POPIA: Tšhomišo ya Dikolo – Se Mookamedi a Swanetše go Tseba

Dikolo tša Afrika Borwa di na le data e ntši ya barutwana le batswadi—dinomoro tša ID, dintlha tša kalafo, direkoto tša thuto, tshedimošo ya ditefelo—efela mookamedi le SGB ba bantši ba sa tsebe se POPIA e nyakago goba go thibela ditefelo tše di fihlago go R10 million. Molao wa Tšhireletšo ya Tshedimošo ya Botho (POPIA) o be o šoma ka moka go tloga ka 1 July 2021, gomme Information Regulator e ka fa dikgetho tše di thata bakeng sa go sa latelwa. Go tšhomišo ya POPIA dikolong gabotse go šireletša setšhaba sa gago le sekolo sa gago.

Tlhalošo ye e hlalosa gore ke eng tshedimošo ya botho ka maemong a sekolo, maemo a seswai a tirišo e laolwago ke molao, dinyakwa tša tumelo, melao ya polokego le bolokego ya data, dikopo tša phihlelelo le tsebišo ya go senyega, le kamoo o kgethago software ya taolo ya sekolo e latelago POPIA. E le gore o aga thulaganyo ya POPIA ya sekolo sa gago goba o lekodišiša melao e e lego gona, dikarolo tše di latelago di fa ditsela tša tiragalo tše di kwagalago le keletšo ya Information Regulator.

POPIA ke Eng le Ka Lebaka La Eng e Bohlokwa Dikolong

Molao wa Tšhireletšo ya Tshedimošo ya Botho (Molao 4 wa 2013) ke molao wa motheo wa tšhireletšo ya data wa Afrika Borwa, o rerilwe go šireletša tshedimošo ya botho ya batho mola o dumelelago tirišo e ikarabelago ya data. POPIA e šoma go ditheo ka moka—go akaretša dikolo—tše di rarago tshedimošo ya botho, e thea maemo a seswai a tirišo e laolwago ke molao gomme e nea batho ditsela tša data ya bona ya botho.

Ka lebaka la eng POPIA e bohlokwa dikolong:

Dikolo di rara tshedimošo ya botho e ntši letsatsi le letsatsi: maina a barutwana, diaterese, dinomoro tša ID, tshedimošo ya kalafo, direkoto tša thuto, dintlha tša kgokagano ya batswadi, tshedimošo ya tša tšhelete, le tše dingwe. Ka fase ga POPIA, dikolo ke “batho ba ikarabelago” ba ba na le maikarabelo a molao go šireletša tshedimošo ye. Go sa latelwa go ka feleletša ka:

Ditefelo tša taolo: Go fihla go R10 million goba thokgolo ya nywaga e 10
Senyego sa leina: Tahlego ya tshepo ya batswadi le setšhaba
Maikarabelo a molao: Dikopo tša civil tša tšhwatšhišo go tšwa go batho ba data
Tiro ya taolo: Tlhankego ke Information Regulator
Phetogo ya tiro: Ditsela tša go lokiša le tšhomišo tše di laetšwago

Maemo a seswai a POPIA a tirišo e laolwago ke molao:

Maemo	Se bolelago dikolong
Ikemelo	Netefatša tšhomišo ya POPIA; thoma Information Officer gomme o ingwadiše le Information Regulator.
Tekanyo ya tirišo	Rara le go rara tshedimošo ya botho feela yeo e nyakegago bakeng sa morero o itšego.
Tlhalošo ya morero	Rara bakeng sa merero e itšego, e laolwago ke molao gomme o bolelle batho ba data gore o rara eng le ka lebaka la eng.
Tekanyo ya tirišo e e latelago	Šomiša tshedimošo feela bakeng sa morero wa mathomo goba merero e dumelanago; go sware go amogele tumelo goba o ikgogomose molaong.
Boleng bja tshedimošo	Boloka tshedimošo e nepagetšego, e feletšego gomme e e sa fetogego; dumelela go lokišwa.
Go bulega	Ba ponala ka ga kamoo o rarago data; nea ditsibišo le go araba dikopo tša phihlelelo.
Ditshireletšo tša tšhireletšo	Dira ditsela tša thekniki le tša mokgwa go šireletša data go tahlego, phihlelelo e sa dumelelwago goba phetogo.
Go tšea karolo ga motho wa data	Dumelela batho go fihlela, go lokiša le, moo go laolwago ke molao, go phumola tshedimošo ya bona ya botho.

