Tlhokomelo ya Tefisi ya Sekolo: SASA, Ditokelo le Tsela ya Kgopelo

Balaodi ba dikolo gantši ba diriša diiri go rulaganya diforomo tša tlhokomelo, go netefatša ditšhelete tša leago, le go kopanya tekanyetso ya tefisi e e sa felego. Batswadi ba ba sa kgonago go lefa ditefisi ba belaela gore bana ba bona ba tla thubiwa goba ba latlhela ditiragalo. Tlhokomelo ya tefisi ya sekolo Afrika Borwa ke tokelo ya molao ka fase ga Molao wa Dikolo tša Afrika Borwa (SASA) wa 1996, gomme bobedi mahlakore a nyaka kwešišo e hlakilego ya melao. Tlhahlo ye e hlalosa mang a diragatšago, tsela ya go kgopela, dikwalo tše di nyakegago, le se dikolo di swanetšego go dira ka fase ga SASA le National Norms and Standards for School Funding (NSSF).

SASA e šireletša barutwana kwa go thubiwa ka baka la go sa lefwa ge tlhokomelo e kgopilwe goba e laetšwe. Re akaretša go diragatša (e feletšego le karolwana), mananeo a kgopelo, ditaolo tša dikolo, pharologano magareng ga Quintile 1–3 (dikolo tše di sa lefago) le Quintile 4–5 (dikolo tše di lefago), le mananeo a pego.

Tlhokomelo ya Tefisi ya Sekolo ke Eng ka Afrika Borwa ka SASA?

Tlhokomelo ya tefisi ya sekolo ke tokelo ya molao ka fase ga Molao wa Dikolo tša Afrika Borwa (Molao 84 wa 1996) e e dumelelago batswadi goba baloki go kgopela tlhokomelo e feletšego goba karolwana ya tefisi ya sekolo ge ba sa kgone go e lefa. Karolo 39 e nyaka dikolo tša puso tšohle go amogela leano la tlhokomelo ya tefisi, gomme Karolo 40 e laela gore dikolo di sa kgone go thuba, go emisa, goba go gana barutwana phihlelelo go ditiragalo tša thuto ka baka la go sa lefwa ge tlhokomelo e kgopilwe goba e laetšwe.

Sisteme ya tlhokomelo e lemoga gore malapa a mantši a Afrika Borwa a lebana le bothata bja ditšhelete bja boammaruri ka baka la go sa bereke, bolwetši, loso lwa yo a lefago, goba maemo a mangwe. Malapa ga a swanetše go kgetha magareng ga go lefa tefisi ya sekolo le go diragatša dinyakwa tša motheo.

Karolo ya Go Bapša Quintile

Dikolo tša puso tša Afrika Borwa di bapšwa go quintile tše hlano (1–5) go ya ka maemo a ikonomi a setšhaba se di dikologilego. Bapšišo e laela maemo a tuelo ya puso le sebopeo sa tefisi:

Quintile	Tlhalošo	Tuelo ya Puso	Boemo bja Tefisi	Go Diragatša Tlhokomelo
Quintile 1	Setšhaba se se humanego kudu	Tuelo e kwa godimo kudu (100%)	Sekolo se se sa lefago	Tlhokomelo e ikemetšego (ga go lefwe tefisi)
Quintile 2	Setšhaba se se humanego kudu	Tuelo e kwa godimo (95%)	Sekolo se se sa lefago	Tlhokomelo e ikemetšego (ga go lefwe tefisi)
Quintile 3	Setšhaba se se humanego	Tuelo e magareng e kwa godimo (90%)	Sekolo se se sa lefago	Tlhokomelo e ikemetšego (ga go lefwe tefisi)
Quintile 4	Setšhaba se magareng	Tuelo e magareng (60%)	Sekolo se se lefago	O swanetše go kgopela tlhokomelo ge o sa kgone go lefa
Quintile 5	Setšhaba se se humanego kudu	Tuelo e kwa tlase (40%)	Sekolo se se lefago	O swanetše go kgopela tlhokomelo ge o sa kgone go lefa

