganisa nomfundi nabazali ngaphambi kokubuyela
- Ukubuyela esikoleni → Umfundi ubuyela ngemibandela evumelwe
- Ukuqapha → Qapha ukuziphatha futhi unikeze ukusekelwa
Inqubo Yokukhalima
Abafundi nabazali bangakhalima izinqumo zokumiswa:
Izizathu zokukhalima:
- Amaphutha ezinqubweni (inqubo efanele ayilandelwanga)
- Isinqumo esingalungile (isijeziso singahambisani nokuziphatha okungafanele)
- Ubufakazi obusha (ulwazi olungacatshangwanga)
- Ukucwasa (ukuphathwa okungalungile)
Inqubo yokukhalima:
- Thumela isikhalo esibhaliwe othishanhloko (ngaphakathi kwezinsuku ezi-7)
- Othishanhloko ubuyekeza isikhalo futhi angahle aguqule isinqumo
- Uma isikhalo sinqatshelwe, dlulisela kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Umnyango wesifundazwe ubuyekeza futhi enze isinqumo sokugcina
Ukuxoshwa
Ukuxoshwa siyinyathelo lokuyala esibucayi kakhulu, esisusa umfundi esikoleni unaphakade. Ukuxoshwa kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe futhi kufanele kusetshenziswe kuphela ezimweni ezibucayi kakhulu.
Nini Ukuxoshwa Kufanele
Ukuxoshwa kufanele kucatshangelwe kuphela ku:
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu (Izinga 4)
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi okuphindaphindiwe naphezu kokungenelela
- Izinsongo zokuphepha ngokushesha (izikhali, ubudlova obucayi)
- Izono zobugebengu (ukushaya okubucayi, ukuthengisa izidakamizwa, ukuhlukumeza ngokocansi)
- Ukwephula okuyisisekelo kwemithetho namagugu eskole
Ukuxoshwa kufanele kube yindlela yokugcina ngemva kokuthi konke okunye ukungenelela kusebenze.
Inqubo Yokuxoshwa
Isinyathelo 1: Uphenyo nesithangami
- Yenza uphenyo olujulile
- Bamba isithangami sokuyala esiqondile
- Vumela umfundi nabazali ukuthula icala
- Cabanga yonke ubufakazi nezimo
- Yenza isiphakamiso sokuxoshwa
Isinyathelo 2: Isiphakamiso se-SGB
- I-SGB ibuyekeza okutholwe isithangami
- Icabanga isiphakamiso sokuxoshwa
- Yenza isinqumo sokuncona ukuxoshwa
- Ilungisa umbiko wesiphakamiso sokuxoshwa
Isinyathelo 3: Ukuvunywa komnyango wesifundazwe
- Thumela isiphakamiso sokuxoshwa kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Faka umbiko wophenyo, iminithi yesithangami, ubufakazi, impendulo yomfundi, isiphakamiso se-SGB
- Umnyango wesifundazwe ubuyekeza icala
- Yenza isinqumo sokugcina (uvuma noma wenqaba ukuxoshwa)
Isinyathelo 4: Ukusebenzisa
- Uma kuvunywe, umfundi uxoshwa
- Isikole sihlela ukudluliselwa ohlelweni lwemfundo ehlukile
- Nikeza amarekhodi wezemfundo esikoleni esisha
- Gcina amarekhodi ukuze usebenzise esikhathini esizayo
Izidingo Zenqubo Efanele
Ukuxoshwa kudinga inqubo efanele eqinile:
- Uphenyo olungile: Uphenyo olujulile, olungakhathaleli
- Ukumelelwa ngokomthetho: Umfundi nabazali bangaba nokumelelwa ngokomthetho
- Ilungelo lokuzwa: Ithuba eliphelele lokuthula icala
- Isinqumo esibhaliwe: Isinqumo esibhaliwe esininingiliziwe nezinzathu
- Inqubo yokukhalima: Ilungelo lokukhalima kumnyango wesifundazwe noma ezinkantolo
Ezinye Izindlela Esikhundleni Sokuxoshwa
Ngaphambi kokuxosha, izikole kufanele zicabange:
- Izinhloso zemfundo ezehlukene: Izinhloso ezikhethekile zabafundi abanezinselele zokuziphatha
- Ukudluliselwa kwesinye isikole: Kungase kufanele kakhulu kunokuxoshwa
- Ukusekelwa okuqinile: Ukusekelwa kokuziphatha nokwezemfundo okuhlanganisiwe
- Ukungenelela kwezelapho: Ukubhekana nezinkinga ezingaphansi (ukuhlukumezeka, impilo yengqondo)
Ukuxoshwa kufanele kwenzeke kuphela lapho zonke ezinye izindlela sezisebenzile futhi umfundi ebeka ingozi okuqhubekayo ekuphepheni noma ngokuyisisekelo angeke asekelwe esikoleni.
