Inqubomgomo Yokuyala Yesikole eNingizimu Afrika: Igiyidi Ehambisana ne-SASA

Othishanhloko nama-SGB avame ukulwa nokulinganisa ukuhlelekwa esikoleni namalungelo abafundi, bengaqiniseki ukuthi izinqubo zabo zihlangabezana ne-SASA nezidingo zomthethosisekelo. Ngaphandle kwenqubomgomo yokuyala yesikole eNingizimu Afrika ecacile, izikole zingase zibhekane nokusetshenziswa okungahambisani, ukuphikisana kwabazali nengozi yamaphutha ezinqubweni ekumisweni noma ekuxoshweni. Inqubomgomo yokuyala ehambisana ne-SASA ivikela amalungelo abafundi, inikeza othisha nabaphathi izinyathelo ezicacile zokulandela, futhi inciphisa ingozi yezomthetho neyokuhlonipheka.
Leli qondiso lichaza ukuthi ungayakha futhi uyisebenzise kanjani inqubomgomo yokuyala yesikole ehambisana neSASA Izigaba 8–9, uMthethosisekelo Isigaba 12, ne-SACE Code of Professional Ethics. Sihlanganisa amazinga okuziphatha okungafanele nezimpendulo, ezinye izindlela esikhundleni sesijeziso somzimba (esivinjelwe), izinqubo zokumiswa nokuxoshwa, inqubo efanele nokugcina amarekhodi ukuze isikole sakho sigcine indawo ephephile kuyilapho sithobela.
Yini Inqubomgomo Yokuyala Yesikole eNingizimu Afrika?
Inqubomgomo yokuyala yesikole umbhalo ohlanganisiwe ochaza imithetho, izinqubo neziphumo zokuziphatha okungafanele kwabafundi. Isebenza njengohlaka lokugcina ukuhlelekwa, ukukhuthaza ukuziphatha okuhle nokuqinisekisa ukuphathwa okulungile kwabafundi bonke. Ngaphansi kwe-SASA, isikole ngasinye sikahulumeni kufanele sakhe umthetho wokuziphatha (oqukethe izinqubo zokuyala) ngokuxoxisana nabafundi, abazali nothisha.
Izingxenye eziyinhloko zenqubomgomo yokuyala:
- Imithetho ecacile: Okulindelwe okuqondile ngokuziphatha kwabafundi
- Amazinga okuziphatha okungafanele: Ukuhlukaniswa kwezephulomthetho kusukela ezincane kuya ezibucayi
- Iziphumo: Izinyathelo zokuyala ezithuthukayo ezihambisana nobucayi bokuziphatha okungafanele
- Inqubo efanele: Izinqubo ezilungile zokuphenya nokubhekana nezigigaba
- Inqubo yokukhalima: Indlela yokuthi abafundi nabazali baphikisane nezinqumo
- Ukugcina amarekhodi: Uhlelo lokubhala izigigaba nezenzo ezithathiwe
Inqubomgomo yokuyala eyakhiwe kahle ikhuthaza ukuziphendulela, ivimbela isijeziso esingahlelekile, ivikela amalungelo abafundi futhi iqinisekisa ukuhambisana ezinqumweni zokuyala esikoleni sonke.
Uhlaka Lomthetho: SASA, uMthethosisekelo ne-SACE
Ukuqonda isisekelo somthetho sokuyala esikoleni kubalulekile ukuze kuthotshelwe futhi kuvikelwe amalungelo abafundi.
uMthetho Wezikole ZaseNingizimu Afrika (SASA) Izigaba 8–9
Isigaba 8: Umthetho Wokuziphatha
ISASA Isigaba 8 idinga ukuthi isikole ngasinye sikahulumeni samukele umthetho wokuziphatha wabafundi. Lo mthetho kufanele:
- Wakhiwe ngokuxoxisana nabafundi, abazali nothisha
- Uhambisane noMthethosisekelo nomthetho wesifundazwe osebenzayo
- Uchaze izinqubo zokuyala neziphumo zokwephula
- Ubuyekezwe minyaka yonke futhi ubuyekezwe njengoba kudingeka
- Utholakale kubo bonke abafundi, abazali nabasebenzi
Umthetho wokuziphatha uyisisekelo senqubomgomo yakho yokuyala, usungula imithetho nezinqubo ezilawula ukuziphatha kwabafundi.
Isigaba 9: Ukumiswa Nokuxoshwa
ISASA Isigaba 9 ilawula ukumiswa nokuxoshwa kwabafundi:
- Ukumiswa: Ukususwa okwesikhashana esikoleni (okuphakeme kuze kube izinsuku ezingu-7) kulindwe uphenyo
- Ukuxoshwa: Ukususwa okuphakade esikoleni (kudinga ukuvunyelwa umnyango wezemfundo wesifundazwe)
- Inqubo efanele: Abafundi banelungelo lokuzwakala ngaphambi kokumiswa noma kokuxoshwa
- Izikhalo: Abafundi nabazali bangaphikisana nezinqumo zokumiswa noma zokuxoshwa
Izikole azikwazi ukumisa noma ukuxosha abafundi ngokungahleliwe; zonke izinqumo kufanele zilandele izinqubo ezifanele futhi zibe nesizathu esiwukuziphatha okungafanele okubucayi.
uMthethosisekelo Isigaba 12: Ilungelo Lenkululeko Nokuphepha
uMthethosisekelo Isigaba 12 uvikela ilungelo lomuntu ngamunye lenkululeko nokuphepha komuntu siqu, kuhlanganise ilungelo:
- Lokungaphathwa noma kujeziswe ngendlela enonya, engenabuntu noma edelelayo
- Lokungahlukunyezwa
Lokhu kuvikelwa ngokomthethosisekelo kuvimbela ngokusobala isijeziso somzimba ezikoleni. Noma yiluphi uhlobo lwesijeziso somzimba luphula amalungelo omfundi ngokomthethosisekelo futhi alusemthethweni.
SACE Code of Professional Ethics
I-South African Council for Educators (SACE) Code of Professional Ethics idinga ukuthi othisha:
- Bahloniphe isithunzi namalungelo abafundi
- Bagcine imikhawulo yobuchwepheshe
- Basebenzise izindlela zokuyala ezifanele
- Bagweme isijeziso somzimba noma ukudelela
- Balandele izinqubomgomo zesikole nezidingo zomthetho
Othisha abephula i-SACE Code bangabhekana nesinyathelo sokuyala, kuhlanganise ukumiswa noma ukususwa emsebenzini.
Imithetho Yezifundazwe
Iminyango yezemfundo yezifundazwe ingakhipha eminye imithetho elawula ukuyala esikoleni. Izikole kufanele zithobele kokubili izidingo zezwe (SASA) nezesifundazwe. Hlola iwebhusayithi yomnyango wezemfundo wesifundazwe sakho ukuze uthole imithetho ethile esebenza esifundazweni sakho.
Izindlela Zokuyala Ezivinjelwe Nezinye Izindlela
Ezinye izindlela zokuyala zivinjelwe ngokusobala ngaphansi komthetho waseNingizimu Afrika futhi akufanele zisetshenziswe ezikoleni nanini.