Pharologano e bohlokwa: Dikolo tša Quintile 1–3 di laetšwa bjalo ka “dikolo tše di sa lefago” gomme di sa kgone go lefa tefisi ya sekolo e e laolwago. Ge sekolo sa Quintile 1–3 se leka go lefa tefisi, batswadi ba thokomediwa ka boikemelo. Dikolo tša Quintile 4–5 ke “dikolo tše di lefago” gomme di kgona go lefa tefisi, efela di swanetše go tšweletša mekgwa ya tlhokomelo bakeng sa malapa a a diragatšago.

Ke Mang a Diragatšago Tlhokomelo ya Tefisi ya Sekolo?

Go diragatša tlhokomelo ya tefisi go ikemišetša ditšhelete tša gago tša leago tše di bapšwago le ditefisi tša ngwaga tša sekolo. National Norms and Standards for School Funding (NSSF) e tšweletša ditekanyetso tše di hlakilego tša ditšhelete.

Ditekanyetso tša Tlhokomelo e Feletšego

O diragatša tlhokomelo e feletšego (100% ya ditefisi tše di thokomediwago) ge ditšhelete tša gago tša ngwaga tša leago di le ka fase ga dikaro tše 10 tša ditefisi tša ngwaga tša sekolo. Ka mohlala, ge ditefisi tša ngwaga di le R5,000, o diragatša ge ditšhelete tša leago di le ka fase ga R50,000 ngwaga.

Ditšhelete tša leago di akaretša madi otlhe a a tlago, madi a mošomo, dithuso tša setšhaba, tuelo ya go isa, tuelo ya kgwebo, le mabaka a mangwe otlhe a ditšhelete tša tloaelo go tšwa batswading/baloking bobedi, baikemišetši botlhe, le batho botlhe ba ba godilago ba abago dinyeletso tša leago.

Ditekanyetso tša Tlhokomelo ya Karolwana

O diragatša tlhokomelo ya karolwana ge ditšhelete tša leago di le magareng ga dikaro tše 10 le 30 tša ditefisi tša ngwaga, tlhokomelo e fokologa ge ditšhelete di oketša:

Ditšhelete tša leago (dikaro tša ditefisi tša ngwaga)	Tlhokomelo	O lefa
10–15 dikaro	75%	25% ya ditefisi
15–20 dikaro	50%	50% ya ditefisi
20–25 dikaro	25%	75% ya ditefisi
25–30 dikaro	Ga gona	Ditefisi tšohle

Mohlala: ge ditefisi tša ngwaga di le R6,000, ditšhelete tša leago tša R60,000–R90,000 di lefa R1,500 (tlhokomelo ya 75%); R90,000–R120,000 di lefa R3,000 (50%); R120,000–R150,000 di lefa R4,500 (25%); kwa godimo ga R180,000 di lefa R6,000 yohle.

Maemo a a Ikgethileng

Le ge ditšhelete tša gago di feta ditekanyetso, o ka sa diragatša tlhokomelo ka maemong a a ikgethileng:

Loso lwa yo a lefago: Ge yo a lefago motheo a hlokofetše mengwaga e 12 e fetileng
Go thubiwa goba go latlhelwa mošomong: Ge yo a lefago a latlhelwa mošomong gomme a nyaka mošomo ka maatla
Dinyeletso tša kalafi: Ge dinyeletso tša kalafi tša leago di feta 20% ya ditšhelete tša ngwaga
Barutwana ba bantši: Ge o na le bana ba bararo goba go feta dikolong tše di lefago ka nako e tee
Bokoo: Ge motho wa leago a na le bokoo bjo bo nyakago kalafi e tswelelagago goba tshegetso

Dikolo di swanetše go nagana ka maemo a ge di sekaseka dikopo tša tlhokomelo, le ge ditekanyetso tša ditšhelete di sa diragatše.

