Umhlahlandlela Wokuphatha Izimali Ze-SGB Ezikoleni ZaseNingizimu Afrika

Abaphathi bezimali be-SGB namakomiti ezimali ngokuvamile bayalwa ukubalansa izabelomali zonyaka, ukusetha imali yesikole, ukuthenga nokuthobela i-SASA ngesikhathi begcina amarekhodi acacile futhi belungiselela ukucwaningwa. UMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika (i-SASA) unikeza imithwalo emikhulu yezimali Emalungwini Aphathekayo Ezikole (ama-SGB), futhi ukungakwenzi ngendlela efanele kungaholela ekutholeni okuthile ekucwaningweni, ukungenelela kwesifundazwe, noma ukulahlekelwa yithemba labazali.
Lo mhlahlandlela wokuphatha izimali ze-SGB uhlanganisa imisebenzi ngaphansi koMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika (i-SASA), ikakhulukazi Isigaba 20 kanye Nezigaba 36–43: indlela yokuthuthukisa izabelomali zonyaka, ukusetha imali yesikole ngaphakathi kwemikhawulo yomthetho, ukuphatha ukuthenga, ukulungiselela imibiko yezimali, ukwenza ukucwaningwa nokugcina ukuthobela. Kungakhathaliseki ukuthi uyilungu le-SGB elisanda kukhethwa noma umphathi wezimali onolwazi, izigaba ezingezansi zikunika uhlaka olucacile nezinyathelo eziyinsebenzo. Sihlukanisa indima yekomiti yezimali nomphathi wezimali, sichaza izidingo ze-SASA ngolimi olulula, futhi sifaka amathebula nezibonelo ukusiza i-SGB yakho ukuthi iphathe izimali zesikole ngempumelelo.
Kuyini Ukuphatha Izimali Kwe-SGB?
Ukuphatha izimali kwe-SGB kubhekisela ohlelweni oluphelele lokuhlela, ukulawula nokubika izimali zesikole okufanele Amalungu Aphathekayo Ezikole (ama-SGB) awasebenzise ngaphansi koMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika. I-SASA inikeza ama-SGB izinga eliphakeme lokuzimela ezimalini zesikole, kuyilapho ibeka izidingo eziqinile zokuphendula ukuze kuqinisekiswe ukuthi izimali zomphakathi ziphathwa ngokusobala nangokunesibopho.
Izimiso eziyinhloko zokuphatha izimali kwe-SGB:
- Ukusobala: Zonke izinqumo zezimali kufanele zibhalwe phansi futhi zitholakale kubazali, abasebenzi neziphathimandla zezemfundo
- Ukuphendula: Ama-SGB anesibopho ngokomthetho kuzo zonke izinqumo zezimali futhi kufanele aphendule kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Ukuthobela: Izinqubo zezimali kufanele zihambisane ne-SASA, imithetho yesifundazwe neziqondiso ze-National Treasury
- Ukuqhubeka: Izabelomali kufanele ziqinisekise ukuthi isikole singasebenza ngempumelelo kuyilapho sigcina ukuzinza kwezimali
- Ukusebenza kahle: Izinsiza kufanele zisetshenziswe ngempumelelo ukusekela ukufundisa nokufunda
Ama-SGB aphatha izinhlobo ezimbili eziyinhloko zemali:
- Izimali zikahulumeni: Ukwabiwa okuvela kumnyango wezemfundo wesifundazwe (abasebenzi, ingqalasizinda, izinto zokuxhasa abafundi)
- Izimali ezenziwe yisikole: Imali yesikole, ukuqoqa imali, izipho nezinye imithombo yemali
Zombili lezi zinhlobo zemali zidinga ukuphathwa ngokucophelela, ukugcinwa kwamarekhodi anembile nokubikwa njalo ukuze kuqinisekiswe ukuthobela nokusobala.
Uhlaka Lomthetho: Isigaba 20 Kanye Nezigaba 36–43 ze-SASA
UMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika (uMthetho 84 wango-1996) usungula isisekelo somthetho sokuphatha izimali kwe-SGB, ikakhulukazi kuSigaba 20 (imisebenzi ejwayelekile) neSahluko 4, Izigaba 36 kuya ku-43 (ukuxhaswa kwezikole zikahulumeni). Ukuthola izinombolo zezigaba ezifanele kubalulekile uma uzicaphuna kudokhumenti lwenqubomgomo noma kusiphathimandla sesifundazwe, ngakho nansi lokho ngamunye wezigaba akubhekene nakho ngempela, okuqinisekiswe ngokuhlola umbhalo woMthetho ngokwawo.