Isijeziso Somzimba
Isijeziso somzimba sivinjelwe ngokuphelele ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lokhu kufaka:
- Ukushaya ngokomzimba (ukushaya ngesandla, ukushaya ngentonga, ukushaya)
- Ukuphoqa abafundi ukuba benze imisebenzi ebuhlungu ngokomzimba
- Noma yiluphi uhlobo lwamandla omzimba ahlose ukudala ubuhlungu noma ukudelela
Isisekelo somthetho sokuvinjelwa:
- uMthethosisekelo Isigaba 12 (ilungelo lenkululeko nokuphepha)
- SASA Isigaba 10 (ukuvinjelwa kwesijeziso somzimba)
- uMthetho Wezingane Isigaba 110 (ukuvikelwa ekuhlukunyezweni)
- SACE Code of Professional Ethics
Iziphumo zokusebenzisa isijeziso somzimba:
- Amacala obugebengu (ukuhlukumeza)
- Isinyathelo sokuyala se-SACE (ukumiswa noma ukususwa emsebenzini)
- Icala lomthetho womphakathi (amacala avela kubazali)
- Ukungenelela komnyango wezemfundo wesifundazwe
Izikole kufanele ziqinisekise ukuthi bonke abasebenzi bayaqonda ukuthi isijeziso somzimba asisemthethweni futhi sizoholela eziphumweni ezibucayi.
Ezinye Izindlela Ezivinjelwe
Ezinye izindlela zokuyala ezivinjelwe zihlanganisa:
- Ukudelela: Ukuhlaziswa obala, ukuthuka noma ukuphathwa okudelelayo
- Ukwenqatshelwa kwezidingo eziyisisekelo: Ukugodla ukudla, amanzi noma ukufinyelela ezindlini zangasese
- Isijeziso esiphindwe kabili: Iziphumo ezingahambisani nokuziphatha okungafanele
- Ukucwasa: Isijeziso esisekelwe ebuhlangeni, ubulili, inkolo noma ezinye izici ezivikelekile
- Isijeziso sekilasi lonke: Ukujezisa amakilasi noma amaqembu wonke ngenxa yokuziphatha okungafanele komuntu oyedwa
- Ukwenqatshelwa kwemfundo: Ukuvimbela abafundi ukuba baye emakilasini njengesijeziso (ngaphandle kwezinqubo zokumiswa ezifanele)
Zonke izindlela zokuyala kufanele zihloniphe isithunzi somfundi, zifanele ngokweminyaka futhi zithobele amalungelo omthethosisekelo.
Amazinga Okuziphatha Okungafanele Nezimpendulo
Uhlelo lokuyala oluthuthukayo luhlukanisa ukuziphatha okungafanele libe amazinga ngokobucayi, nangeziphumo ezifanele ezingeni ngalinye. Lokhu kuqinisekisa ukuhambisana nokulunga kuyilapho kuvumela ukukhula lapho ukuziphatha okungafanele kuqhubeka noma kuba bucayi ngokwengeziwe.
Izinga 1: Ukuziphatha Okungafanele Okuncane
Ukuziphatha okungafanele okuncane kuhlanganisa ukuziphatha okuphazamisa ukufunda kodwa okungabeki ingozi ebalulekile yokuphepha noma okuphule imithetho emikhulu yesikole.
Izibonelo:
- Ukukhuluma ngesikhathi sekilasi
- Ukungaqedi umsebenzi wasekhaya
- Ukwephula iyunifomu okuncane
- Ukuletha izinto ezivinjelwe (amathoyizi, amaselula ngesikhathi sekilasi)
- Ukulahla udoti
- Ukugijima emigwaqweni yasekilasini
- Ukungahloniphi okuncane othisha noma ontanga
Izimpendulo:
- Isixwayiso ngomlomo
- Isixwayiso esibhaliwe (esiqoshwe efayeleni lomfundi)
- Ukuboshwa (isikhathi esiqashelwe ngemva kwesikole)
- Umsebenzi womphakathi (ukuhlanza, ukuhlela)
- Ukwazisa abazali
- Isivumelwano sokuziphatha (isivumelwano sokuthuthukisa ukuziphatha)
Inhloso: Lungisa ukuziphatha ngemfundo nokuqondisa okuthambile, uvimbele ukukhula kuye ekuziphatheni okungafanele okubucayi kakhulu.
Izinga 2: Ukuziphatha Okungafanele Okuphakathi
Ukuziphatha okungafanele okuphakathi kuhlanganisa ukuziphatha okuphula imithetho yesikole ngokubucayi kakhudlwana noma okuphazamisa kakhulu indawo yokufunda.
Izibonelo:
- Ukuziphatha okungafanele okuncane okuphindwayo (ngemva kwezixwayiso)
- Ukuziphatha okuphazamisayo ekilasini
- Ukungalaleli iziyalezo zothisha
- Ukuxhaphaza (ngomlomo, ukukhipha abanye)
- Ukukopela ezivivinyweni noma emisebenzini
- Ukona impahla (ukulimaza okuncane impahla)
- Ukushiya izwe lesikole ngaphandle kwemvume
- Ukusebenzisa ulimi olungafanele
- Ukweba okuncane (ukuthatha izinto ngaphandle kwemvume)
Izimpendulo:
- Isixwayiso esibhaliwe esisemthethweni
- Ukuboshwa (okwelulekiwe noma amaseshini amaningi)
- Umsebenzi womphakathi (amahora anwetshiwe)
- Ukulahlekelwa amalungelo (ezemidlalo, imisebenzi engaphandle kohlelo)
- Umhlangano wabazali oyisidingo
- Uhlelo lokusekela ukuziphatha
- Ukudluliselwa kumeluleki wesikole noma ezinsizeni zokusekela
- Ukumiswa esikoleni (ukususwa emakilasini ajwayelekile, kudluliselwe ohlelweni olunye oluqashelwe)
Inhloso: Bhekana nokuziphatha okungafanele ngokubucayi kuyilapho unikeza ukusekela ukusiza abafundi bathuthukise ukuziphatha kwabo.
Izinga 3: Ukuziphatha Okungafanele Okubucayi
Ukuziphatha okungafanele okubucayi kuhlanganisa ukuziphatha okubeka ingozi yokuphepha, okuphule imithetho emikhulu yesikole noma okungaba neziphumo zomthetho.
Izibonelo:
- Ukulwa ngokomzimba noma ukuhlukumeza
- Ukuxhaphaza okubucayi (okuqhubekayo, okulimazayo)
- Ukweba (inani elibucayi)
- Ukona impahla (ukulimaza okubucayi)
- Ukuba nezikhali (imimese, izibhamu)
- Ukuba noma ukusebenzisa izidakamizwa noma utshwala
- Ukungalaleli okubucayi noma ukudelela igunya
- Izinsongo zodlame
- Ukuhlukunyezwa ngokocansi noma ukuziphatha okungafanele ngokocansi
- Ukuxhaphaza ku-inthanethi (amacala abucayi)
- Ukuziphatha okungafanele okuphakathi okuphindwayo naphezu kokungenelela
Izimpendulo:
- Ithuluzi lokuyala elisemthethweni
- Ukumiswa (kuze kube izinsuku ezingu-7, kulindwe uphenyo)
- Ukudluliselwa ezinsizeni zokusekela zangaphandle (osonhlalakahle, izazi zengqondo)
- Ukubandakanya amaphoyisa (uma kuyicala lobugebengu)
- Uhlelo lokungenelela ekuziphatheni (ukusekela okuhlanganisiwe)
- Ukulahlekelwa amalungelo onke
- Umsebenzi womphakathi (owelulekiwe, oqashelwe)
- Ukubuyela esikoleni ngemibandela (ngemibandela eqinile)
Inhloso: Bhekana nokuziphatha okungafanele okubucayi ngokuqinile kuyilapho kuqinisekiswa inqubo efanele futhi kunikezwa ukusekela okufanele.
