Ilungelo Lokushiya Kwothisha eNingizimu Afrika: Isiqondiso Sabaphathi
Ukulawula ukushiya kwothisha kungenye yemisebenzi esebenzisa isikhathi kakhulu futhi ehlobene nokulandela umthetho kubaphathi bezikole nabasebenzi bokulawula. Uma ulahlekelwa amalungelo, usungabeka engcupheni yezingxabano zabasebenzi, okutholwe yi-audit, noma othisha abacindezelekile; uma ulandelela ukushiya ngamaspredishithi umsebenzi uyanda ngaso sonke isicelo sokugula noma sokushiya lonyaka. Ilungelo lokushiya kwothisha eNingizimu Afrika lilawulwa yizivumelwano ze-PSCBC ne-ELRC, futhi ukuthola isithombe esicacile salokho okusebenza esikoleni sakho akuyona indlela elula njalo.
Lesi siqondiso sibeka ilungelo lokushiya kwothisha eNingizimu Afrika endaweni eyodwa: ukushiya ngenxa yokugula, ukushiya lonyaka, ukushiya ngomndeni, ukushiya kwabazaleli nabababa, ukushiya ngokufunda, nokushiya okukhethekile. Sihambisana ne-PSCBC Resolution 1 ka-2007, izivumelwano ze-ELRC, kanye noBasic Conditions of Employment Act (BCEA). Uzothola izinsuku zamalungelo, izimo, nokulandelwa kokurekhoda ukuze ulawule ukushiya ngempumelelo futhi uhlale uhambisana nomthetho wabasebenzi.
Ukuqonda Izivumelwano Ze-PSCBC Ne-ELRC Zokushiya
Amalungelo okushiya othisha eNingizimu Afrika alawulwa yizivumelwano ezimbili eziyinhloko zokuxoxisana:
PSCBC (Public Service Co-ordinating Bargaining Council): I-PSCBC Resolution 1 ka-2007 (echitshiyelwe) ibeka izinhlinzeko zokushiya zabo bonke abasebenzi bakahulumeni, kuhlanganise nothisha abaqashwe iminyango yemfundo yezifundazwe.
ELRC (Education Labour Relations Council): I-ELRC ibheka izindaba zomkhakha wezemfundo futhi ingeze izivumelwano ze-PSCBC ngezinhlinzeko ezikhethekile zemfundo.
Basic Conditions of Employment Act (BCEA): I-BCEA inikeza amalungelo okushiya aphansi kakhulu, kodwa abasebenzi bakahulumeni (kuhlanganise nothisha) bathola izinhlinzeko ezinomusa kakhulu ngalezivumelwano.
Bonke othisha bezikole zikahulumeni bangaphansi kwalezi zivumelwano. Othisha bezikole zasebusheni bakhokhelwa yizinkontileka zokuqashwa, ezingabhekisa kumaphansi we-BCEA noma izinhlinzeko ezifanayo.
Ilungelo Lokushiya Kwothisha eNingizimu Afrika: Itafula Lesikhathi Esheshayo
| Uhlobo Lokushiya | Ilungelo | Izimo | Ukuthwala Kuqhubeke | Amanothi |
|---|---|---|---|---|
| Ukushiya Ngenxa Yokugula | Izinsuku ezingama-36 emkhakheni weminyaka emi-3 | Isitifiketi somtholampilo sidingeka emva kwezinsuku ezimbili ezilandelanayo | Izinsuku ezingasetshenziswanga ziyanda emkhakheni | Umkhakha omusha uqala njalo eminyakeni emi-3 |
| Ukushiya Lonyaka | Izinsuku ezingama-30 ngonyaka | Kuthathwa ngezikhathi zeholide zesikole | Kuze kube yizinsuku eziyi-15 ezingathwalwa kuqhubeke | Kufanele kugunyazwe umphathi wesikole |
| Ukushiya Ngomndeni | Izinsuku ezintathu ngonyaka | Ngokugula/ukufa/izingozi zomndeni | Akukho ukuthwala kuqhubeke | Izinsuku ezingasetshenziswanga ziyalahleka |
