Tlhaloso ya Taolo ya Ditjelete tsa SGB - Dikolo tsa SA

Batswadi ba SGB le dikomiti tsa ditjelete gantši ba swara thwii go balansa budget ya ngwaga, go bea ditefo tsa sekolo, thero le go latela SASA mola ba boloka direkoto tse hlakileng mme ba baagiwa dithlahlobo. Molao wa Dikolo tsa Afrika Borwa (SASA) o fa Dihlopha tsa Taolo ya Sekolo (SGB) maikarabelo a mannyane a ditjelete, mme go fosa go ka isa dithlahlobo, kgatelelo ya profense, goba tahlehelo ya tshepo ya batswadi.

Tlhaloso ye ya taolo ya ditjelete tsa SGB e akaretša mešomo ka fase ga SASA Dikarolo 36–43: kamoo o hlagelago budget ya ngwaga, o beago ditefo tsa sekolo ka gare ga meedi ya molao, o laolago thero, o baagago dipego tsa ditjelete, o dirago dithlahlobo, le go lwala go latela. E le gore o le lengwe la SGB le le kgethilwego go sa tsebe goba motšheladi yo nago le maitemogelo, dikarolo tše di latelago di go fa thulaganyo e hlakileng le maneo a tirišo. Re kgaola mešomo ya komiti ya ditjelete le motšheladi, re hlalosa dinyakwa tša SASA ka puo e bonolo, mme re akaretša ditafole le mehlala go thusa SGB ya gago go laola ditjelete tša sekolo gabotse.

Taolo ya Ditjelete tsa SGB ke Eng?

Taolo ya ditjelete tsa SGB e bolela tshepedišo e feletšego ya go rulaganya, go laola, le go bega ditjelete tša sekolo tšeo Dihlopha tsa Taolo ya Sekolo di swanetšego go di šomiša ka fase ga Molao wa Dikolo tsa Afrika Borwa. SASA e fa SGBs tokologo e kgolo ditjeleteng tša sekolo mola e bea dinyakwa tše di thata tša go ikarabela go netefatša gore ditjelete tša setšhaba di laolwa ka go ponala le ka boikarabelo.

Melao ya motheo ya taolo ya ditjelete tsa SGB:

Ponalo: Dikgetho ka moka tša ditjelete di swanetše go kwadilwa le go fihellelwa ke batswadi, basebišane le baemedi ba thuto
Boikarabelo: SGBs di na le maikarabelo a molao bakeng sa dikgetho ka moka tša ditjelete mme di swanetše go araba lefapha la thuto la profense
Go latela: Mekgwa ya ditjelete e swanetše go dumelana le SASA, ditaelo tša profense, le ditaelo tša National Treasury
Go tswelela: Dibudget di swanetše go netefatša gore sekolo se kgone go šoma gabotse mola se boloka khutšo ya ditjelete
Tirišo gabotse: Dithoto di swanetše go šomišwa gabotse go thekga go ruta le go ithuta

SGBs di laola mehuta e mebedi ya motheo ya ditjelete:

Ditjelete tša mmušo: Dikabo go tšwa lefapheng la thuto la profense (basebišane, thoto, dithoto tša go thusa barutiši)
Ditjelete tše di bopilwego ke sekolo: Ditefo tša sekolo, go kgoboketša tšhelete, dipoelo le mehuta e mengwe ya dithoto

Mehuta ye mebedi e nyaka taolo e šedi, go boloka direkoto tše nepagilwego, le go bega ka mehla go netefatša go latela le ponalo.

Thulaganyo ya Molao: Dikarolo tša SASA 36–43

Molao wa Dikolo tsa Afrika Borwa (Molao 84 wa 1996) o thoma motheo wa molao wa taolo ya ditjelete tsa SGB. Go kwešiša dikarolo tše go bohlokwa go latela.