Ukugcina Amarekhodi Nokuthuthukisa Inqubomgomo
Ukugcina amarekhodi okunemba kubalulekile ukuphatha ukuyala ngempumelelo, ukuthobela umthetho nokulandelela amaphethini okuziphatha okungafanele.
Okufanele Kuqoshwe
Umbhalo wesigigaba:
- Usuku, isikhathi nendawo yesigigaba
- Abafundi ababandakanyekile (amagama, amabanga, amakilasi)
- Incazelo yokuziphatha okungafanele (emininingiliziwe, eqiniso)
- Ofakazi (amagama nezitatimende)
- Ubufakazi (imibhalo, izithombe, ubufakazi bomzimba)
- Izenzo ezithathiwe (izixwayiso, iziphumo, ukungenelela)
- Okulandelayo okudingekayo (imihlangano, ukusekelwa, ukuqapha)
Izenzo zokuyala:
- Uhlobo lwesenzo (isixwayiso, ukuboshwa, ukumiswa)
- Usuku lwesenzo elithathiwe
- Isikhathi (uma kusebenza)
- Imibandela noma izidingo
- Umuntu ogunyaze isenzo
- Ukwazisa umfundi nabazali (usuku, indlela)
Ukungenelela kokusekela:
- Ukudluliselwa kubeluleki, abasebenzi bezemphakathi noma izinkonzo zangaphandle
- Izivumelwano zokuziphatha noma izinhlelo zokusekela
- Ukuqapha inqubekela phambili nokubuyekeza
- Iziphumo nokusebenza
Izinqubo Ezinhle Zokugcina Amarekhodi
Ubuphrivathi:
- Gcina ubuphrivathi okuqinile (kuphela abasebenzi abagunyaziwe abafinyelela amarekhodi)
- Gcina amarekhodi ngokuphephile (amakhabetini okufayila akiyiwe noma izinhlelo ezi vikelekile nephasiwedi)
- Thobela i-POPIA (Umthetho Wokuvikela Ulwazi Lomuntu Siqu)
- Yabelana ngolwazi kuphela nezinhlangano ezigunyaziwe (abazali, umnyango wesifundazwe, izinkantolo uma kudingeka)
Ukunemba:
- Qopha amaqiniso ngokungakhathali (gwema imibono noma ukucabanga)
- Sebenzisa ulimi olucacile, olukhethekile
- Faka yonke imininingwane efanelekile
- Buyekeza amarekhodi ngokushesha ngemva kwezigigaba noma izenzo
Ukuphelela:
- Bhala zonke izigigaba (ngisho nezincane)
- Faka uhlangothi lwazo zonke izinhlangano
- Gcina amarekhodi ngokulandela isikhathi
- Gcina umbhalo osekela (izitatimende, ubufakazi, ukuxhumana)
Ukugcina:
- Gcina amarekhodi isikhathi esidingekayo (hlola imithetho yesifundazwe, ngokujwayelekile iminyaka emi-3–5 ngemva kokuthi umfundi ashiye isikole)
- Gcina amarekhodi amadala ngokuphephile
- Cela amarekhodi ngendlela efanele lapho isikhathi sokugcina siphela
Izinhlelo Zokugcina Amarekhodi Zedijithali
Izinhloso zokuphatha isikole zesimanje zingashelela ukugcina amarekhodi okuyala: ukungena nokuthola ngokushesha, izitampu zosuku ezenzakalelayo, ukucinga ngomfundi noma uhlobo lwesigigaba, namabiko okuthumela i-SGB noma ezifundazweni. Noma yiliphi uhlelo kufanele lusekele ubuphrivathi nokugcina okuthobela i-POPIA.