Go kwešiša maemo a go ke go thea motheo wa tšhomišo ya POPIA dikolong.

Ke Eng Tshedimošo ya Botho Dikolong?

POPIA e hlalosa “tshedimošo ya botho” ka bophara e le tshedimošo efe kapa efe e amanago le motho yo a bonagalago, yo a phelago, motho wa tlhago goba motho wa molao. Ka maemong a sekolo, se se akaretša data e fapanego kudu ka barutwana, batswadi, baloki, basebenti, le batho ba bangwe.

Tshedimošo ya Botho ya Morutwana

Dikolo di rara tshedimošo ya botho e ntši ka barutwana: maina a feletšego le mananeo, dinomoro tša boitshepo (ID goba phasepoto), letšatši la belegwa, bong, morabe (ge e rarwa bakeng sa direpoto), setšo, polelo ya legae. Tshedimošo ya kgokagano: aterese ya bodulo, poso, di-email, dinomoro tša mogala, dintlha tša motswadi/moloki. Tshedimošo ya thuto: dinomoro tša LURITS, matšatši a amohelo, grade le kelasi, direkoto tša thuto (dipoi, ditekanyo, dikarata tša repoto), boemo, taolo, ditiragalo tša kwa ntle. Tshedimošo ya kalafo: maemo a kalafo, allergy, meriana, thuso ya kalafo, ngaka, go thibela malwetši, bokgoni. Tshedimošo ya tšhelete: ditefelo, tefelwa ya tefelo, ditsela tša tefelo le banka, bursary. Tshedimošo ya biometric: ditšhupa tša monwana, ditshwantsho. Tshedimošo ya botho e ikgethago: POPIA e nea tšhireletšo e eketšwago bakeng sa tshedimošo ya bana (barutwana ba fase ga 18), maphelo, biometric. Tirišo ya tshedimošo ye e nyaka ditsela tše thata gomme ka dinako tumelo e totobaditšwago.

Tshedimošo ya Motswadi le Moloki

Dikolo di rara le tshedimošo ya batswadi le baloki: maina le dinomoro tša ID, dintlha tša kgokagano, mošomo (bakeng sa tefelwa ya tefelo), tšhelete, kamano le morutwana.

Tshedimošo ya Basebenti

Dikolo di rara le tshedimošo ya basebenti (ka fase ga POPIA le molao wa mošomo). Molemo wa motheo: Ge tshedimošo e ka tsebiša motho yo itšego, ke tshedimošo ya botho ka fase ga POPIA gomme e swanetše go šireletšwa.

Tirišo e Laolwago ke Molao le Tumelo bakeng sa Dikolo

POPIA e thea maemo a seswai. Ditsela tša tiragalo bakeng sa maemo le tumelo:

Ikemelo le tekanyo ya tirišo

Dikolo di swanetše go tšea maikarabelo: thoma Information Officer, bopa melao le ditsela, ruta basebenti, dira diteko tša mehla, boloka direkoto. Ditsela tša tiragalo: Thoma Information Officer gomme o ingwadiše le Information Regulator, bopa tokumente ya molao wa tšhomišo ya POPIA, ruta basebenti ngwaga le ngwaga, dira diteko ngwaga le ngwaga, boloka rejara ya ditiragalo tša tirišo ya data.