| Ukushiya Kwabazaleli | Izinyanga ezi-4 (izinsuku eziyi-120) | Isitifiketi somtholampilo sidingeka | Akusebenzeki | Kungaqala inyanga eyodwa ngaphambi kosuku olulindelwe |
| Ukushiya Kwabababa | Izinsuku ezintathu | Ukuzalwa/ukutholwa kwengane | Akukho ukuthwala kuqhubeke | Kufanele kuthathwe phakathi nezinsuku ezingama-30 |
| Ukushiya Ngokufunda | Kuyahlukahluka | Kuncike ekugunyazweni | Akusebenzeki | Ngokuvamile akakhokhelwa ngaphandle uma kuyingxenye yentuthuko |
| Ukushiya Okukhethekile | Kuyahlukahluka | Ukugunyazwa ngokwecala | Akusebenzeki | Ngezimo eziyingqikithi |
Ukushiya Ngenxa Yokugula, Lonyaka Nangomndeni
Ilungelo Lokushiya Ngenxa Yokugula
Othisha banelungelo lezinsuku ezingama-36 zokushiya ngenxa yokugula ekhokhelwayo emkhakheni weminyaka emi-3 ngaphansi kwe-PSCBC Resolution 1 ka-2007. Lokhu kunomusa kakhulu kunaphansi kwe-BCEA elingama-30 ezinsukwini emkhakheni weminyaka emi-3.
Ukushiya Ngenxa Yokugula Kusebenza Kanjani
Umkhakha weminyaka emi-3: Ukushiya ngenxa yokugula kusebenza emkhakheni oqhubekayo weminyaka emi-3. Izinsuku ezingasetshenziswanga ziyanda ngaphakathi komkhakha kodwa azithwali kuqhubeke — umkhakha uqala kabusha njalo eminyakeni emi-3.
Izitifiketi zomtholampilo: Ziyadingeka uma ukushiya ngenxa yokugula kudlula izinsuku ezimbili ezilandelanayo, kuthathwa izikhathi ezingaphezu kwezimbili esikhathini sezinsuku eziyisi-8, noma umphathi wesikole ecelayo (ngisho nangezinsuku eziyodwa).
Izidingo zokurekhoda: Izikole kufanele zigcine amarekhodi aqondile okushiya konke ngenxa yokugula okuthathiwe, kuhlanganise nezinsuku, isikhathi, nezitifiketi zomtholampilo. La marekhodi abalulekile kuma-audit ezifundazwe nezingxabano zabasebenzi.
Izimo Ezivamile
- Izinsuku ezintathu+ ezilandelanayo: Isitifiketi somtholampilo sidingeka
- Izikhathi ezingaphezu kwezi-2 ezinsukwini eziyisi-8: Isitifiketi somtholampilo sidingeka
- Umkhakha usuphelile: Othisha kungadingeka asebenzise ukushiya lonyaka noma acelé ukushiya okungakhokhelwa
Ilungelo Lokushiya Lonyaka
Othisha banelungelo lezinsuku ezingama-30 zokushiya lonyaka ngonyaka. Ngokungafani neminye imikhakha, ukushiya lonyaka kwothisha ngokuvamile kuthathwa ngezikhathi zeholide zesikole, njengoba othisha kudingeka babe khona ngesikhathi sokufunda.
Izimo Zokushiya Lonyaka
Isikhathi: Kufanele kugunyazwe umphathi wesikole futhi ngokuvamile kuthathwa ngezikhathi zeholide zesikole. Ukuthatha ukushiya ngesikhathi sokufunda kudinga izimo eziyingqikithi nokugunyazwa yisifundazwe.
Ukuthwala kuqhubeke: Kuze kube yizinsuku eziyi-15 ezingathwalwa unyaka olandelayo. Noma yiziphi izinsuku ezingaphezu kweziyi-15 ziyalahleka ngaphandle uma izimo eziyingqikithi zisebenza.
Inkokhelo: Ikhokhelwa ngezinga lesikhathi esivamile. Uma othisha esula noma esiya emhlabeni, ukushiya lonyaka okungasetshenziswanga kufanele kokhelwe.
Ukurekhoda: Izikole kufanele zilandelele amabhalansi okushiya lonyaka, ukuvumelwa, nokusebenziswa, ikakhulukazi othisha abasondela ekuthathweni umhlalaphansi noma ekusuleni.