Ukuthuthukisa Inqubomgomo Yokuyala Yesikole Sakho
Ukudala inqubomgomo yokuyala ehlanganisiwe kudinga ukuhlela okucophelela, ukuxoxisana nokuhambisana ne-SASA nezidingo zesifundazwe.
Isinyathelo 1: Sungula Ikomidi Lokuthuthukisa Inqubomgomo
Yakha ikomidi ehlanganise:
- Amalungu e-SGB (ikakhulukazi usihlalo nabameleli abazali)
- Othishanhloko nesekela othishanhloko
- Othisha (abameleli amasigaba/amabanga ahlukene)
- Abameleli abafundi (amalungu e-RCL)
- Abameleli abazali (imibono ehlukene)
- Abasebenzi bokusekela (abeluleki, abasebenzi bezemphakathi uma batholakala)
Indima yekomidi:
- Buyekeza inqubomgomo ekhona (uma isebenza)
- Phenya izidingo ze-SASA nezinqubo ezinhle
- Bhala umbhalo wenqubomgomo
- Xoxisana nababambiqhaza
- Buyekeza ngokusephendulo
- Thula inqubomgomo yokugcina ku-SGB ukuze ivunywe
Isinyathelo 2: Buyekeza Izidingo Zomthetho
Qinisekisa ukuthi inqubomgomo iyathobela:
- SASA Izigaba 8–9: Umthetho wokuziphatha nezidingo zokumiswa/okuxoshwa
- uMthethosisekelo Isigaba 12: Ukuvinjelwa kwesijeziso somzimba
- Imithetho yesifundazwe: Hlola izidingo zomnyango wezemfundo wesifundazwe
- I-SACE Code: Ubuqotho bobuchwepheshe bothisha
- uMthetho Wezingane: Ukuvikela amalungelo ezingane
Isinyathelo 3: Chaza Amazinga Okuziphatha Okungafanele Neziphumo
Yakha uhlelo lokuhlukanisa olucacile:
- Izinga 1 (Okuncane): Izibonelo neziphendulo
- Izinga 2 (Okuphakathi): Izibonelo neziphendulo
- Izinga 3 (Okubucayi): Izibonelo neziphendulo
- Izinga 4 (Okubucayi Kakhulu): Izibonelo neziphendulo
Qinisekisa ukuthi iziphumo:
- Zithuthukayo: Zikhuphuke ngendlela efanele
- Zilinganayo: Zihambisane nobucayi bokuziphatha okungafanele
- Ziyaguquki: Zisetshenziswa ngokulungile kubonke abafundi
- Ziyemfundo: Siza abafundi bafunde emaphutheni
Isinyathelo 4: Seta Izinqubo Zenqubo Efanele
Chaza izinqubo ze:
- Uphenyo: Indlela izigigaba eziphenywa ngayo
- Izithangami: Nini nakanjani izithangami zokuyala ezenziwa
- Izinqumo: Ubani owenza izinqumo nakanjani
- Izikhalo: Inqubo yokukhalima izinqumo
- Izaziso: Indlela abafundi nabazali abaziswa ngayo
Isinyathelo 5: Thuthukisa Ezinye Izindlela Esijeziso Somzimba
Bhala phansi izindlela zokuyala ezi vunywayo:
- Ukungenelela kokuziphatha okuhle
- Izinqubo zokubuyisela
- Izivumelwano zokuziphatha nezinhloso zokusekela
- Ukuboshwa nomsebenzi womphakathi
- Ukulahlekelwa amalungelo
- Ukumiswa esikoleni
- Ukudluliselwa kokusekela kwangaphandle
Qinisekisa ukuthi bonke abasebenzi bayaqonda izindlela eziyinjelwe (isijeziso somzimba, ukudekwa, njll).