Maemo 2–8: Tekanyo, Morero, Tirišo e Latelago, Boleng, Bulega, Tšhireletšo, Karolo ya Motho wa Data

Dikolo di swanetše go rara feela tshedimošo e nyakegago, go bolella batho ba data seo o se rarago le ka lebaka la eng, go šomiša tshedimošo feela bakeng sa morero wo e rarilwego, go boloka tshedimošo e nepagetšego le e feletšego, go ba ponala, go šireletša data, gomme go dumelela phihlelelo, lokišišo le phumolo. Ditsela tša tiragalo: Lekodišiša diforomo le mafelo a raro, ntlafatša dintlha tša kgokagano, netefatša dipalo, dira taolo ya phihlelelo le encryption, bopa lenaneo la karabo ya go senyega, bopa ditsela bakeng sa dikopo tša phihlelelo/lokišišo/phumolo, araba ka matšatši a 30.

Dinyakwa tša Tumelo

Tumelo e nyakegwa ge o rara tshedimošo e ikgethago bakeng sa merero e fetago thuto, o šomiša tshedimošo bakeng sa thekgo, o abelana le batho ba boraro bakeng sa merero e sa bohlokwago, goba o rara bakeng sa merero e fetago morero wa mathomo. Tumelo ga e NYAKEGI ge tirišo e nyakega bakeng sa kontraka, e nyakegwa ke molao, e nyakega go šireletša kgahlego, goba e le kgahlegong ya setšhaba. Bohlokwa: Bakeng sa barutwana ba fase ga 18, tumelo e swanetše go tšwa go batswadi goba baloki. Tumelo e nepagetšego e swanetše go ba e ikgethile, e itšego, e tsebišitšwego, e hlakilego, e ka tlošwago. Diforomo tša tumelo di akaretše tlhalošo, morero, ke mang yo a fihlelagago, nako ya bolokego, tsela ya go tloša tumelo. Dikopana: Ditshwantsho/media—tumelo e nyakegwa bakeng sa thekgo, e sego direkotong tša semorago. Tshedimošo ya kalafo—tumelo bakeng sa go abelana kwa ntle ga tšhoganetšo. Batho ba boraro—tumelo bakeng sa kgwebo. Thekgo—tumelo bakeng sa di-email/SMS tša thekgo, e sego dikgokagano tša bohlokwa.

Polokego ya Data, Bolokego le Tsebišo ya Go Senyega

Dikolo di swanetše go boloka tshedimošo ya botho ka tšhireletšo gomme di e boloke feela nakong e nyakegago.

Polokego le Dinako tša Bolokego

Polokego: Data diservereng tše tšhireletšego, encrypt data e botegago, dibaka tša mehla, cloud e tšhireletšego, taolo ya phihlelelo, lebelela direkoto. Mmele: Dikabineteng tše di lockilwego, tekanya phihlelelo, ditsela tša go senya. Ditsisteme: Kgetha baabi ba latelago POPIA, data Afrika Borwa, netefatša ditshireletšo, lekodišiša dikwano.

Dinako tša bolokego: Direkoto tša thuto—ka mehla. Diforomo tša amohelo—ingwadišo + 5 y. Boemo—5 y ka morago ga go tloga. Taolo—5 y. Kalafo—ingwadišo + 7 y. Ditefelo—5 y. Dikopo tša tefelwa—5 y ka morago. Ditsibišo tša tšhelete—ka mehla (SASA). Dintlha tša motswadi—ingwadišo + 2 y. Basebenti—3 y ka morago ga mošomo. Payroll—5 y. Lekola melao ya profense.

Go Senya Data

Didijithale: Phumola ka mehla (e se go bega), tloša dibaka, netefatša, kwala tokumente. Mmele: Shred goba fiša, netefatša senyego, kwala tokumente. Ditsela: Bopa molao wa bolokego le go senya, diteko tša mehla, senya ka tšhireletšo, kwala tokumente, netefatša gore baabi ba kgona go phumola.