Karolo 36: Mešomo ya Dihlopha tsa Taolo

Karolo 36 e hlalosa mešomo ya tlwaelego ya SGB, go akaretša maikarabelo a ditjelete. SGBs di swanetše:

Go godiša dinyakwa tše botle kudu tša sekolo: Dikgetho tša ditjelete di swanetše go bea thuto ya barutiši mathomong
Go thekga mothusi: Šomišana le taolo ya sekolo go rulaganyo ya ditjelete
Go bopa ditshepedišo tša sekolo: Bopa ditshepedišo tša ditjelete tše di dumelanego le dinyakwa tša SASA
Go laola thoto ya sekolo: Laola dithoto le dibaka tša sekolo ka boikarabelo
Go laola ditjelete tša sekolo: Laola ditjelete ka moka tše di tsenago le tše di tšwago

Karolo 37: Mešomo ya SGB ya Dikolo tša Mmušo

Karolo 37 e hlaela mešomo e eketšwago bakeng sa SGB ya dikolo tša mmušo:

Go kgopela ditefo tša sekolo: Hlongoza ditefo tša sekolo tša ngwaga (go theilwe go amogela ga profense)
Go laola ditjelete tša sekolo: Laola ditjelete ka moka tše di bopilwego ke sekolo
Go boloka thoto ya sekolo: Budget bakeng sa go lokisa, go boloka le go tokafatša
Go roma dipego tša ditjelete: Nefa lefapha la thuto la profense dipego tša ditjelete tša ngwaga

Karolo 38: Mešomo ya SGB ya Dikolo tše di Ikemego

SGB ya dikolo tše di ikemego e na le maikarabelo a swanago eupša e šoma ka fase ga dithulaganyo tše fapanego tša thekgo, e ithekgilego kudukudu ditefong tša sekolo le thekgong ya poraefete.

Karolo 39: Maikarabelo a SGB

Karolo 39 e thoma gore maloko a SGB a se na maikarabelo a motho ka mongwe go dikoloto tša sekolo ntle le ge ba dira ka go se hlokomelo goba ka bohodu. Le ge go le bjalo, SGBs di swanetše go boloka taolo e nepagetšego ya ditjelete go šireletša maloko le go netefatša taolo e ikarabelago.

Karolo 40: Ditjelete tša Sekolo

Karolo 40 e nyaka SGBs:

Go bula akhaonto ya banka: Boloka akhaonto e fapanego ya banka bakeng sa ditjelete tša sekolo
Go boloka direkoto tše nepagilwego: Boloka direkoto tša ditjelete le dikwalo
Go thoma motšheladi: Kgetha motho yo o swanetšego go laola ditjelete tša mehla
Go baagela budget ya ngwaga: Hlagela le go amogela dibudget tša ngwaga pele ga go thoma ngwaga wa ditjelete o mongwe le o mongwe

Karolo 41: Direkoto tša Ditjelete le Dipego

Karolo 41 e laetša SGBs:

Go boloka direkoto tša ditjelete: Boloka direkoto tše tseneletšego tša ditjelete ka moka tše di tsenago le tše di tšwago
Go baagela dipego tša ditjelete tša ngwaga: Bopa dipego tše tseneletšego tša ditjelete
Go roma dipego go lefapha: Nefa lefapha la thuto la profense dipego tša ditjelete ngwaga le ngwaga
Go dira dipego di humanego: Dumelela batswadi le basebišane go phihlela dipego tša ditjelete ge ba kgopela

Karolo 42: Dithlahlobo tša Dipego tša Ditjelete

Karolo 42 e nyaka gore:

Dithlahlobo tša ngwaga: Dipego tša ditjelete di swanetše go hlahlobwa ngwaga le ngwaga ke mohlahlobi yo o kwadilwego
Dipego tša dithlahlobo: Dipego tša dithlahlobo di swanetše go romelwa go lefapha la thuto la profense
Go araba dinyakwa tša dithlahlobo: SGBs di swanetše go araba dipotšišo tša dithlahlobo le go šomiša dikeletšo

Karolo 43: Ditefo tša Sekolo

Karolo 43 e laola go bea ditefo tša sekolo:

Go laetša ditefo: SGBs di kgopela ditefo tša sekolo, go theilwe go amogela ga profense
Ditokologo tša ditefo: Dikolo di swanetše go fa ditokologo go batswadi ba ba kgonago (go theilwe maemo a ditšhelete)
Go kgoboketša ditefo: Dikolo di ka tšea tiro ya molao go buša ditefo tše di sa lefwego (ka meedi)
Tshepedišo ya ditefo: Dikolo di swanetše go hlagela tshepedišo e hlakileng ya ditefo le go e bolela le batswadi

Go kwešiša dikarolo tše go thusa SGBs go sepela maikarabelo a bona a ditjelete mola ba boloka go latela molao wa naga.