Tsela ya go Kgopela Tlhokomelo ya Tefisi ya Sekolo

Mananeo a kgopelo a swanetše go ba a bonolo le a bonagalago. Latela ditsenyego tše:

Senyego 1: Bona Foromo ya Kgopelo

Kopa foromo ya kgopelo ya tlhokomelo kwa ofising ya taolo ya sekolo sa gago. Dikolo di swanetše go tšweletša diforomo mahala ka dipolelo tšohle tša semušo tše di dirišwago sekolong. O ka gape o laodisa diforomo go tloga webosaeteng ya mafapo a thuto a porofense ya gago.

Senyego 2: Kgobokanya Dikwalo tše di Nyakegago

O tla nyaka bopaki bja ditšhelete tša leago le maemo. Dikwalo tše di nyakegago di akaretša:

Dikwalo tše bohlokwa:

Foromo ya kgopelo ya tlhokomelo e e tlatsitšwego
Dikopi tše di netefaditšwego tša IDs bakeng sa batho botlhe ba leago
Dikopi tše di netefaditšwego tša dikwalo tša belegwa bakeng sa bana botlhe
Bopaki bja ditšhelete: dipeiti tša tuelo (dikgwedi tše 3 tša morago), dikwalo tša banka, dikwalo tša theke (ge o išago ka boikhutšo), goba affidavit ge o sa bereke
Bopaki bja dithuso tša setšhaba (dikwalo tša SASSA goba dikwalo tša banka)
Bopaki bja bodulo (kwalo ya tuelo, kontraka ya go isa, goba affidavit)

Dikwalo tše di oketšwago bakeng sa maemo a a ikgethileng:

Kwalo ya loso, kwalo ya go thubiwa, dikwalo tša kalafi/di-bill, goba dikwalo tša bokoo (go ya ka go le bohlokwa)

Bohlokwa: Dikopi tšohle di swanetše go netefadiwa ke Commissioner of Oaths. Dikolo di swanetše go boloka dikopi tše di netefaditšwego fela, e sego tša motheo.

Senyego 3: Tlatsa le Go Romela

Tlatsa foromo ka botlalo le ka nepagalo, o akaretša dintlha tšohle tša batho ba leago, karoganyo ya ditšhelete, dinyeletso, le maemo a a ikgethileng. Romela le dikwalo tšohle tše di tshegetšago pele ga kgetho (gantši ka matšatši a 30 a temoso ya tefisi) gomme o kope resiti e e netefatšago thomelo.

Senyego 4: Sekaseko ya Kgopelo

SGB ya sekolo e swanetše go thea komiti ya tlhokomelo (e akaretšago ditokololo tša SGB, hlogo, le molaodi wa tšhelete) go sekaseka dikopo. Dikolo di swanetše go araba ka matšatši a 30, di nagane ka nepagalo ya ditšhelete, netefatšo ya dikwalo, maemo a a ikgethileng, le go latela SASA/NSSF.

Senyego 5: Amogela Tshepetšo

Sekolo se swanetše go fa tshepetšo e ngwadilwego e bolelago ge tlhokomelo e a amogelwa (e feletšego goba karolwana), peresente, mabaka, le tshedimošo ya dipego. Ge e amogelwa, tlhokomelo e šoma ngwaga wo motlha wa thuto (go kgopela gape go nyakega ngwaga le ngwaga). Ge e gannwa, o na le tokelo ya go pega.

Ditaolo tša Dikolo tša Tlhokomelo ya Tefisi

Dikolo di na le ditaolo tše di hlakilego tša molao ka fase ga SASA. Sekolo sela sa puso se swanetše:

1. Tšweletša leano la tlhokomelo: Ba le leano le ngwadilwego la tlhokomelo ya tefisi leo le amogelwago ke SGB, le bonagalago ka dipolelo tšohle tša semušo, le bontšhwago gabotse, gomme le akareditšwe go dipaki tša amohelo.

2. Ga di kgone go thuba barutwana: Dikolo di thibetšwe go gana amohelo, go emisa barutwana, go thibela go tšea karolo ditiragalong, go gana dikarata tša direpoto, goba go lefa tefisi dikolong tša Quintile 1–3 ka baka la go sa lefwa.