Isinyathelo 6: Dala Izinqubo Zokugcina Amarekhodi
Seta uhlelo lwe:
- Ukubhala izigigaba
- Ukuqopha izenzo zokuyala
- Ukulandelela ukungenelela kokusekela
- Ukugcina ubuphrivathi
- Ukukhiqiza amabiko
- Ukugcina amarekhodi
Isinyathelo 7: Xoxisana Nababambiqhaza
Ukuxoxisana kuyadingeka ngaphansi kweSASA Isigaba 8:
Xoxisana na:
- Abafundi: Imihlangano ye-RCL, ucwaningo, amaqembu agxile
- Abazali: Imihlangano yabazali, ucwaningo, impendulo ebhaliwe
- Othisha: Imihlangano yabasebenzi, amaqembu asebenzayo
- Abasebenzi bokusekela: Ukufaka mayelana nokungenelela nokusekelwa
Inqubo yokuxoxisana:
- Yabelana ngenqubomgomo yohlelo
- Chaza izinhlinzeko ezinhloko
- Qoqa impendulo nokukhathazeka
- Bhekana imibuzo futhi cacisa ukuqondakala
- Buyekeza inqubomgomo ngokusephendulo
- Qedela inqubomgomo ngokufaka kwababambiqhaza
Isinyathelo 8: Vuma Futhi Usebenzise
Ukuvunywa kwe-SGB:
- Thula inqubomgomo yokugcina ku-SGB
- I-SGB ibuyekeza ivume inqubomgomo
- Inqubomgomo iba umbhalo wesikole osemthethweni
Ukusebenzisa:
- Xhumana ngenqubomgomo nababambiqhaza bonke (abafundi, abazali, abasebenzi)
- Nikeza ukuqeqesha othisha nabasebenzi bokusekela
- Bonisa inqubomgomo ngokusobala (iwebhusayithi yesikole, amabhodi waziso, amaphakethi okwamukelwa)
- Qinisekisa ukuthi bonke abasebenzi bayaqonda futhi balandele inqubomgomo
- Qapha ukusebenzisa bese ubhekana nezinkinga
Isinyathelo 9: Buyekeza Futhi Uthuthukise
Ukubuyekeza minyaka yonke:
- Buyekeza inqubomgomo minyaka yonke (kudingeka ngaphansi kwe-SASA)
- Hlola ukusebenza nokukhonza ukuthuthukisa
- Buyekeza ngokushintsho emthethweni noma izinqubo ezinhle
- Xoxisana nababambiqhaza ngezinguquko ezinconyiwe
- Vuma futhi xhumana ngezibuyekezo
Izinqubo Ezinhle Zokusebenzisa Izinqubomgomo Zokuyala
Ukusebenzisa ngempumelelo kuqinisekisa ukuthi izinqubomgomo zisebenza ngokwenza, hhayi nje ephepheni.