Izinga 4: Ukuziphatha Okungafanele Okubucayi Kakhulu
Ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu kuhlanganisa ukuziphatha okubeka ingozi yokuphepha ngokushesha, okuphula umthetho wobugebengu noma okuwisa isisekelo sokuphepha nokuhlelekwa kwesikole.
Izibonelo:
- Ukuhlukumeza okubucayi okulimazayo
- Ukuba nezibhamu noma izikhali eziyingozi
- Ukudayisa noma ukusabalalisa izidakamizwa
- Ukuhlukunyezwa ngokocansi noma ukuziphatha okubucayi ngokocansi
- Ukushisa ngamabomu noma ukona impahla okubucayi
- Izinsongo ngezikhali
- Umsebenzi ohlobene namaqembu abagebengu
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi okuphindwayo naphezu kokungenelela
- Ukuziphatha okubeka impilo noma ukuphepha kwabanye engozini
Izimpendulo:
- Ukumiswa ngokushesha (kulindwe uphenyo)
- Ithuluzi lokuyala elisemthethweni (nokumelelwa ngokomthetho uma kuceliwe)
- Isincomo sokuxoshwa (kudinga ukuvunyelwa umnyango wezemfundo wesifundazwe)
- Ukubandakanya amaphoyisa (kuyisibopho ezephulweni zomthetho zobugebengu)
- Ukudluliselwa ezinhlelweni zemfundo ezehlukene
- Uhlelo lokusekela oluhlanganisiwe (uma umfundi esasala esikoleni)
Inhloso: Vikela ukuphepha kwesikole kuyilapho kuqinisekiswa inqubo efanele futhi kuhlolwa zonke izinketho zokusekela ngaphambi kokuxoshwa.
Ithebula Yamazinga Okuziphatha Okungafanele
| Izinga | Izibonelo | Izimpendulo Ezivamile | Uphenyo Oludingekayo |
|---|---|---|---|
| Izinga 1: Okuncane | Ukukhuluma ekilasini, ukwephula iyunifomu okuncane, umsebenzi wasekhaya ongaphelele | Isixwayiso ngomlomo, isixwayiso esibhaliwe, ukuboshwa, ukwazisa abazali | Okungaqondile (othisha babhekana nakho) |
| Izinga 2: Okuphakathi | Ukuziphatha okungafanele okuncane okuphindwayo, ukuziphatha okuphazamisayo, ukuxhaphaza okuncane, ukukopela | Isixwayiso esisemthethweni, ukuboshwa okwelulekiwe, ukulahlekelwa amalungelo, umhlangano wabazali, ukumiswa esikoleni | Okusemthethweni (umphathi womnyango noma isekela likathishanhloko) |
| Izinga 3: Okubucayi | Ukulwa ngokomzimba, ukuxhaphaza okubucayi, ukweba, ukona impahla, ukuba nezidakamizwa/utshwala | Ithuluzi lokuyala, ukumiswa (kuze kube izinsuku ezingu-7), ukudluliselwa kokusekela kwangaphandle, ukubandakanya amaphoyisa uma kuyicala lobugebengu | Okusemthethweni (uthishanhloko noma ikomiti lokuyala) |
| Izinga 4: Okubucayi Kakhulu | Ukuhlukumeza okubucayi, izikhali, ukudayisa izidakamizwa, ukuhlukunyezwa ngokocansi, ukushisa ngamabomu, izinsongo ngezikhali | Ukumiswa ngokushesha, ithuluzi elisemthethweni, isincomo sokuxoshwa, ukubandakanya amaphoyisa okuyisibopho | Okusemthethweni (uthishanhloko, ikomiti lokuyala, umnyango wesifundazwe) |
Okubalulekile: Leli thebula linikeza isiqondiso esijwayelekile. Izikole kufanele zakhe izinqubo ezithile ezihambisana nomongo wazo nemithetho yezifundazwe.
Ezinye Izindlela Esikhundleni Sesijeziso Somzimba
Njengoba isijeziso somzimba sivinjelwe, izikole kufanele zisebenzise ezinye izindlela zokuyala ezisebenzayo, ezihloniphayo futhi ezihambisana ne-SASA nezidingo zomthethosisekelo.
Positive Behavioural Interventions and Supports (PBIS)
I-PBIS iyindlela yokuzivikela egxile ekufundiseni nasekuqiniseni ukuziphatha okuhle kunokujezisa ukuziphatha okungalungile.
Izingxenye eziyinhloko:
- Okulindelwe okucacile: Fundisa ngokusobala ukuziphatha okulindelwe
- Ukuqinisa okuhle: Bonga futhi uklomelise ukuziphatha okuhle
- Iziphumo ezingaguquki: Sebenzisa imithetho ngokulungile nangokuqhubeka
- Izinqumo ezisekelwe kudatha: Sebenzisa idatha yezigigaba ukuze kutholakale amaphethini futhi kulungiswe ukungenelela
- Ukusekela okunamazinga amaningi: Nikeza amazinga akhulayo okusekela ngokusekelwe esidingweni
Izinzuzo:
- Yehlisa ukuziphatha okungafanele ngokuvimbela izinkinga ngaphambi kokuba zenzeke
- Idala isiko lesikole elihle
- Ithuthukisa ukubamba iqhaza kwabafundi nokusebenza kahle kwezemfundo
- Yakha ubudlelwane phakathi kothisha nabafundi
Izindlela Zokubuyisela
Izindlela zokubuyisela zigxile ekulungiseni umonakalo nasekubuyiseleni ubudlelwane kunokujezisa abenzi bobubi.
Izindlela eziyinhloko:
- Imibuthano yokubuyisela: Izingxoxo eziqondiswayo ezihlanganisa izinhlangano ezithintekile
- Ukulamula: Inqubo ehlelekile yokuxazulula ukuphikisana
- Izingqungquthela zokubuyisela: Imihlangano esemthethweni ebandakanya abafundi, abazali, othisha nezinhlangano ezithintekile
- Umsebenzi womphakathi: Inkonzo enenjongo elungisa umonakalo owenzekile
Izinzuzo:
- Isiza abafundi baqonde umthelela wezenzo zabo
- Yakha uzwelo nesibopho
- Ilungisa ubudlelwane nezibopho zomphakathi
- Yehlisa iziphindaphinda zamacala
Izivumelwano Zokuziphatha Nezinhlelo Zokusekela
Kubafundi abanokuziphatha okungafanele okuqhubekayo, izivumelwano zokuziphatha nezinhlelo zokusekela zinikeza ukungenelela okuhlelekile.