3. Rulaganya dikopo ka toka: Amogela dikopo ka matšatši a 30 a temoso ya tefisi, sekaseka ka matšatši a 30, fa ditshepetšo tše di ngwadilwego le mabaka a hlakilego, boloka lekunutu, gomme o šome le dikopo tšohle ka tsela e tee.

4. Boloka direkoto: Boloka direkoto tša tlhokomelo bakeng sa diteko tša odit le bega dipalo go mafapo a thuto a porofense ngwaga le ngwaga.

Dikgetho tše di Tloaelehileng le Ditokelo tša Gago

Dikgetho tše di tloaelehileng di akaretša go lefa tefisi dikolong tša Quintile 1–3, go gana diforomo tša tlhokomelo, go lateša go rulaganya, go gana ntle le sekaseko se swanetšego, goba go thuba barutwana ka baka la go sa lefwa.

Ge ditokelo tša gago di kgethilwe: Ngwala tšohle tše, ikopanye le SGB, eketša go ofisi ya setereke ya mafapo a thuto a porofense ya gago, romela kgalefo e laolwago go HOD, goba nyaka thuso ya molao go Legal Aid South Africa.

Gopola: Ga go na morutwana yo a ka thubiwego sekolong ka baka la go sa lefwa ge a diragatša tlhokomelo goba a kgopile tlhokomelo.

Quintile 1–3 vs Quintile 4–5: Pharologano e Bohlokwa

Dikolo tša Quintile 1–3 (Dikolo tše di sa Lefago)

Di lego setšhabeng se se humanego kudu, dikolo tše di amogela tuelo ya puso e kwa godimo kudu (90–100%), di sa kgone go lefa ditefisi tše di laolwago, gomme barutwana botlhe ba thokomediwa ka boikemelo. Kgopelo ga e nyakege — ge sekolo se leka go lefa tefisi, se molao gomme se swanetše go beilwa. Dikolo di ka kopa ditlhago tša boikemelo, efela tše di ka se be tša laolwa.

Dikolo tša Quintile 4–5 (Dikolo tše di Lefago)

Di lego setšhabeng se magareng go ya go se humanego, dikolo tše di amogela tuelo ya puso e kwa tlase (40–60%) gomme di kgona go lefa ditefisi (go ya ka tumelo ya SGB), efela di swanetše go tšweletša mekgwa ya tlhokomelo. Batswadi ba swanetše go kgopela tlhokomelo ge ba sa kgone go lefa, dikolo di swanetše go rulaganya dikopo, gomme barutwana ba ka se thubiwe ge tlhokomelo e emetše goba e amogelwe. Le dikolong tše di lefago, ga go na morutwana yo a ka ganniwego thuto ge a diragatša tlhokomelo.

Mananeo a Pego

Ge kgopelo ya gago ya tlhokomelo e gannwa, o na le tokelo ya go pega bakeng sa sekaseko se ikemelago. O ka pega ge kgopelo ya gago e gannwe efela o dumela gore o diragatša, o amogetše tlhokomelo ya karolwana efela o dumela gore o diragatša e feletšego, sekolo se paletšego go rulaganya ka matšatši a 30, goba o dumela gore tshepetšo e be e sa toka goba e fosa.

Tsela ya go Pega

Senyego 1: Kopa foromo ya pego kwa taolong ya sekolo (dikolo di swanetše go tšweletša tše).

Senyego 2: Romela pego ya gago ka matšatši a 14. Akaretša foromo e tlatsitšwego, kopi ya kgopelo ya mathomo le tshepetšo, dikwalo tše dingwe tše di tshegetšago, le tlhalošo e hlakilego ya lebaka la gore tshepetšo e be e fosa.

Senyego 3: Pego e sekasekwa ke ofisi ya setereke ya mafapo a thuto a porofense ya gago goba komiti e ikemelago ya dipego.