Ukuqeqesha Nokwakha Amandla
Ukuqeqesha othisha:
- Qeqesha bonke othisha ngezinqubo zenqubomgomo
- Nikeza ukuthuthukiswa kobuchwepheshe okuqhubekayo
- Yabelana ngezinqubo ezinhle nezindaba
- Bhekana nezinselele nezimibuzo ezivamile
- Qinisekisa ukuqonda izidingo zomthetho
Ukuqeqesha abasebenzi bokusekela:
- Qeqesha abeluleki, abasebenzi bezemphakathi nabasebenzi bokusekela
- Qinisekisa ukuthi bayaqonda izinhloso zabo enqubweni yokuyala
- Nikeza izinsiza namathuluzi okungenelela
Imfundo yabazali:
- Chaza inqubomgomo emihlanganweni yabazali
- Nikeza izifinyezo ezibhaliwe ne-FAQ
- Khuthaza imibuzo bese ubhekana nokukhathazeka
- Yakha ukuqonda indlela yesikole yokuyala
Ukungaguquki Nokulunga
Sebenzisa inqubomgomo ngokungaguquki:
- Imithetho efanayo isebenza kubonke abafundi
- Ukuziphatha okungafanele okufanayo kuthola iziphumo ezifanayo
- Gwema izinqumo ezingahlelekile noma ezi cwasayo
- Bhala phansi zonke izinqumo nezinzathu
Qinisekisa ukulunga:
- Phenya ngokujulile ngaphambi kokuthatha isinyathelo
- Nikeza abafundi ithuba lokuchaza
- Cabanga izimo zomuntu siqu
- Nikeza ukusekelwa ndawonye neziphumo
Ukuxhumana
Ukuxhumana okucacile:
- Chaza imithetho nokulindelwe ngokusobala
- Nikeza imibhalo yenqubomgomo ebhaliwe
- Sebenzisa ulimi olufanele iminyaka
- Humusha ezilimini ezisetshenziswa esikoleni
- Yenza inqubomgomo itholakale (iwebhusayithi, amakhophi aphrintiwe)
Izinqubo ezi sobala:
- Gcina abafundi nabazali bezazisiwe
- Chaza izinqumo nezinzathu
- Nikeza amathuba emibuzo
- Gcina izindlela zokuxhumana ezivulekile
Ukusekelwa Nokungenelela
Gcizelela ukusekelwa:
- Bhekana nezizathu eziyinhloko zokuziphatha okungafanele
- Nikeza ukungenelela okufanele
- Sebenza nemindeni nezonkozo zangaphandle
- Qapha inqubekela phambili futhi ulungise ukungenelela
Linganisa iziphumo nokusekelwa:
- Iziphumo ziyadingeka ukuze kube nokuziphendulela
- Ukusekelwa kusiza abafundi bathuthukise ukuziphatha
- Hlanganisa kokubili ukuze kube nokuyala okuphumelelayo
Ukuqapha Nokuhlola
Landelela izigigaba:
- Qopha zonke izigigaba ngokuhlelekile
- Hlaziya amaphethini namatrendi
- Khonza abafundi abadinga ukusekelwa okugeziwe
- Qapha ukusebenza kokungenelela
Hlola inqubomgomo:
- Hlola ukuthi inqubomgomo yafinyelela yini izinjongo
- Khonza izindawo zokuthuthukisa
- Qoqa impendulo kubabambiqhaza
- Yenza izinguquko njengoba kudingeka
Izinselele Nezixazululo Ezivamile
Ukusebenzisa izinqubomgomo zokuyala ngempumelelo kudinga ukubhekana nezinselele ezivamile.
Inselele: Ukusebenzisa Ngokungahambisani
Inkinga: Othisha abahlukene basebenzisa imithetho ngokuhlukene, okuholela ekungalungi.
Izixazululo:
- Nikeza ukuqeqesha okucacile ngezinqubo zenqubomgomo
- Seta iziqondiso zokuthatha izinqumo
- Imihlangano ejwayelekile ukuxoxa amacala nokuqinisekisa ukungaguquki
- Bhala phansi zonke izinqumo ukuze zibuyekezwe
Inselele: Ukuntuleka Kwezinsiza Zokusekela
Inkinga: Izikole azinabeluleki, abasebenzi bezemphakathi noma izinkonzo zokusekela zangaphandle.