Okuhle Ukukwenza
Gcina amakhalenda okushiya aqondile, uphathise izicelo ngokusheshayo, futhi ukhumbuze othisha ngezikhathi zokulahleka. Izinhlelo zokulawula izikole zedijithali zingalandelela amabhalansi ngokuzenzakalelayo futhi zinciphise ukuphatha.
Ukushiya Ngomndeni
Othisha banelungelo lezinsuku ezintathu zokushiya ngomndeni ngonyaka ngaphansi kwe-BCEA Section 27. Lokhu ukushiya kungokwezingozi eziphathelene nomndeni.
Lapho Ukushiya Ngomndeni Kusebenza
Kungathathwa ngokugula noma ukulimala kwengane, ukufa komyeni noma umndeni oseduze (umzali, umkhulu, ingane, umzukulu, umnakwethu), ukuhlelelwa komtholampilo womndeni okudinga ubukhona bothisha, noma ezinye izingozi zomndeni.
Imikhawulo ebalulekile: Izinsuku ezintathu kuphela ngonyaka (azingathwali kuqhubeke), izinsuku ezingasetshenziswanga ziyalahleka ekupheleni konyaka, ubufakazi bungadingeka, futhi abukwazi ukusetshenziselwa ukulawula izingane ngokujwayelekile.
Ukurekhoda: Kufanele kurekhodwe ngokuhlukile ekushiyeni ngenxa yokugula nokushiya lonyaka ukuze kulandelelwe amaphethini futhi kuqinisekiswe ukulandela umthetho.
Ukushiya Kwabazaleli, Abababa, Ukufunda Nokukhethekile
Ukushiya Kwabazaleli
Othisha besifazane banelungelo lezinyanga ezi-4 (izinsuku eziyi-120) zokushiya kwabazaleli ekhokhelwayo ngaphansi kwezivumelwano ze-PSCBC. Isitifiketi somtholampilo sidingeka, futhi ukushiya kungaqala inyanga eyodwa ngaphambi kosuku olulindelwe. Othisha kufanele azise umphathi wesikole ngokubhala okungenani amasonto amane ngaphambi kosuku lokuqala. Umholo ophelele ukhokhelwa ngesikhathi. Othisha ababuya ekushiyeni kwabazaleli banelungelo lokuphinde bathathe isikhundla sabo, futhi izikole kufanele zenze izilungiso ezinganele zokuncelisela uma kuceliwe.
Ukushiya Kwabababa
Othisha besilisa banelungelo lezinsuku ezintathu zokushiya kwabababa ekhokhelwayo lapho ingane yabo izalwa noma itholwa. Kufanele kuthathwe phakathi nezinsuku ezingama-30, akukho ukuthwala kuqhubeke, kudinga ubufakazi bokuzalwa/ukutholwa, futhi kuhlukile ekushiyeni ngomndeni. Ezinye izifundazwe zinganikeza ukushiya kwabababa okungeziwe — hlola izinqubomgomo zesifundazwe.
Ukushiya Ngokufunda
Amalungelo okushiya ngokufunda ayahlukahluka ngezinqubomgomo zesifundazwe. Ukushiya ngokufunda okuvunyiwe (okuphathelene nesikhundla sothisha) kunganikezwa ngenkokhelo ngokuncika ekugunyazweni komphathi wesikole nesifundazwe. Ukushiya ngokufunda okungavunyiwanga ngokuvamile akukhokhelwa. Izicelo kufanele zithunyelwe ngaphambili ngobufakazi bokubhalisa/ukubhalisa. Kungase kuncike ezibophweni zesevisi. Konke ukushiya ngokufunda kufanele kubhalwe ngezinsuku, isikhathi, nesimo senkokhelo.
Ukushiya Okukhethekile
Ukushiya okukhethekile kubandakanya izimo eziyingqikithi: ukuvela enkantolo, ukuhlonipha inkolo, imisebenzi yenyunyana yabasebenzi, noma izingozi zomuntu siqu. Kunikezwa ngokukhetha komphathi wesikole nomyango wezemfundo wesifundazwe. Icala ngalinye lihlolwa ngokulinye. Konke ukushiya okukhethekile kufanele kubhalwe ngezizathu, isikhathi, negunya lokugunyaza.