Karolo ya Komiti ya Ditjelete ya SGB

SGBs tse dintsi di thoma komiti ya ditjelete go laola rulaganyo ya ditjelete le go hlokomela. Le ge e sa nyakege ka SASA, dikomiti tsa ditjelete di khothaletšwa kudu bakeng sa taolo e šomago ya ditjelete.

Tshepedišo ya Komiti ya Ditjelete

Dikomiti tsa ditjelete gantši di akaretša: Motšheladi wa SGB: Gantši e etelela komiti. Mothusi: O fana ka maemo a tirišo le budget. Mongwe wa SGB: O netefatša go dumelana le dikgetho tsa SGB. Baemedi ba bangwe ba SGB: Ba tlisa dipolelo tse fapanego. Molaodi wa ditjelete wa sekolo: O fana ka thuso ya taolo (ge e humanego). Tirišo e botse: Akaretša mongwe wa maloko yo nago le maitemogelo a ditjelete go netefatša tlhokomelo ya profešenale.

Mešomo ya Komiti ya Ditjelete

Komiti ya ditjelete e dira: 1) Go hlagela budget: E rulaganya dibudget tša ngwaga bakeng sa go amogela ga SGB. 2) Go hlokomela ditjelete: E hlahloba dipego tša kgwedi le go utolla diphapano. 3) Tlhokomelo ya thero: E hlahloba thero e kgolo mme e netefatša go latela ditshepedišo tša thero. 4) Go bea ditefo: E hlagela dikgopelo tša ditefo tša sekolo go theilwe dinyakwa tša budget. 5) Go baagela dithlahlobo: E kopanya mekgwa ya dithlahlobo tša ngwaga le go araba dipotšišo. 6) Go bopa tshepedišo: E rulaganya tshepedišo tša ditjelete (thero, tokologo ya ditefo, go kgoboketša tšhelete). 7) Taolo ya kotsi: E utolla dikotsi tša ditjelete le go kgopela taolo.

Dikopano tša Komiti ya Ditjelete

Dikomiti tsa ditjelete di swanetše go kopana: Kgwediong: Ngwageng wa sekolo go hlahloba tirišo ya ditjelete. Kota le kota: Bakeng sa dithlahlobo tše tseneletšego tša budget le phapano. Ngwaga le ngwaga: Bakeng sa go hlagela budget le go baagela dithlahlobo. Dikopano ka moka di swanetše go kwadilwa, mme dikeletšo di swanetše go tlišwa go SGB ka moka go amogela.

Karolo ya Motšheladi wa SGB

Motšheladi wa SGB ke molaodi wa ditjelete yo bohlokwa yo o ikarabelago taolo ya ditjelete ya mehla. Mošomo wo o nyaka go bala ditjelete, tlhokomelo ya detail, le go ikgantšha ka ponalo.

Maikarabelo a Motšheladi

Maikarabelo a Motšheladi a akaretša: 1) Go boloka direkoto tša ditjelete: Go boloka direkoto tše nepagilwego tša ditjelete ka moka tše di tsenago le tše di tšwago. 2) Taolo ya akhaonto ya banka: Go hlokomela diakhaonto tša banka, go kopanya dipego, le go dumela ditefo. 3) Go baagela budget: Go šomišana le komiti ya ditjelete go hlagela dibudget tša ngwaga. 4) Pego ya ditjelete: Go baagela dipego tša ditjelete tša kgwedi bakeng sa SGB le komiti ya ditjelete. 5) Taolo ya phalla ya tšhelete: Go netefatša gore sekolo se na le ditjelete tše lekanego go lefa ditefo. 6) Go dumela ditefo: Go hlahloba le go dumela ditefo (ka gare ga meedi ye e beilwego ke SGB). 7) Kopano ya dithlahlobo: Go šomišana le bahlahlobi go nfa dikwalo le go araba dipotšišo. 8) Puisano le batswadi: Go hlalosa dithero tša ditjelete dikopanong tša SGB.