Izixazululo:
- Sebenzisana nezinhlangano zomphakathi
- Finyelela izinkonzo zokusekela zomnyango wezemfundo wesifundazwe
- Qeqesha othisha ngamakhono okuyisisekelo okweluleka nokusekela
- Sebenzisa izinhlelo zokusekelwa kontanga
- Sebenzisa abazali navolontiya bomphakathi
Inselele: Ukuphikisana Kwabazali
Inkinga: Abazali abavumelani nezinqumo zokuyala noma abasekeli izinqubomgomo zesikole.
Izixazululo:
- Xhumana ngenqubomgomo ngokusobala nangasekuqaleni
- Chaza isizathu nezidingo zomthetho
- Bandakanya abazali ekuthuthukiseni inqubomgomo
- Nikeza amathuba okuxoxa nokunikeza impendulo
- Yakha ubudlelwane nabazali
- Bhekana nokukhathazeka ngokushesha nangokulungile
Inselele: Ukuncishwa Kwesikhathi
Inkinga: Ukuphenya izigigaba nokubamba izithangami kuthatha isikhathi esibalulekile.
Izixazululo:
- Shelela izinqubo lapho kungenzeka
- Sebenzisa izinhlelo zedijithali ukuze unciphise umbhalo
- Dlulela ngendlela efanele (isekela othishanhloko, abaphathi beminyango)
- Gcina izigigaba ezibucayi kuqala
- Hlanganisa izigigaba ezincane ezifanayo ukuze kusebenze kahle
Inselele: Abonile Abaphindaphindiwe
Inkinga: Abanye abafundi bayaqhubeka nokuziphatha okungafanele naphezu kokungenelela.
Izixazululo:
- Andisa ukungenelela kokusekela
- Dlulisela ochwepheshe bangaphandle (izazi zengqondo, abasebenzi bezemphakathi)
- Yakha izinhlelo zokusekela ezihlanganisiwe
- Bandakanya imindeni ekungeneleleni
- Cabanga izinhlelo zemfundo ezehlukene uma kufanele
- Bhala phansi konke ukungenelela ukuze usebenzise esikhathini esizayo
Ukudala nokusebenzisa inqubomgomo yokuyala yesikole eNingizimu Afrika ehambisana ne-SASA, uMthethosisekelo nemithetho yesifundazwe kubalulekile ukuze kugcinwe izindawo zokufunda eziphephile, ezihlelekile kuyilapho kuvikelelwa amalungelo abafundi. Inqubomgomo ehlakuliwe kahle inikeza imithetho e cacile, izinqubo ezilungile neziphumo ezifanele kuyilapho igcizelela ukusekelwa nokungenelela kokuziphatha okuhle. ISASA Izigaba 8–9 idinga imithetho yokuziphatha nezinqubo zokuyala; isijeziso somzimba sivinjelwe; futhi inqubo efanele, ukugcina amarekhodi nokubuyekeza minyaka yonke akuyona into engashintsheki.
Ngokuningi ngokuphatha nokuziphatha, bheka igiyidi yethempulethi yomthetho weskole eNingizimu Afrika. Ukuze ushelele ukugcina amarekhodi okuyala, ukubika kwe-SGB nokubhala okuthobela i-POPIA endaweni eyodwa, bheka ukuthi i-Fundisa iseka kanjani izikole zaseNingizimu Afrika.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Ingabe izikole zingasasebenzisa isijeziso somzimba uma abazali bevumelana?
Cha. Isijeziso somzimba sivinjelwe ngokuphelele ezikoleni zaseNingizimu Afrika kungakhathalekile ukuvumelana kwabazali. uMthethosisekelo Isigaba 12 uvikela ilungelo lomuntu ngamunye lenkululeko nokuphepha, futhi iSASA Isigaba 10 ivimbela ngokusobala isijeziso somzimba. Ukuvumelana kwabazali akudluli amalungelo ngokomthethosisekelo noma umthetho wezwe. Izikole ezisebenzisa isijeziso somzimba zibhekana namacala obugebengu (ukushaya), isinyathelo sokuyala se-SACE, nesisindo somphakathi. Izikole kufanele zisebenzise ezinye izindlela zokuyala ezithobela i-SASA nezidingo zomthethosisekelo.