Dikopo tša Phihlelelo le Ditsela tša Batho ba Data

Batho ba data ba kgona go kopa: netefatšo gore sekolo se na le tshedimošo ya bona, phihlelelo, tshedimošo ka tirišo, dintlha tša batho ba boraro. Kamoo o rarago dikopo tša phihlelelo: 1) Amogela ka matšatši a 5. 2) Netefatša boitshepo. 3) Kgobokanya tshedimošo. 4) Lekodišiša ditefelwa. 5) Nea phihlelelo ka matšatši a 30 (e ka oketšwa go 60). 6) Kwala tokumente. Foramo e hlakilego, hlalosa mantšu a thekniki, nea dikopi. Dikolo di ka lefa tefelo e swanetšego.

Lokišišo: Netefatša lokišišo, ntlafatša direkoto, tsebiša batho ba boraro, tsebiša motho wa data, kwala tokumente. Dumelela lokišišo e bonolo, netefatša dintlha tša bohlokwa, ntlafatša ditsisteme ka moka.

Phumolo: Dikolo di ka gana ge bolokego e nyakegwa ke molao, e nyakega bakeng sa ditiragalo tša molao, goba phumolo e ka senyega. Kamoo o rarago: 1) Lekodišiša dinyakwa tša bolokego. 2) Lekola khuetso. 3) Dira tshwetšo. 4) Phumola ge e dumeletšwe. 5) Tsebiša batho ba boraro. 6) Tsebiša motho wa data. 7) Kwala tokumente.

Tsebišo ya Go Senyega ga Data

Go senyega ga data: tshedimošo e lahlegile/e senyegile/e fetotšwe/e fihlilwe/e rarilwe kantle le tumelo. Dikopana: Phihlelelo e sa dumelelwago, tahlego/bosodu bja didirisiwa, email e fošagetšego, ransomware, bosodu bja difaele, ponalo ya phošo.

Tsebiša Information Regulator: Ka bonako (matšatši a 72 ge e kgonagala), foromo, tlhalošo ya go senyega, mehuta ya data, nomoro ya batho ba amegilwego, dipoelo, ditsela tše di dirilwego. Tsebiša batho ba data: Kantle le go eša, kgokagano e direte goba tsebišo ya setšhaba, tlhalošo, dipoelo, ditsela, dikeletšo. Ditefelwa: Ge Information Regulator e tshwetša gore ga e nyakege, goba ditshireletšo di be di le gona gomme go senyega ga go direge kotsi, goba tsebišo e ka ba bothata.

Lenaneo la karabo: 1) Thiba go senyega. 2) Lekola go senyega. 3) Tsebiša Regulator (72h) le batho ba data. 4) Nyakišiša. 5) Lokiša. 6) Lekodišiša le ntlafatša. Bopa lenaneo, beša setlhopha, ruta basebenti, boloka dintlha tša Regulator, lokile ditempleite, dira diteko, lekodišiša ngwaga le ngwaga.

Go Kgetha Software ya Taolo ya Sekolo e Latelago POPIA

Kgetha software e nago le: encryption (transit le rest), taolo ya phihlelelo, dintlafatšo tša tšhireletšo, netefatšo e matla, direkoto tša diteko; data e bolokilwego SA (goba ditshireletšo tša cross-border); dibaka, phumolo e tšhireletšego; phihlelelo ya maemo, export/lokišišo/phumolo; raro e fokolago, tekanyo ya morero; DPAs le baabi. Dipotšišo go baabi: Ditsela tša tšhireletšo? Data e encryptilwe? Data e bolokilwe kae? Na e latela POPIA? Dikwano? Kamoo ba rarago dikopo? Ba kgona go phumola? Export/correct/retention? Tšeo? DPAs di hlaola morero, ditshireletšo, lefelo, batho ba boraro, ditsela tša motho wa data, tsebišo ya go senyega, phumolo, tema ya POPIA.

Bona tlhalošo ya taolo ya tšhelete ya SGB le tlhalošo ya nomoro ya LURITS.