Dikwalo tša Motšheladi

Le ge SASA e sa hlaele dikwalo tša foromo, batšheladi ba šomago gabotse gantši ba na le: Go bala ditjelete: Kwešišo ya melao ya motheo ya accounting. Tlhokomelo ya detail: Bokgoni bja go bona diphošo le tše di sa dumelanego. Bopaki: Go ikgantšha taolo e ponalego le e botego ya ditjelete. Nako e humanego: Bokgoni bja go neela diiri tše dintši beke e nngwe le e nngwe ditherong tša ditjelete. Mabokgoni a puisano: Bokgoni bja go hlalosa dithero tša ditjelete go ba ba se kgoneng go bala ditjelete. Bohlokwa: Batšheladi ga ba swanetše go laola ditjelete ka botlalo. SGBs di swanetše go thoma go arogana mešomo (mohl. batho ba fapanego ba dumela ditefo, ba rekota ditiragatšo, ba kopanya dipego tša banka) go thibela bohodu le diphošo.

Rulaganyo ya Budget ya Ngwaga

Rulaganyo ya budget ya ngwaga ke motheo wa taolo e šomago ya ditjelete tsa SGB. Budget e agilwego gabotse e netefatša gore sekolo se kgone go šoma gabotse mola se boloka khutšo ya ditjelete. SGBs di swanetše go latela nako: August–September go hlahloba le go kgoboketša tshedimošo; October komiti ya ditjelete e rulaganya budget; November SGB e hlahloba le go amogela; December go roma go lefapha la profense (ge go nyakega); January go šomiša budget ya ngwaga wa ditjelete o moswa. Budget e akaretša ditefo tše di lebilego (ditjelete tša mmušo, ditefo tša sekolo) le ditshenyegelo (basebišane, tirišo, thuto, taolo, thero). Go laola budget: hlahloba kgwediong, kota le kota, le mafelelong a ngwaga.

Go Bea Ditefo tsa Sekolo le Taolo

Ditefo tsa sekolo ke mohopolo wa ditjelete o bohlokwa bakeng sa dikolo tše dintsi tša mmušo. SGBs di swanetše go bea ditefo ka boikarabelo, go netefatša kgoboketjo e lokilego, le go latela dinyakwa tša tokologo. SASA Karolo 43 le ditaelo tša profense di laola go bea ditefo. Mekgwa ya kgoboketjo: tefo ya ngwaga (discount), tefo ya dikota, tefo ya kgwedi, ditaelo tša debit. Tirišo e botse: roma dipego ka mehla, kgopola pele ga ditshelete, nefa mekgwa e mentši ya tefo, latela batswadi ba fetilwego. Tokologo ya ditefo: SASA e nyaka dikolo go fa ditokologo go batswadi ba ba sa kgonago go lefa; SGBs di swanetše go bopa tshepedišo e hlakileng ya tokologo.

Thero le Rekišo

SGBs di swanetše go laola mekgwa ya thero go netefatša boleng bakeng sa tšhelete, go latela ditaelo, le ponalo. Melao: fumana dikgopelo tše dintši bakeng sa thero e kgolo; boloka direkoto; bega thero e kgolo go SGB le batswadi; latela ditaelo tša profense le National Treasury. Dithišo tša thero: ka fase ga R5,000 Principal goba Motšheladi—kgopelo e tee; R5,000–R50,000 Komiti ya Ditjelete—kgopelo e fapanego e le 3; R50,000–R500,000 SGB ka moka—mekgwa ya foromo; go feta R500,000 SGB le amogelo ya profense—thero ya setšhaba. Mekgwa: utolla nyaka, fumana dikgopelo, hlahloba, amogela, laela, amogela le go netefatša, lefa.

Dinyakwa tša Pego ya Ditjelete

SGBs di swanetše go baagela dipego tša ditjelete ka mehla. Pego ya kgwedi: ditjelete tše di amogelwego le tše di tšhaditšwego vs budget; phapano; go kopanya banka. Pego ya kota: tirišo ya ngwaga go fihla bjale vs budget; balance sheet; tsholofelo ya mafelelong a ngwaga. Pego ya ngwaga: SASA Karolo 41 e nyaka dipego tše tseneletšego, di hlahlobwego ke mohlahlobi yo o kwadilwego, di romilwego go lefapha, di humanego go batswadi ge ba kgopela.