Ukurekhoda Nezidingo Zokulandela Umthetho
Ukurekhoda ukushiya okuqondile kubalulekile ekulandeleni umthetho, isabelomali, nobudlelwano basebenzi. Izikole kufanele zigcine amarekhodi akhombisa:
Othisha ngamunye: Izinsuku zomkhakha wamanje wokushiya ngenxa yokugula nebhalansi, ibhalansi yokushiya lonyaka nokusebenziswa, ukushiya ngomndeni okuthathiwe (ngonyaka), izinsuku zokushiya kwabazaleli/abababa, amarekhodi okushiya ngokufunda nokukhethekile, nayo yonke imibhalo esekelayo.
Izidingo zokubika: Iminyango yemfundo yezifundazwe ingadinga imibiko yokushiya yonyaka noma yonyaka. Amarekhodi kufanele atholakale kuma-audit, avikele izikole ngezingxabano zabasebenzi, futhi azise ukuthola abasebenzi nokuhlela isabelomali.
Okuhle ukukwenza: Sebenzisa izinhlelo zedijithali ukuze ulandelele ukushiya ngokuzenzakalelayo futhi ugcine amarekhodi avikelekile, atholakalayo. Fundisa abasebenzi bokulawula, wenze ama-audit ajwayelekile, futhi ugcine amarekhodi okungenani iminyaka emihlanu (noma ngokwezidingo zesifundazwe).
Izinhlelo zokulawula izikole zanamuhla zingenza ukulawula ukushiya kube lula ngokulandelela zonke izinhlobo zokushiya, ukubala amabhalansi ngokuzenzakalelayo, ukukhiqiza imibiko yokulandela umthetho, nokugcina amarekhodi edijithali avikelekile. Lokho kunika abaphathi idatha yokushiya eqondile lapho beydingayo futhi kunciphisa umthwalo wokuphatha.
Ukulawula Ukushiya Ngezikhathi Zesikole
Ukushiya ngenxa yokugula: Akukwazi ukuphikiswa uma kurekhodwe kahle. Amaphethini (isb. njalo ngoMsombuluko/ngoLwesihlanu) angase adinge uphenyo.
Ukushiya lonyaka ngesikhathi sokufunda: Ngokuvamile akuvunyelwe ngaphandle uma izimo eziyingqikithi zikhona. Kudinga ukuvunywa yisifundazwe.
Izilungiso zabasizi: Izikole kufanele zihlele ukumbozwa kwabasizi lapho othisha bethatha ukushiya okuvunyiwe, okuthinta izabelomali nokudinga ukuhlela ngaphambili.
Ukusebenza okulinganayo: Izinqubomgomo zokushiya kufanele zisetshenziswe ngokungaguquki kubo bonke othisha. Ukusebenza ngokucwasa kungaholela ezingxabano zabasebenzi.
Abaphathi abagcina amarekhodi okushiya acacile futhi basebenzisa inqubomgomo ngokungaguquki banciphisa izingxabano futhi basindise isikhathi lapho imibiko yesifundazwe isedlule. Ukuze uthole okuningi ngokuphatha nsuku zonke nokulandela umthetho, bheka isiqondiso senombolo ye-LURITS.
Isifinyezo Nezinyathelo Ezilandelayo
Ilungelo lokushiya kwothisha eNingizimu Afrika lilawulwa yizivumelwano ze-PSCBC ne-ELRC. Othisha bathola izinsuku ezingama-36 zokushiya ngenxa yokugula emkhakheni weminyaka emi-3, izinsuku ezingama-30 zokushiya lonyaka ngonyaka, izinsuku ezintathu zokushiya ngomndeni, izinyanga ezi-4 zokushiya kwabazaleli, nezinsuku ezintathu zokushiya kwabababa. Ukuthola izimo nokulandelwa kokurekhoda kulungile kubalulekile ekuphatheni isikole ngempumelelo nokulandela umthetho wabasebenzi.
Ukuze uthole okuningi ngokuphatha isikole nokulandela umthetho, bheka iziqondiso zethu ku-School Timetable CAPS Contact Time naku-SGB financial management.