Senyego 4: O tla amogela tshepetšo e ngwadilwego ka matšatši a 30. Tshepetšo ya pego ke ya bofelo gomme e laola.

Romela ka matšatši a 14, be spesifike ka gore tshepetšo e be e fosa bjang, gomme tšweletša bopaki. Boloka direkoto tša kgokagano yohle.

Mekgwa e Botlago bakeng sa Dikolo tše di Laolago Tlhokomelo ya Tefisi

Bakeng sa balaodi ba dikolo, go laola tlhokomelo ka maatla go bohlokwa bakeng sa go latela melao. Mekgwa e bohlokwa:

1. Bopa leano le feletšego: Hlalosa gabotse go diragatša, mananeo, dinyakwa tša dikwalo, dinako, le mananeo a dipego.

2. Ruta basebenti: Netefatša gore basebenti botlhe ba taolo ba kwešiša dinyakwa tša SASA, ruta ditokololo tša komiti ya tlhokomelo, tšweletša thuto ya go kwešiša, gomme di boloketše basebenti ba tsebišitšwe ka diphetogo tša leano.

3. Šomiša theknolotši: Sisteme ya taolo ya sekolo e e latelago dikopo tša tlhokomelo, e balago diperesente go tšwa ditekanyetsong tša ditšhelete, gomme e tšweletšago direpoto bakeng sa SGB le dithomelo tša porofense e fokotša diphošo gomme e boloka nako. Bona software ya go kgoboketša tefisi ya sekolo Afrika Borwa bakeng sa dikgetho.

4. Bolela ka maatla: Akaretša tshedimošo ya tlhokomelo go dipaki tša amohelo, bontšha leano gabotse, romela dikgopolo tša kgetho, tšweletša diforomo ka dipolelo tšohle tša semušo, gomme nea thuso batswading.

5. Boloka lekunutu: Boloka tshedimošo ya tšhelete e le lekunutu, limita phihlelelo go basebenti ba ba dumeletšwago, netefatša gore boemo bja tlhokomelo bo sa ponalwa, gomme boloka dikwalo tše di šireletšegago.

Diteko tše di tloaelehileng: Dikopo tše di sa felego (tšweletša dithaloso le thuso), dikopo tše di lateago (dumela ka mabaka a a nepagetšego), bothata bja netefatšo (amogela di-affidavit bakeng sa mošomo o sa laolwago), le khuetso ya budgeta (rulaganya bakeng sa 5–15% ya ditekanyo tša tlhokomelo).

6. Rulaganya bakeng sa khuetso ya tšhelete: Dikolo tše dintši tše di lefago di bona ditekanyo tša tlhokomelo tša 5–20% (Quintile 4 gantši 10–20%, Quintile 5 gantši 5–15%), go ya ka maemo a leago le maemo a tefisi. Ge di bea ditefisi, SGB di swanetše go akanya ditekanyo tša tlhokomelo go tšwa demografi le data ya histori, di akaretša tše go dipalo tša ditšhelete, gomme di nagane tuelo ya puso (40–60% bakeng sa Quintile 4–5). Bapša go kgona go lefa le go tswelela; ditefisi tše di beilwago kwa godimo di oketša ditekanyo tša tlhokomelo.

Tlhokomelo ya tefisi ya sekolo Afrika Borwa ke tokelo ya molao ka SASA. Dikolo tša Quintile 1–3 di sa kgone go lefa ditefisi; dikolo tša Quintile 4–5 di swanetše go tšweletša mekgwa ya tlhokomelo. Tlhokomelo e feletšego e šoma ge ditšhelete tša leago di le ka fase ga dikaro tše 10 tša ditefisi tša ngwaga; tlhokomelo ya karolwana e latela sekala se se theogago sa 10–30 dikaro. Dikolo di ka se thube barutwana ka baka la go sa lefwa ge tlhokomelo e laetšwe goba e kgopilwe, gomme go na le mananeo a pego. Batswadi ba swanetše go tseba ditokelo tša bona, go romela ka nako, gomme go pega ge ba gannwa. Dikolo di swanetše go amogela melao e hlakilego, go ruta basebenti, gomme go boloka go latela melao.