Dinyakwa tša Dithlahlobo le Mekgwa

SASA Karolo 42 e nyaka dithlahlobo tša ngwaga tša dipego tša ditjelete tša sekolo. Mohlahlobi yo o kwadilwego o swanetše go hlahloba. SGB e thoma mohlahlobi, e baagela, e arabela dipotšišo, e rarolla dinyakwa. Go baagela gabotse: boloka direkoto tše feletšego, kopanya banka kgwediong, kwadila dikgetho, thoma taolo (go arogana mešomo), hlahloba tshepedišo.

Go Latela le Taolo ya Kotsi

SGBs di swanetše go netefatša go latela SASA, ditaelo tša profense, le tirišo e botse. Dikarolo: go latela SASA (direkoto, dipego, dithlahlobo, ditefo, akhaonto ya banka); ditaelo tša profense; go latela ditefo (VAT, PAYE ge go šomišwa); POPIA; molao wa basebišane. Taolo ya kotsi: utolla dikotsi tša tirišo, go latela, bohodu, ditjelete; thoma taolo ya ka gare (go arogana mešomo, meedi ya tumelo).

Theknoloji le Software ya Taolo ya Ditjelete

Software ya ditjelete e ka fokotša boima le go oketša nepagalo. Dimetla: tirišo gabotse, nepagalo, go latela, ponalo. Dithoto: tša sekolo, go latela SASA, kopano le ditshepediso tša taolo, bonolo, thekgo. Fundisa e thusa dikolo go laola ditefo le pego ya ditjelete ka didirisiwa tše di kopantšwego.

Tirišo e Botse bakeng sa Taolo ya Ditjelete tsa SGB

Thoma tshepedišo e hlakileng. 2) Boloka direkoto tše feletšego. 3) Hlahloba kgwediong le koteng. 4) Bega ka ponalo. 5) Bontšha setšeo sa profešenale. 6) Tokafatša go tšwa dithlahlobo. 7) Ruta maloko a SGB le basebišane. 8) Šomiša software go fokotša diphošo.

Khutšo

Taolo ya ditjelete tsa SGB ke maikarabelo a thata eupša a bohlokwa. Ka go kwešiša dinyakwa tša SASA, go hlagela dibudget tše tseneletšego, go bea ditefo ka boikarabelo, go laola thero gabotse, go baagela dipego tše nepagilwego, le go dira dithlahlobo ka mehla, SGBs di kgona go netefatša gore dikolo tša bona di šoma ka khutšo ya ditjelete mola di latela le go ponala.

Dipotšišo tše di Botšišwago ka mehla

Ke maikarabelo afe a ditjelete a SGB? Go hlagela le go amogela dibudget tša ngwaga, go bea ditefo tša sekolo (go theilwe amogelo ya profense), go laola ditjelete tše di bopilwego ke sekolo, go boloka direkoto, go baagela dipego, go dira dithlahlobo, go laola thero, go latela SASA. Motšheladi o laola ditjelete tša mehla; komiti e hlokomela; SGB e amogela dikgetho tše kgolo.

SGBs di swanetše go hlahloba tirišo ya ditjelete kae? Kgwediong ka dikopano tša komiti ya ditjelete le koteng ka dikopano tša SGB. Hlahlobo ya ngwaga e direga nakong ya go hlagela budget le dithlahlobo.

Go direga eng ge SGB e sa latele dinyakwa tša SASA? Kgatelelo ya profense, dinyakwa tša dithlahlobo, tiro ya molao, go fokotša goba go thibela thekgo, tahlehelo ya tshepo. SGBs di swanetše go bea go latela mathomong.

Na maloko a SGB a ka ikarabela ka botlalo go dikoloto tša sekolo? Ka SASA Karolo 39, maloko a SGB ga a na maikarabelo a motho ka mongwe go dikoloto tša sekolo ntle le ge a dira ka go se hlokomelo, ka bohodu goba ka go se dumelane. SGBs di swanetše go boloka taolo e nepagetšego go šireletša maloko.