Lenaneo la Tšhomišo ya POPIA bakeng sa Dikolo

Governance: Information Officer, molao wa POPIA, thuto, diteko, rejara. Raro: Ditsibišo diforomong, tshedimošo e nyakegago feela, morero o kwadilwego, tumelo moo e nyakegago, direkoto. Polokego: Encryption, taolo ya phihlelelo, direkoto tše tšhireletšego, dibaka, diteko tša mehla, thuto ya phasewete, lenaneo la go senyega. Bolokego le go senya: Molao wa bolokego, dinako di kwadilwe, diteko, senya ka tšhireletšo, kwala tokumente. Ditsela tša motho wa data: Ditsela bakeng sa phihlelelo/lokišišo/phumolo, dikarabo ka dinako tša POPIA, direkoto, ditsela tše bonolo. Batho ba boraro: Dikwano, diteko, tumelo moo e nyakegago. Go senyega: Lenaneo, setlhopha, thuto, dintlha tša Regulator, ditempleite, diteko. Tokumente: Molao wa lekunutu diweebong, ditsibišo, POPIA dipakeng, melao di kwadilwe. Software: Teko ya POPIA, DPAs, ditaolo, direkoto tša diteko, export.

Scoring: 0–10 = dikgobalo tša bohlokwa; 11–20 = dikgobalo tše kgolo; 21–30 = tšhomišo e ntle; 31+ = tšhomišo e matla. Mekgwa e botse: Šomiša POPIA e le maikarabelo a motheo, thuto ya ngwaga le ngwaga, boloka direkoto, diteko ngwaga le ngwaga, kgetha software e latelago POPIA, araba dikopo ka bonako, botsa baeledi ba molao bakeng sa dipotšišo tše raraganego.

Tšhomišo ya POPIA dikolong ke nyakwa ya molao. Mookamedi le SGB ba swanetše go netefatša gore sekolo se rara tshedimošo ya botho ka molao le ka tšhireletšo. Bona Fundisa bakeng sa platform e tee e thusago dikolo go dula di latela DBE, go laola data ka tšhireletšo, dikarata tša repoto le kgobokanyo ya ditefelo.

Dipotšišo tše di Botšišwago ka Mehla

Na dikolo di nyaka go ingwadiša le Information Regulator?

Ee. Dikolo di swanetše go thoma Information Officer (gantši mookamedi) gomme di ingwadiše le Information Regulator. Ingwadišo e mahala inthaneteng. Information Officer o ikarabela tšhomišo le kgokagano.

Na dikolo di kgona go abelana tshedimošo ya barutwana?

Ee maemong a itšego: ge e nyakegwa ke molao (mafapha a thuto, SAPS), ka tumelo, goba bakeng sa kgahlego e laolwago ke molao (tšhireletšo ya morutwana, thuto). Dikolo di swanetše go netefatša motheo le go hweta tumelo moo e nyakegago. Abelano e kwadilwe, DPAs le batho ba boraro.

Go direga eng ge sekolo se itemogela go senyega ga data?

Thiba go senyega. 2) Lekola go senyega. 3) Tsebiša Information Regulator ka matšatši a 72. 4) Tsebiša batho ba data kantle le go eša. 5) Nyakišiša. 6) Lokiša. 7) Lekodišiša le ntlafatša. Bopa lenaneo la karabo.

Nako e kae dikolo di swanetše go boloka direkoto tša barutwana?

Direkoto tša thuto—ka mehla. Diforomo tša amohelo—ingwadišo + 5 y. Boemo—5 y ka morago. Taolo—5 y ka morago. Kalafo—ingwadišo + 7 y. Lekola melao ya profense. Senya ka tšhireletšo ge dinako di fela.

Na batswadi ba kgona go kopa phumolo ya direkoto tša thuto tša ngwana?

Ka kakaretso nnyaa. Direkoto tša thuto di bolokwa ka mehla (mafapha a thuto, SASA). Batswadi ba kgona go kopa phumolo ya mehuta e mengwe (ditshwantsho, dintlha ka morago ga go tloga) ka fase ga dinyakwa tša bolokego. Dikolo di hlalosa dinyakwa le go šoma le batswadi.