Go laola tlhokomelo ka maatla go nyaka go latela gabotse, dikwalo tše di hlakilego, le kgokagano e tshelanago. Fundisa e thusa dikolo tša Afrika Borwa go latela tlhokomelo ya tefisi go ya ka Karolo 39 ya SASA, go bala diperesente tša tlhokomelo go tšwa ditekanyetsong tša ditšhelete, gomme go tšweletša direpoto bakeng sa dipokano tša SGB le dithomelo tša porofense. Bona kamoo Fundisa e tshegetšago kgoboketšo ya tefisi le taolo ya tlhokomelo platforme e tee. Bakeng sa keletšo e oketšego, bala thahlo ya taolo ya tšhelete ya SGB le maano a kgoboketšo ya tefisi ya sekolo bakeng sa dikolo tša SA.

Dipotšišo tše di Botšišwago gantši

Na sekolo se ka gana go amogela kgopelo ya gago ya tlhokomelo?

Aowa. Dikolo di laolwa ke molao go amogela dikopo tša tlhokomelo go tšwa go motswadi yo mongwe le yo mongwe yo a kgopelago. Ge sekolo se gana go tšweletša foromo ya kgopelo goba go amogela kgopelo ya gago, se kgetha Karolo 39 ya SASA. Ikopanye le ofisi ya setereke ya mafapo a thuto a porofense ya gago go bea kgetho. Dikolo di swanetše go tšweletša diforomo mahala gomme ka dipolelo tšohle tša semušo tše di dirišwago sekolong.

Na o swanetše go kgopela tlhokomelo gape ngwaga le ngwaga?

Ee, dikopo tša tlhokomelo di šoma ngwaga wo tee wa thuto fela. O swanetše go kgopela gape ngwaga le ngwaga, efela mananeo a swanetše go ba a bonolo ge maemo a gago a tšhelete a sa fetoge kudu. Dikolo tše dingwe di dumelela dikopo tše di nolofaditšwego tša go boa ge maemo a gago a sa fetoge — lekola le taolo ya sekolo sa gago. Boloka dikopi tša dikopo tša fetileng go potlakisa mananeo a go boa.

Go direga eng ge o sa kgone go lefa tekanyo ya tlhokomelo ya karolwana (mohlala, 25% ya ditefisi)?

Ge o sa kgone go lefa le tekanyo e fokotšwago ka morago ga tlhokomelo ya karolwana, o ka kopa sekaseko go ya ka maemo a a ikgethileng. Ngwala maemo a gago (dinyeletso tša kalafi, bana ba bantši dikolong tše di lefago, dinyeletso tše di sa lebego) gomme romela kopo e ngwadilwego go komiti ya tlhokomelo e hlalosago lebaka la gore tekanyo ya karolwana e sa kgonagale. Dikolo di swanetše go nagana ka dikgetho tša boammaruri, le ge tlhokomelo e feletšego kwa ntle ga ditekanyetso e le ka kgopolo ya komiti.

Na dikolo di kgona go lefa “ditlhago tša boikemelo” e le etefisi dikolong tša Quintile 1–3?

Dikolo tša Quintile 1–3 di sa kgone go lefa ditefisi tše di laolwago, efela di kgona go kopa ditlhago tša boikemelo. Le ge go le bjalo, ditlhago tše di swanetše go ba tša boikemelo ka boammaruri — dikolo di ka se di dire tsela ya amohelo, go tšea karolo ditiragalong, goba go amogela dikarata tša direpoto. Ge “tlhago ya boikemelo” e le e laolwago ka maatla, se kgetha SASA. Beilwa mekgwa ye go mafapo a thuto a porofense ya gago. Dikolo di swanetše go pharologanya gabotse magareng ga ditefisi tše di laolwago (e sa loke Quintile 1–3) le ditlhago tša boikemelo (di dumelelwa efela di swanetše go ba tša kgetho).