Isigaba 20: Imisebenzi Yawo Wonke Amalungu Aphathekayo
Isigaba 20 sibeka imisebenzi ejwayelekile okufanele iSGB ngayinye iyenze, kwezimali nakwezinye izinto:
- Gqugquzela izintshisekelo ezinhle zesikole: Izinqumo zezimali kufanele zibeke imfundo yabafundi phambili
- Sekela uthishanhloko nabasebenzi: Sebenzisana nokuphatha isikole ekuhleleni kwezimali
- Thuthukisa izinqubomgomo zesikole: Dala izinqubomgomo zezimali ezihambisana nezidingo ze-SASA
- Phatha impahla yesikole: Phatha izimpahla nezindawo zesikole ngokunesibopho
- Lawula izimali zesikole: Enza ukubhekwa kukho konke ukungenayo nokuchithwayo, kubandakanya ukuncoma imali yesikole nokuphatha isikhwama sesikole
Isigaba 36: Isibopho Selungu Elilawulayo
Isigaba 36 sidinga ukuthi i-SGB ithathe zonke izinyathelo ezizwakalayo, ngaphakathi kwamandla ayo, ukuze yengeze izinsiza uHulumeni azihlinzekayo, ngenhloso yokuthuthukisa izinga lemfundo esikoleni. Lesi yisigaba esinika ukuqoqwa kwemali, ukuxhaswa yizimboni, nemali ezenziwe yisikole isisekelo sazo somthetho.
Isigaba 37: Izikhwama Nempahla Yesikole
Isigaba 37 sidinga ukuthi ilungu elilawulayo:
- Lisungule isikhwama sesikole: Lisiphathe ngokuvumelana neziqondiso eziphuma kuMnyango Wehhovisi
- Livule i-akhawunti yasebhange: Lifake yonke imali eyamukelwe kuleyo akhawunti (ngezinto ezimbalwa ezikhethekile)
- Ligcine amarekhodi afanele: Ligcine amarekhodi ezimali anembile namadokhumenti
- Liphathe izipho nezifa ezishiywe: Lisebenzise imali noma impahla eyaphiwe isikole ngokuvumelana nemibandela ehambisana naleso sipho
Isigaba 38: Isabelomali Sonyaka
Isigaba 38 sidinga ukuthi i-SGB ilungiselele isabelomali sonyaka, ngendlela emiswe yi-MEC ku-Provincial Gazette, esikhombisa imali eqagelwe engenayo nechithwayo yonyaka wezimali ozayo, futhi sethule lokhu emhlanganweni wabazali ukuze kwamukelwe.
Isigaba 39: Imali Yesikole
Isigaba 39 silawula ukunqunywa kwemali: imali yesikole ingakhokhiswa kuphela uma iningi labazali abasemhlanganweni wesabelomali sonyaka (obizwe ngaphansi kweSigaba 38) benqume ukukhokhisa imali futhi bamise inani. Lesi yisigaba esinika izincomo zemali ze-SGB amandla omthetho, hhayi isabelo esijwayelekile “sesibopho”.
Isigaba 40: Isibopho Sabazali Sokukhokha Imali Yesikole
Isigaba 40 senza umzali abe nesibopho sokukhokha imali enqunywe ngaphansi kweSigaba 39, ngaphandle kokuthi bafaneleke ukukhululwa ngaphansi koMthetho.
Isigaba 41: Ukuphoqelela Ukukhokhwa Kwemali Yesikole
Isigaba 41 sivumela isikole sikahulumeni ukuthi siphoqelele ukukhokhwa kwemali ngenqubo yomthetho ngokumelene nabazali abanesibopho ngaphansi kweSigaba 40, kuncike emikhawulweni yezinyathelo zokubuyisa imali echazwe kamuva kulo mhlahlandlela (izikole azikwazi ukwala ukubhalisa noma ukubamba imibiko ukuze ziphoqelele ukukhokha).