Izingxenye:
- Okulindelwe okucacile: Ukuziphatha okuqondile okulindelwe
- Iziphumo: Iziphumo ezivunyelwene ngazo zokwephula
- Ukusekela: Izinsiza nokungenelela okusiza umfundi aphumelele
- Ukuqapha: Ukuhlolwa okujwayelekile nokubuyekeza inqubekela phambili
- Imiklomelo: Ukuqinisa okuhle ngokufinyelela izinjongo
Izinzuzo:
- Inikeza uhlaka nokucaca
- Ibandakanya abafundi ekusetheni izinjongo
- Iqinisekisa ukulandelela okuqhubekayo
- Ilandelela inqubekela phambili ngokuhamba kwesikhathi
Ukuboshwa Nomsebenzi Womphakathi
Ukuboshwa okuqashelwayo nomsebenzi womphakathi kunikeza iziphumo kuyilapho abafundi begcinwa bebamba iqhaza emisebenzini emihle.
Ukuboshwa:
- Isikhathi esiqashelwayo ngemva kwesikole
- Ithuba lokucabanga nokuqedela umsebenzi ophuthelwe
- Kufanele kube yimfundo, hhayi isijeziso
- Isikhathi esiphakeme kakhulu kufanele sibe nengqondo (ngokuvamile amahora angu-1–2)
Umsebenzi Womphakathi:
- Inkonzo enenjongo elungisa umonakalo owenzekile
- Izibonelo: ukuhlanza, ukuhlela, ukusiza abafundi abancane, amaphrojekthi wokuthuthukisa isikole
- Kufanele kufanele ngokweminyaka futhi kuqashelwe
- Inikeza ithuba lomnikelo omuhle
Ukulahlekelwa Amalungelo
Ukususwa kwamalungelo (ezemidlalo, imisebenzi engaphandle kohlelo, imicimbi yesikole) kungasebenza kahle ekuziphatheni okungafanele okuphakathi.
Imihlahlandlela:
- Amalungelo asusiwe kufanele ahlobane nokuziphatha okungafanele lapho kungenzeka
- Isikhathi kufanele sibe nengqondo futhi sixoxwe ngokucacile
- Abafundi kufanele baqonde ukuthi bangawathola kanjani futhi amalungelo abo
- Akufanele avimbe ukufinyelela emfundweni eyisisekelo
Ukumiswa Esikoleni
Ukumiswa esikoleni kususa abafundi emakilasini ajwayelekile kodwa kubagcina esikoleni ohlelweni olunye oluqashelwe.
Izingxenye:
- Indawo yokufunda enye eqashelwayo
- Umsebenzi wezemfundo uyaqhubeka (imisebenzi iyanikezwa)
- Ukusekela kokuziphatha nokweluleka
- Okulindelwe nezinjongo ezicacile zokubuyela emakilasini ajwayelekile
- Ukubuyekeza okujwayelekile nokuqapha inqubekela phambili
Izinzuzo:
- Igcina ukuqhubeka kwemfundo
- Inikeza ukusekela okuqinile
- Isusa umfundi endaweni ejwayelekile okwesikhashana
- Ivumela ukubuyela emakilasini ngokuhlelekile
Ukudluliselwa Ekusekeleni Kwangaphandle
Ekuziphatheni okungafanele okubucayi noma okuqhubekayo, ukudlulisela abafundi ezinsizeni zokusekela zangaphandle kungabhekana nezinkinga eziyisisekelo.
Izinsiza Zokusekela:
- Osonhlalakahle (izinkinga zomndeni, ukuhlukunyezwa, ubumpofu)
- Izazi zengqondo (impilo yengqondo, izinkinga zokuziphatha)
- Abeluleki bokusetshenziswa kabi kwezidakamizwa (izinkinga zezidakamizwa/utshwala)
- Izinhlelo zokuthuthukisa intsha (amakhono okuphila, ukuqondisa)
- Usizo lomthetho (uma kunezinkinga zomthetho ezibandakanyekile)
Izinzuzo:
- Ibhekana nezimbangela eziyisisekelo zokuziphatha okungafanele
- Inikeza ubuchwepheshe obukhethekile
- Isekela abafundi nemindeni
- Yehlisa umthwalo ezinsizeni zesikole
Izinqubo Zokumiswa Nokuxoshwa
Ukumiswa kuyinyathelo lokuyala elibucayi elisusa umfundi esikoleni okwesikhashana. ISASA Isigaba 9 ilawula izinqubo zokumiswa, futhi izikole kufanele zilandele izidingo eziqinile zenqubo efanele.
Ukumiswa
Ukumiswa kufanele kusetshenziswe kuphela ku:
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi (Izinga 3 noma 4)
- Ukukhathazeka ngokuphepha ngokushesha (izinsongo, izikhali, udlame)
- Ukuziphatha okungafanele okuqhubekayo naphezu kokungenelela
- Izephulomthetho zobugebengu (ukweba, ukuhlukumeza, ukuba nezidakamizwa)
Ukumiswa akufanele kusetshenziswe ku:
- Ukuziphatha okungafanele okuncane noma okuphakathi (sebenzisa ezinye izindlela)
- Izinkinga zokusebenza kwezemfundo
- Izephulomthetho zokuqala (ngaphandle uma kubucayi kakhulu)
- Ukuzuzisa (ukususa abafundi “abanzima”)
Izidingo Zenqubo Efanele
Ngaphambi kokumisa umfundi, izikole kufanele:
1. Ziphenye isigigaba
- Zibuthe amaqiniso kuzo zonke izinhlangano (umfundi, ofakazi, othisha)
- Zibuyekeze ubufakazi (izitatimende, imibhalo, ubufakazi bomzimba)
- Zibhale phansi okutholwe wuphenyo
- Ziqinisekise ukuthi uphenyo lulungile futhi luphelele
2. Zazise umfundi nabazali
- Zazise umfundi nabazali ngokuziphatha okungafanele okusolwayo
- Zinikeze imininingwane yesigigaba nobufakazi
- Zichaze inqubo yokumiswa namalungelo
- Zinikeze ithuba lokuphendula ngaphambi kwesinqumo
3. Zibambe ithuluzi lokuyala
- Zihlanganise ithuluzi nothishanhloko noma ikomiti lokuyala
- Zivumele umfundi nabazali ukuba bakhona
- Zethule ubufakazi futhi zivumele impendulo
- Zicabangele incazelo yomfundi nezimo
- Zenze isinqumo esisekelwe ebufakazini nasenqubomgomweni yesikole
4. Zinikeze isinqumo esibhaliwe
- Isaziso esibhaliwe sesinqumo sokumiswa
- Izizathu zokumiswa
- Isikhathi sokumiswa
- Imibandela yokubuyela
- Ulwazi mayelana nenqubo yokukhalima
Isikhathi Nemibandela Yokumiswa
Isikhathi esiphakeme kakhulu:
- I-SASA ivumela ukumiswa kuze kube izinsuku ezingu-7 kulindwe uphenyo