Bona ukuthi uFundisa usiza kanjani izikole zaseNingizimu Afrika ukulawula ukushiya kwothisha, ukuba khona, nokulandela i-DBE endaweni eyodwa — hlola uFundisa.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Ngingabala kanjani ibhalansi yokushiya ngenxa yokugula yothisha?
Ukushiya ngenxa yokugula kusebenza emkhakheni oqhubekayo weminyaka emi-3. Ukuze ubale ibhalansi, thola usuku lokuqala lomkhakha wamanje (iminyaka emi-3 emuva namuhla), bese ukhipha konke ukushiya ngenxa yokugula okuthathiwe kusukela ngaleso sikhathi ezinsukwini ezingama-36. Isibonelo, uma umkhakha wothisha uqale ngo-1 Januwari 2023 futhi bathathe izinsuku eziyi-12 kusukela lapho, ibhalansi yabo iyizinsuku ezingama-24. Umkhakha uqala kabusha njalo eminyakeni emi-3, ngakho izinsuku ezingasetshenziswanga azithwali kuqhubeke kumkhakha omusha. Izinhlelo zokulawula izikole zedijithali zingabala lokhu ngokuzenzakalelayo futhi zinciphise amaphutha ezandla.
Ingabe othisha angathatha ukushiya lonyaka ngesikhathi sokufunda?
Ngokuvamile, cha. Ukushiya lonyaka kwothisha kuhloselwe ukuthathwa ngezikhathi zeholide zesikole. Ukuthatha ukushiya lonyaka ngesikhathi sokufunda kudinga izimo eziyingqikithi (isb. ingozi yomndeni, ukwelashwa komtholampilo) futhi ngokuvamile kudinga ukuvunywa umphathi wesikole nomyango wezemfundo wesifundazwe. Ukushiya okungagunyazwanga ngesikhathi sokufunda kungaholela esinyathelweni sokuzilawula. Uma othisha edinga isikhathi sokuphumula ngesikhathi sokufunda ngezizathu zomuntu siqu, kungadingeka asebenzise ukushiya ngenxa yokugula (ngesitifiketi somtholampilo) noma acelé ukushiya okukhethekile, kuncike ezimweni.
Kwenzekani uma othisha esephelile ilungelo lakhe lokushiya ngenxa yokugula?
Uma othisha esebenzisa zonke izinsuku eziyi-36 emkhakheni wabo weminyaka emi-3 futhi edinga ukushiya ngenxa yokugula okungeziwe, anezinketho eziningana: (1) Ulinde umkhakha uqale kabusha (uma eseduze neminyaka emi-3), (2) Asebenzise ukushiya lonyaka uma likhona, (3) Acelé ukushiya okungakhokhelwa (kuncike ekugunyazweni), noma (4) Ezimweni zokugula okude okukhulu, acelé ukushiya kwabangakwazi ukusebenza noma ukubhodwa ngokwelashwa (kuncike izinqubomgomo zesifundazwe nokuhlolwa komtholampilo). Izikole kufanele zisebenzisane nothisha nemyango yezifundazwe ye-HR ukuthola izixazululo ezifanele kuyilapho ziqinisekisa ukuthi imfundo yabafundi iyaqhubeka ingaphazamiseki.
Ingabe izinsuku zokushiya ngomndeni ziqala kabusha ekuqaleni konyaka wekhalenda noma unyaka wezimali?
Ukushiya ngomndeni kuqala kabusha ekuqaleni konyaka ngamunye wekhalenda (1 Januwari). Ilungelo lezinsuku ezintathu alikwazi ukuthwalwa kuqhubeke — noma yiziphi izinsuku ezingasetshenziswanga ziyalahleka ekupheleni konyaka. Lokhu kuhlukile ekushiyeni lonyaka, lapho kuze kube yizinsuku eziyi-15 ezingathwalwa kuqhubeke. Izikole kufanele zikhumbuze othisha ukusebenzisa ukushiya ngomndeni uma kudingeka ngaphambi kokuphela konyaka, yize kungasetshenziswa kuphela ezingozini zomndeni ezifanelekile (ukugula kwengane, ukufa komndeni, njll.), hhayi ngezinjongo ezijwayelekile.
Itlolwe ngu
Fundisa Team