Umehluko ungaki phakathi kokumiswa nokuxoshwa?
Ukumiswa ukususwa okwesikhashana esikoleni (okuphezulu izinsuku ezi-7 ngaphansi kwe-SASA) elindele uphenyo noma njengesiphumo sokuyala. Abafundi babuyela esikoleni ngemva kwesikhathi sokumiswa, ngokuvamile ngemibandela (isivumelwano sokuziphatha, uhlelo lokusekela). Ukuxoshwa ukususwa okungunaphakade esikoleni futhi kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe. Ukuxoshwa kufanele kusetshenziswe kuphela ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu (Izinga 4) ngemva kokuthi konke okunye ukungenelela kusebenze. Izikole kufanele zilandele inqubo efanele eqinile kokubili ukumiswa nokuxoshwa, kuhlanganise uphenyo, izithangami, izinqumo ezibhaliwe nezinqubo zokukhalima.
Izikole kufanele zibhekele kanjani abafundi abanezidingo zezemfundo ezikhethekile abaziphatha kabi?
Abafundi abanezidingo zezemfundo ezikhethekile banalo amalungelo afanayo ezinqubweni zokuyala ezilungile, kodwa izikole kufanele zicabange izidingo nezimo zabo zomuntu siqu. Ngaphambi kokuthatha isinyathelo sokuyala, izikole kufanele zihlole ukuthi ingabe umfundi wayeqonda yini imithetho neziphumo, zicabange ukuthi ingabe ukuziphatha okungafanele kuhlobene yini nokukhubazeka kwabo noma izidingo zokusekela, ziqinisekise ukuthi ukusekelwa nokulungiselela okufanele kusekhona, zixoxe nabasebenzi bokusekela (izazi zengqondo, odokotela bezengqondo, othisha abakhethekile), futhi zilungise iziphumo zibe zifanele ukuqonda namandla omfundi.
Izikole kufanele zigxile ekusekeleni nasekungeneleleni kokuziphatha okuhle kunokujezisa abafundi abanezidingo ezikhethekile, kuyilapho zisagcina ukuziphendulela nokuphepha.
Amarekhodi ani izikole kufanele zigcine ngezigigaba zokuyala?
Izikole kufanele zigcine amarekhodi anemba azo zonke izigigaba zokuyala: imininingwane yesigigaba (usuku, isikhathi, indawo, incazelo, izinhlangano ezibandakanyekile, ofakazi), okutholwe uphenyo (izitatimende, ubufakazi, iziphetho), izenzo zokuyala ezithathiwe (izixwayiso, ukuboshwa, ukumiswa, ukungenelela kokusekela), ukwazisa umfundi nabazali (izinsuku, izindlela, izimpendulo), ukungenelela kokusekela (ukudluliselwa, ukweluleka, izinhlelo zokuziphatha, inqubekela phambili), nezikhalo (uma kukhona, imiphumelo). Amarekhodi kufanele agcinwe ebuphrivathi, agcinwe ngokuphephile, futhi agcinwe izikhathi ezidingekayo (ngokujwayelekile iminyaka emi-3–5 ngemva kokuthi umfundi ashiye isikole), futhi enziwe atholakale ezinhlangano ezigunyaziwe (abazali, umnyango wesifundazwe, izinkantolo uma kudingeka).
Izinhloso zokugcina amarekhodi ngedijithali zingashelela ukubhala okuyala futhi zisize ukuqinisekisa ukuthobela i-POPIA nezidingo zesifundazwe.
Ibhalwe ngu
Fundisa Team