- Ukumiswa okude kudinga ukuvunyelwa umnyango wezemfundo wesifundazwe
- Ukumiswa kufanele kube kufishane ngangoba kungenzeka
Imibandela yokubuyela:
- Ukuqedwa kwesikhathi sokumiswa
- Umhlangano nothishanhloko noma ikomiti lokuyala
- Ukuvumelana nokulindelwe ngokuziphatha
- Ukuqedwa kwanoma yikuphi ukungenelela okudingekayo (ukweluleka, umsebenzi womphakathi)
- Umhlangano wabazali (uma kudingeka)
Ngesikhathi sokumiswa:
- Umfundi akavunyelwe ukuba abe sesizeni sesikole
- Umsebenzi wezemfundo kufanele unikezwe (ukuze angasali ngemuva)
- Izinsiza zokusekela kufanele zitholakale (ukweluleka, umsebenzi wezenhlalakahle)
- Ukuxhumana okuqhubekayo nabazali
Uhlelo Lwenqubo Yokumiswa
- Isigigaba senzeka → Othisha babika kuthishanhloko
- Uphenyo → Kubuthwe amaqiniso, ubufakazi, izitatimende
- Isaziso → Kwaziswe umfundi nabazali ngokuziphatha okungafanele okusolwayo
- Ithuluzi → Kubanjwe ithuluzi lokuyala ngenqubo efanele
- Isinqumo → Uthishanhloko noma ikomiti kunquma ngokumiswa
- Isaziso esibhaliwe → Kunikezwe isaziso sokumiswa esibhaliwe nezizathu
- Isikhathi sokumiswa → Umfundi ukhonza ukumiswa (kuze kube izinsuku ezingu-7)
- Umhlangano wokubuyela → Kuhlangatshezwane nomfundi nabazali ngaphambi kokubuyela
- Ukubuyela esikoleni → Umfundi ubuyela ngemibandela evunyelwene ngayo
- Ukuqapha → Kuqashwe ukuziphatha futhi kunikezwe ukusekela
Inqubo Yokukhalima
Abafundi nabazali bangaphikisana nezinqumo zokumiswa:
Izisusa zokukhalima:
- Amaphutha ezinqubweni (inqubo efanele ayilandelwanga)
- Isinqumo esingafanele (isijeziso asihambisani nokuziphatha okungafanele)
- Ubufakazi obusha (ulwazi olungazange lucatshangwe)
- Ukucwasa (ukuphathwa okungafanele)
Inqubo yokukhalima:
- Thumela isikhalo esibhaliwe kuthishanhloko (ngaphakathi kwezinsuku ezingu-7)
- Uthishanhloko ubuyekeza isikhalo futhi angase aguqule isinqumo
- Uma isikhalo senqatshwa, sidluliselwe emnyangweni wezemfundo wesifundazwe
- Umnyango wesifundazwe uyabuyekeza futhi wenze isinqumo sokugcina
Ukuxoshwa
Ukuxoshwa yisona sinyathelo lokuyala esibucayi kakhulu, esisusa umfundi esikoleni unaphakade. Ukuxoshwa kudinga ukuvunyelwa umnyango wezemfundo wesifundazwe futhi kufanele kusetshenziswe kuphela ezimweni ezingaphandle kwezijwayelekile.
Uma Ukuxoshwa Kufaneleka
Ukuxoshwa kufanele kucatshangelwe kuphela ku:
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu (Izinga 4)
- Ukuziphatha okungafanele okubucayi okuphindwayo naphezu kokungenelela
- Izinsongo zokuphepha ngokushesha (izikhali, udlame olubucayi)
- Izephulomthetho zobugebengu (ukuhlukumeza okubucayi, ukudayisa izidakamizwa, ukuhlukunyezwa ngokocansi)
- Ukwephula okuyisisekelo kwemithetho namagugu esikole
Ukuxoshwa kufanele kube isu lokugcina ngemva kokuba konke okunye ukungenelela sekuqediwe.
Inqubo Yokuxoshwa
Isinyathelo 1: Uphenyo nethuluzi
- Yenza uphenyo olunzulu
- Bamba ithuluzi lokuyala elisemthethweni
- Vumela umfundi nabazali ukuba bethule icala labo
- Cabangela bonke ubufakazi nezimo
- Yenza isincomo sokuxoshwa
Isinyathelo 2: Isincomo se-SGB
- I-SGB ibuyekeza okutholwe ithuluzi
- Icabangela isincomo sokuxoshwa
- Yenza isinqumo sokuncoma ukuxoshwa
- Ilungisa umbiko wesincomo sokuxoshwa
Isinyathelo 3: Ukuvunyelwa Umnyango Wesifundazwe
- Thumela isincomo sokuxoshwa emnyangweni wezemfundo wesifundazwe
- Faka umbiko wophenyo, amaminithi ethuluzi, ubufakazi, impendulo yomfundi, isincomo se-SGB
- Umnyango wesifundazwe uyabuyekeza icala
- Wenze isinqumo sokugcina (uvumela noma unqabe ukuxoshwa)
Isinyathelo 4: Ukusetshenziswa
- Uma kuvunyiwe, umfundi uyaxoshwa
- Isikole sihlela ukudluliselwa ohlelweni lwemfundo olunye
- Nikeza amarekhodi ezemfundo esikoleni esisha
- Gcina amarekhodi ukuze asetshenziswe kwesikhathi esizayo
Izidingo Zenqubo Efanele
Ukuxoshwa kudinga inqubo efanele eqinile:
- Uphenyo olulungile: Uphenyo olunzulu, olungakhethi hlangothi
- Ukumelelwa ngokomthetho: Umfundi nabazali bangaba nokumelelwa ngokomthetho
- Ilungelo lokuzwakala: Ithuba eliphelele lokwethula icala
- Isinqumo esibhaliwe: Isinqumo esibhaliwe esinemininingwane nezizathu
- Inqubo yokukhalima: Ilungelo lokukhalima emnyangweni wesifundazwe noma ezinkantolo
Ezinye Izindlela Esikhundleni Sokuxoshwa
Ngaphambi kokuxosha, izikole kufanele zicabangele:
- Izinhlelo zemfundo ezehlukene: Izinhlelo ezikhethekile zabafundi abanezinselele zokuziphatha
- Ukudluliselwa kwesinye isikole: Kungase kube ngcono kunokuxoshwa
- Ukusekela okuqinile: Ukusekela kokuziphatha nokwezemfundo okuhlanganisiwe
- Ukungenelela kwezokwelapha: Ukubhekana nezinkinga eziyisisekelo (ukuhlukunyezwa, impilo yengqondo)
Ukuxoshwa kufanele kwenzeke kuphela lapho zonke ezinye izindlela sezisetshenzisiwe futhi umfundi ebeka ingozi eqhubekayo ekuphepheni noma engenakusekelwa ngokuyisisekelo esikoleni.
Ukugcina Amarekhodi Nokuthuthukiswa Kwenqubomgomo
Ukugcina amarekhodi ngokunembile kubalulekile ekuphatheni ukuyala ngempumelelo, ukuthobela umthetho nasekulandeleni amaphethini okuziphatha okungafanele.
Okufanele Kubhalwe
Umbhalo Wesigigaba:
- Usuku, isikhathi nendawo yesigigaba
- Abafundi ababandakanyekile (amagama, amabanga, amakilasi)
- Incazelo yokuziphatha okungafanele (enemininingwane, eyiqiniso)
- Ofakazi (amagama nezitatimende)
- Ubufakazi (imibhalo, izithombe, ubufakazi bomzimba)
- Izenzo ezithathiwe (izixwayiso, iziphumo, ukungenelela)
- Okulandelayo okudingekayo (imihlangano, ukusekela, ukuqapha)
Izenzo Zokuyala:
- Uhlobo lwesenzo (isixwayiso, ukuboshwa, ukumiswa)
- Usuku okwenziwa ngalo isenzo
- Isikhathi (uma kusebenza)
- Imibandela noma izidingo
- Umuntu ogunyaze isenzo
- Ukwazisa umfundi nabazali (usuku, indlela)
Ukungenelela Kokusekela:
- Ukudluliselwa kubeluleki, osonhlalakahle noma izinsiza zangaphandle
- Izivumelwano zokuziphatha noma izinhlelo zokusekela
- Ukuqapha inqubekela phambili nokubuyekeza
- Imiphumela nokusebenza kahle
Izinqubo Ezinhle Zokugcina Amarekhodi
Ubumfihlo:
- Gcina ubumfihlo obuqinile (abasebenzi abagunyaziwe kuphela abafinyelela amarekhodi)
- Gcina amarekhodi ngokuphepha (amakhabethe okufayela avaliwe noma izinhlelo ezivikelwe yiphasiwedi)
- Thobela i-POPIA (Umthetho Wokuvikela Ulwazi Lomuntu Siqu)
- Yabelane ngolwazi kuphela nezinhlangano ezigunyaziwe (abazali, umnyango wesifundazwe, izinkantolo uma kudingeka)
Ukunemba:
- Bhala amaqiniso ngokungakhethi hlangothi (gwema imibono noma ukucabangela)
- Sebenzisa ulimi olucacile, oluqondile
- Faka yonke imininingwane efanelekile
- Buyekeza amarekhodi ngokushesha ngemva kwezigigaba noma izenzo
Ukuphelela:
- Bhala zonke izigigaba (ngisho nezincane)
- Faka umbono wazo zonke izinhlangano ezibandakanyekile
- Gcina amarekhodi ngokulandela isikhathi
- Gcina umbhalo osekela (izitatimende, ubufakazi, ukuxhumana)
Ukugcinwa:
- Gcina amarekhodi isikhathi esidingekayo (hlola imithetho yezifundazwe, ngokuvamile iminyaka emi-3–5 ngemva kokuba umfundi eshiye isikole)
- Gcina amarekhodi amadala ngokuphepha endaweni yamarekhodi
- Cekele phansi amarekhodi ngendlela efanele lapho isikhathi sokugcinwa siphelile
Izinhlelo Zedijithali Zokugcina Amarekhodi
Izinhlelo zesimanje zokuphatha isikole zingakwazi ukushelelisa ukugcina amarekhodi okuyala: ukungena nokuthola ngokushesha, izitembu zosuku ezenzeka ngokuzenzakalelayo, ukusesha ngomfundi noma uhlobo lwesigigaba, kanye nemibiko yokuthunyelwa ku-SGB noma emnyangweni wesifundazwe. Noma yiluphi uhlelo kufanele lusekele ubumfihlo nokugcinwa okuhambisana ne-POPIA.
Ukuthuthukisa Inqubomgomo Yokuyala Yesikole Sakho
Ukudala inqubomgomo yokuyala ehlanganisiwe kudinga ukuhlela ngokucophelela, ukuxoxisana nokuhambisana ne-SASA nezidingo zesifundazwe.
Isinyathelo 1: Sungula Ikomiti Lokuthuthukisa Inqubomgomo
Yakha ikomiti ehlanganisa:
- Amalungu e-SGB (ikakhulukazi usihlalo nabameleli babazali)
- Uthishanhloko nesekela likathishanhloko
- Othisha (abameleli bezigaba/amabanga ahlukene)
- Abameleli Babafundi (amalungu e-RCL)
- Abameleli Babazali (imibono ehlukahlukene)
- Abasebenzi Bokusekela (abeluleki, osonhlalakahle uma bekhona)
Indima Yekomiti:
- Buyekeza inqubomgomo ekhona (uma isebenzayo)
- Cwaninga izidingo ze-SASA nezinqubo ezinhle kakhulu
- Bhala umbhalo wenqubomgomo
- Xoxisana nababambe iqhaza
- Buyekeza ngokususela empendulweni
- Ethula inqubomgomo yokugcina ku-SGB ukuze ivunywe
Isinyathelo 2: Buyekeza Izidingo Zomthetho
Qinisekisa ukuthi inqubomgomo iyathobela:
- SASA Izigaba 8–9: Izidingo zomthetho wokuziphatha nezokumiswa/ukuxoshwa
- uMthethosisekelo Isigaba 12: Ukuvinjelwa kwesijeziso somzimba
- Imithetho yezifundazwe: Hlola izidingo zomnyango wezemfundo wesifundazwe
- I-SACE Code: Ukuziphatha okuhle kobuchwepheshe kothisha
- UMthetho Wezingane: Ukuvikelwa kwamalungelo ezingane
Isinyathelo 3: Chaza Amazinga Okuziphatha Okungafanele Neziphumo
Yakha uhlelo olucacile lokuhlukanisa:
- Izinga 1 (Okuncane): Izibonelo nezimpendulo
- Izinga 2 (Okuphakathi): Izibonelo nezimpendulo
- Izinga 3 (Okubucayi): Izibonelo nezimpendulo
- Izinga 4 (Okubucayi Kakhulu): Izibonelo nezimpendulo
Qinisekisa ukuthi iziphumo:
- Ziyathuthuka: Zikhule ngendlela efanele
- Ziyalingana: Zihambisane nobucayi bokuziphatha okungafanele
- Ziyaqhubeka: Zisetshenziswa ngokulingana kubo bonke abafundi
- Ziyafundisa: Zisize abafundi bafunde emaphutheni
Isinyathelo 4: Sungula Izinqubo Zenqubo Efanele
Chaza izinqubo ze:
- Uphenyo: Indlela izigigaba eziphenywa ngayo
- Amathuluzi: Nini futhi kanjani amathuluzi okuyala enziwa
- Izinqumo: Ubani owenza izinqumo futhi kanjani
- Izikhalo: Inqubo yokuphikisana nezinqumo
- Izaziso: Indlela abafundi nabazali abaziswa ngayo
Isinyathelo 5: Thuthukisa Ezinye Izindlela Esikhundleni Sesijeziso Somzimba
Bhala izindlela zokuyala ezivunyiwe:
- Ukungenelela kokuziphatha okuhle
- Izindlela zokubuyisela
- Izivumelwano zokuziphatha nezinhlelo zokusekela
- Ukuboshwa nomsebenzi womphakathi
- Ukulahlekelwa amalungelo
- Ukumiswa esikoleni
- Ukudluliselwa ekusekeleni kwangaphandle
Qinisekisa ukuthi bonke abasebenzi bayaziqonda izindlela ezivinjelwe (isijeziso somzimba, ukudelela, njll.).
Isinyathelo 6: Dala Izinqubo Zokugcina Amarekhodi
Sungula uhlelo lwe:
- Ukubhala izigigaba
- Ukuqopha izenzo zokuyala
- Ukulandela ukungenelela kokusekela
- Ukugcina ubumfihlo
- Ukukhiqiza imibiko
- Ukugcina amarekhodi
Isinyathelo 7: Xoxisana Nababambe Iqhaza
Ukuxoxisana kuyadingeka ngaphansi kweSASA Isigaba 8:
Xoxisana Na:
- Abafundi: Imihlangano ye-RCL, izinhlolovo, amaqembu agxile
- Abazali: Imihlangano yabazali, izinhlolovo, impendulo ebhaliwe
- Othisha: Imihlangano yabasebenzi, amaqembu asebenzayo
- Abasebenzi Bokusekela: Umbono mayelana nokungenelela nokusekela
Inqubo Yokuxoxisana:
- Yabelana ngenqubomgomo yohlaka
- Chaza izinhlinzeko eziyinhloko
- Buthelela impendulo nokukhathazeka
- Bhekana nemibuzo futhi ucacise ukungaqondi kahle
- Buyekeza inqubomgomo ngokususela empendulweni
- Qedela inqubomgomo ngomqondo wababambe iqhaza
Isinyathelo 8: Vumela Futhi Usebenzise
Ukuvunyelwa Yi-SGB:
- Ethula inqubomgomo yokugcina ku-SGB
- I-SGB iyabuyekeza futhi ivumele inqubomgomo
- Inqubomgomo iba umbhalo osemthethweni wesikole
Ukusetshenziswa:
- Xhumanisa inqubomgomo kubo bonke ababambe iqhaza (abafundi, abazali, abasebenzi)
- Nikeza ukuqeqeshwa kothisha nabasebenzi bokusekela
- Bonisa inqubomgomo obala (iwebhusayithi yesikole, amabhodi ezaziso, amaphakethe okwamukelwa)
- Qinisekisa ukuthi bonke abasebenzi bayayiqonda futhi balandele inqubomgomo
- Qapha ukusetshenziswa futhi ubhekane nezinkinga
Isinyathelo 9: Buyekeza Futhi Vuselele
Ukubuyekeza Kwaminyaka Yonke:
- Buyekeza inqubomgomo minyaka yonke (kudingeka ngaphansi kwe-SASA)
- Hlola ukusebenza kahle futhi ukhonze izindlela zokuthuthukisa
- Vuselela ngokususela ezinguqukweni emthethweni noma ezinqubweni ezinhle
- Xoxisana nababambe iqhaza mayelana nezinguquko eziphakanyisiwe
- Vumela futhi uxhumanise izibuyekezo
Izinqubo Ezinhle Zokusebenzisa Izinqubomgomo Zokuyala
Ukusetshenziswa okuphumelelayo kuqinisekisa ukuthi izinqubomgomo zisebenza ngokoqobo, hhayi ephepheni kuphela.
Ukuqeqeshwa Nokwakhiwa Kwamandla
Ukuqeqeshwa Kothisha:
- Qeqesha bonke othisha ngezinqubo zenqubomgomo
- Nikeza ukuthuthukiswa kobuchwepheshe okuqhubekayo
- Yabelana ngezinqubo ezinhle kakhulu nezifundo ezenzekile
- Bhekana nezinselele nemibuzo evamile
- Qinisekisa ukuqondwa kwezidingo zomthetho
Ukuqeqeshwa Kwabasebenzi Bokusekela:
- Qeqesha abeluleki, osonhlalakahle nabasebenzi bokusekela
- Qinisekisa ukuthi bayazwisisa izindima zabo enqubweni yokuyala
- Nikeza izinsiza namathuluzi okungenelela
Ukufundiswa Kwabazali:
- Chaza inqubomgomo emihlanganweni yabazali
- Nikeza izifinyezo ezibhaliwe nemibuzo evame ukubuzwa
- Khuthaza imibuzo futhi ubhekane nokukhathazeka
- Yakha ukuqonda kwendlela yesikole yokubhekana nokuyala
Ukuqhubeka Nokulingana
Sebenzisa Inqubomgomo Ngokuqhubeka:
- Imithetho efanayo isebenza kubo bonke abafundi
- Ukuziphatha okungafanele okufanayo kuthola iziphumo ezifanayo
- Gwema izinqumo ezingahlelekile noma ezicwasayo
- Bhala phansi zonke izinqumo nezizathu
Qinisekisa Ukulingana:
- Phenya ngokujulile ngaphambi kokuba kuthathwe isinyathelo
- Nikeza abafundi ithuba lokuchaza
- Cabangela izimo zomuntu ngamunye
- Nikeza ukusekela ndawonye neziphumo
Ukuxhumana
Ukuxhumana Okucacile:
- Chaza imithetho nokulindelwe ngokucacile
- Nikeza imibhalo yenqubomgomo ebhaliwe
- Sebenzisa ulimi olufanele ngokweminyaka
- Humusha ngezilimi ezisetshenziswa esikoleni
- Yenza inqubomgomo itholakale (iwebhusayithi, amakhophi aphrintiwe)
Izinqubo Ezicacile:
- Gcina abafundi nabazali besaziswa
- Chaza izinqumo nezizathu
- Nikeza amathuba emibuzo
- Gcina izindlela zokuxhumana zivulekile
Ukusekela Nokungenelela
Gxila Ekusekeleni:
- Bhekana nezimbangela eziyisisekelo zokuziphatha okungafanele
- Nikeza ukungenelela okufanele
- Sebenzisana nemindeni nezinsiza zangaphandle
- Qapha inqubekela phambili futhi ulungise ukungenelela
Lingana Iziphumo Nokusekela:
- Iziphumo ziyadingeka ukuze kube nokuziphendulela
- Ukusekela kusiza abafundi bathuthukise ukuziphatha kwabo
- Hlanganisa kokubili ukuze kube nokuyala okuphumelelayo
Ukuqapha Nokuhlola
Landelela Izigigaba:
- Bhala zonke izigigaba ngokuhleliwe
- Hlaziya amaphethini nezimo ezikhulayo
- Khonza abafundi abadinga ukusekela okwengeziwe
- Qapha ukusebenza kahle kokungenelela
Hlola Inqubomgomo:
- Hlola ukuthi ingabe inqubomgomo iyazifinyelela yini izinjongo zayo
- Khonza izindawo zokuthuthukisa
- Buthelela impendulo evela kwababambe iqhaza
- Yenza ukulungiswa njengoba kudingeka
Izinselele Ezivamile Nezixazululo
Ukusetshenziswa kwezinqubomgomo zokuyala ngempumelelo kudinga ukubhekana nezinselele ezivamile.
Inselele: Ukusetshenziswa Okungahleliwe
Inkinga: Othisha abahlukene basebenzisa imithetho ngokuhlukene, okuholela ekungalinganini.
Izixazululo:
- Nikeza ukuqeqeshwa okucacile ngezinqubo zenqubomgomo
- Sungula imihlahlandlela yokuthatha izinqumo
- Imihlangano evamile yokuxoxa amacala nokuqinisekisa ukuqhubeka
- Bhala phansi zonke izinqumo ukuze zibuyekezwe
Inselele: Ukushoda Kwezinsiza Zokusekela
Inkinga: Izikole azinabo abeluleki, osonhlalakahle noma izinsiza zangaphandle zokusekela.
Izixazululo:
- Bambisana nezinhlangano zomphakathi
- Finyelela ezinsizeni zokusekela zomnyango wezemfundo wesifundazwe
- Qeqesha othisha ngamakhono ayisisekelo okweluleka nokusekela
- Sebenzisa izinhlelo zokusekelana kontanga
- Sebenzisa abazali namavolontiya omphakathi
Inselele: Ukuphikisana Kwabazali
Inkinga: Abazali abavumelani nezinqumo zokuyala noma abasekeli izinqubomgomo zesikole.
Izixazululo:
- Xhumanisa inqubomgomo ngokucacile futhi ngokushesha
- Chaza isizathu nezidingo zomthetho
- Bandakanya abazali ekuthuthukiseni inqubomgomo
- Nikeza amathuba okuxoxisana nokunikeza impendulo
- Yakha ubudlelwane nabazali
- Bhekana nokukhathazeka ngokushesha nangokulingana
Inselele: Ukuncishwa Kwesikhathi
Inkinga: Ukuphenya izigigaba nokubamba amathuluzi kuthatha isikhathi esibucayi.
Izixazululo:
- Shelelisa izinqubo lapho kungenzeka
- Sebenzisa izinhlelo zedijithali ukuze kuncishwe umbhalo
- Nikela ngokufanele (isekela likathishanhloko, abaphathi bemnyango)
- Beka ezibucayi kuqala
- Hlanganisa izigigaba ezincane ezifanayo ukuze kusebenze kahle
Inselele: Abenzi Bobubi Abaphindaphindayo
Inkinga: Abanye abafundi baqhubeka nokuziphatha okungafanele naphezu kokungenelela.
Izixazululo:
- Khuphula ukungenelela kokusekela
- Dlulisela ochwepheshe bangaphandle (izazi zengqondo, osonhlalakahle)
- Yakha izinhlelo zokusekela ezihlanganisiwe
- Bandakanya imindeni ekungeneleleni
- Cabangela izinhlelo zemfundo ezehlukene uma kufaneleka
- Bhala phansi konke ukungenelela ukuze kusetshenziswe kwesikhathi esizayo
Ukudalwa nokusetshenziswa kwenqubomgomo yokuyala yesikole eNingizimu Afrika ehambisana ne-SASA, uMthethosisekelo nemithetho yezifundazwe kubalulekile ekugcineni izindawo zokufunda eziphephile, ezihlelekile kuyilapho kuvikelwa amalungelo abafundi. Inqubomgomo eyakhiwe kahle inikeza imithetho ecacile, izinqubo ezilungile neziphumo ezifanele kuyilapho kugcizelelwa ukusekela nokungenelela okuhle kokuziphatha. ISASA Izigaba 8–9 zidinga imithetho yokuziphatha enezinqubo zokuyala; isijeziso somzimba sivinjelwe; futhi inqubo efanele, ukugcina amarekhodi nokubuyekeza minyaka yonke akuyinto engaxoxwa ngayo.
Ukuze uthole okwengeziwe ngokuphatha nokuziphatha, bheka igiyidi ye-thempuleti yomthetho wokuziphatha wesikole eNingizimu Afrika. Ukuze ushelelise ukugcina amarekhodi okuyala, ukubika kwe-SGB nokubhala okuhambisana ne-POPIA endaweni eyodwa, bheka ukuthi i-Fundisa isekela kanjani izikole zaseNingizimu Afrika.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Ingabe izikole zingakwazi ukusebenzisa isijeziso somzimba uma abazali bevumelana?
Cha. Isijeziso somzimba sivinjelwe ngokuphelele ezikoleni zaseNingizimu Afrika, kungakhathaliseki ukuvumelana kwabazali. uMthethosisekelo Isigaba 12 uvikela ilungelo lomuntu ngamunye lenkululeko nokuphepha, futhi iSASA Isigaba 10 ivimbela ngokusobala isijeziso somzimba. Ukuvumelana kwabazali akudluli amalungelo omthethosisekelo noma umthetho wezwe. Izikole ezisebenzisa isijeziso somzimba zibhekana namacala obugebengu (ukuhlukumeza), isinyathelo sokuyala se-SACE, kanye nesibopho somthetho womphakathi. Izikole kufanele zisebenzise ezinye izindlela zokuyala ezihambisana ne-SASA nezidingo zomthethosisekelo.
Yini umehluko phakathi kokumiswa nokuxoshwa?
Ukumiswa ukususwa okwesikhashana esikoleni (okuphakeme izinsuku ezingu-7 ngaphansi kwe-SASA) kulindwe uphenyo noma njengesiphumo sokuyala. Abafundi babuyela esikoleni ngemva kwesikhathi sokumiswa, ngokuvamile ngemibandela (isivumelwano sokuziphatha, uhlelo lokusekela). Ukuxoshwa ukususwa okuphakade esikoleni futhi kudinga ukuvunyelwa umnyango wezemfundo wesifundazwe. Ukuxoshwa kufanele kusetshenziswe kuphela ekuziphatheni okungafanele okubucayi kakhulu (Izinga 4) ngemva kokuba konke okunye ukungenelela sekuqediwe. Izikole kufanele zilandele inqubo efanele eqinile kokubili ukumiswa nokuxoshwa, okuhlanganisa uphenyo, amathuluzi, izinqumo ezibhaliwe kanye nezinqubo zokukhalima.
Izikole kufanele zibaphathe kanjani abafundi abanezidingo ezikhethekile zemfundo abaziphatha kabi?
Abafundi abanezidingo ezikhethekile zemfundo banamalungelo afanayo ezinqubweni zokuyala ezifanele, kodwa izikole kufanele zicabangele izidingo nezimo zabo zomuntu ngamunye. Ngaphambi kokuthatha isinyathelo sokuyala, izikole kufanele zihlole ukuthi ingabe umfundi wayeyiqonda yini imithetho neziphumo, zicabangele ukuthi ingabe ukuziphatha okungafanele kuhlobene yini nokukhubazeka kwabo noma izidingo zokusekela, ziqinisekise ukuthi ukusekela nokulungiselelwa okufanele kukhona, zixoxisane nabasebenzi bokusekela (izazi zengqondo, odokotela bengqondo, othisha bezidingo ezikhethekile), futhi zilungise iziphumo ukuze zifanele ukuqonda namandla omfundi.
Izikole kufanele zigxile ekusekeleni nasekungeneleleni okuhle kokuziphatha kunokujezisa abafundi abanezidingo ezikhethekile, kuyilapho kusagcinwa ukuziphendulela nokuphepha.
Yiziphi amarekhodi izikole okufanele zizigcine ngezigigaba zokuyala?
Izikole kufanele zigcine amarekhodi anembile azo zonke izigigaba zokuyala: imininingwane yesigigaba (usuku, isikhathi, indawo, incazelo, izinhlangano ezibandakanyekile, ofakazi), okutholwe uphenyo (izitatimende, ubufakazi, iziphetho), izenzo zokuyala ezithathiwe (izixwayiso, ukuboshwa, ukumiswa, ukungenelela kokusekela), izaziso kubafundi nabazali (izinsuku, izindlela, izimpendulo), ukungenelela kokusekela (ukudluliselwa, ukweluleka, izinhlelo zokuziphatha, inqubekela phambili), nezikhalo (uma zikhona, imiphumela). Amarekhodi kufanele agcinwe ngokufihliwe, agcinwe ngokuphepha, futhi agcinwe izikhathi ezidingekayo (ngokuvamile iminyaka emi-3–5 ngemva kokuba umfundi eshiye isikole), futhi enziwe atholakale kunhlangano ezigunyaziwe (abazali, umnyango wesifundazwe, izinkantolo uma kudingeka).
Izinhlelo zedijithali zokugcina amarekhodi zingakwazi ukushelelisa umbhalo wokuyala futhi zisize ukuqinisekisa ukuthobela i-POPIA nezidingo zesifundazwe.
Yeka ukwenza lokhu ngesandla
Fundisa
All-in-one school management SaaS for South African schools
Ibhalwe ngu
Fundisa Team