Isigaba 42: Amarekhodi Nemibiko Yezimali
Isigaba 42 siyala ukuthi ama-SGB:
- Agcine amarekhodi ezimali: Agcine amarekhodi acacile ako konke ukungenayo nokuchithwayo
- Alungiselele imibiko yezimali yonyaka: Akhiqize imibiko yezimali ebanzi
- Athumele imibiko emnyangweni: Anikeze imibiko yezimali minyaka yonke kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Enze imibiko itholakale: Avumele abazali nabasebenzi ukuthi bathole imibiko yezimali uma becela
Isigaba 43: Ukucwaningwa noma Ukuhlolwa Kwamarekhodi Nemibiko Yezimali
Isigaba 43 sidinga ukuthi:
- Ukucwaningwa kwaminyaka yonke: Imibiko yezimali kufanele icwaningwe minyaka yonke umuntu obhalisiwe njengomcwaningimabhuku ngaphansi koMthetho Wobungcweti Bokucwaninga (Auditing Profession Act) 26 wango-2005, noma, ezikoleni ezingafinyeleli emkhawulweni wobukhulu/wenkimbinkimbi omiswe yi-MEC, ahlolwe omunye umuntu ofanelekile ngokwanele, noma acwaningwe ngu-Auditor-General uma kucelwa
- Imibiko yokucwaningwa: Imibiko yokucwaningwa kufanele ithunyelwe kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Ukubhekana nokutholwe ekucwaningweni: Ama-SGB kufanele aphendule imibuzo yokucwaningwa futhi asebenzise izincomo
Isibopho Somuntu Siqu Samalungu e-SGB
Amalungu e-SGB awabophekile ngokuzenzekelayo ngokomuntu siqu ngezikweletu zesikole noma ngezinqumo zezimali zansuku zonke. Nokho, lokhu akulona uphiko lokuxhaswa lweSahluko 4: kuvela ku-Section 16(2), ethi ibhodi elibusayo “lime esikhundleni sokwethenjwa kuso isikole” — ngamanye amazwi, umthwalo wobuqotho bokwethenjwa. Empeleni, lokhu kusho ukuthi:
- Ukwenza ngokwethembeka kuyavikelwa: Ilungu elisebenzisa ukunakekela okufanele futhi elenza ngobuqotho ezintweni ezizuzisa isikole alibi nesibopho somuntu siqu ngoba nje isinqumo sezimali sesiphumele kabi
- Ukwephulwa kwaleso sethembo akuvikelwa: Ilungu eliephula lo mthwalo wokwethenjwa, ngokwesibonelo ngokungasebenzi ngokunganaki, ngenkohliso, noma ngokuveza kabi okubangela ukulahlekelwa esikoleni noma kumuntu wesithathu, lingabanjwa ngokomuntu siqu
- Isibopho ngokwaso siyindaba yomthetho wesintu (common law): I-SASA ayichazi ukuhlolwa okuzimele “kwesibopho somuntu siqu” samalungu e-SGB; imiphumela yokwephula isikhundla sokwethenjwa se-Section 16(2) isebenza ngaphansi kwezimiso ezivamile zomthetho wesintu (ukwephula umthwalo wokwethenjwa, i-delict), njengoba kuqinisekiswa ukuhlaziywa komthetho ngalo Mthetho (Visser, 2003; Serfontein, 2010) kanye nesiqondiso sika-FEDSAS ngokwaso kumabhodi abusayo
Ukuqonda lezi zigaba kusiza ama-SGB ukuthi ahambe imithwalo yawo yezimali kuyilapho egcina ukuthobela umthetho kazwelonke.
Indima Yekomiti Yezimali Ye-SGB
Amaningi ama-SGB asungula ikomiti yezimali ukuze iphathe ukuhlela kwezimali okuningiliziwe kanye nokubhekwa. Nakuba lokhu kungadingekile ngokwe-SASA, amakomiti ezimali ancoma kakhulu ukuphatha izimali ngempumelelo.
Ukwakheka Kwekomiti Yezimali
Amakomiti ezimali ngokuvamile ahlanganisa:
- Umphathi wezimali we-SGB: Ngokuvamile uhola ikomiti
- Uthishanhloko: Unikeza umumo wokusebenza nokungena kwesabelomali
- Usihlalo we-SGB: Uqinisekisa ukuhambisana nezinqumo ze-SGB
- Ilungu elilodwa noma amabili engeziwe e-SGB: Aletha imibono ehlukene
- Umphathi Wezimali Wesikole: Unikeza ukusekelwa kokuphatha (uma etholakala)
Inqubo engcono kakhulu: Faka okungenani ilungu elilodwa elinolwazi lwezimali (u-accountant, umgcini wamabhuku, noma umphathi webhizinisi) ukuze kuqinisekiswe ukubhekwa kobuchwepheshe.
Imisebenzi Yekomiti Yezimali
Ikomiti yezimali yenza imisebenzi eminingi ebalulekile:
- Ukuthuthukiswa kwesabelomali: Ibhala izabelomali zonyaka ukuze zamukelwe yi-SGB
- Ukubhekwa kwezimali: Ibuyekeza imibiko yezimali yenyanga futhi ikhombe ukwehluka
- Ukubhekwa kokuthenga: Ibuyekeza ukuthenga okukhulu futhi iqinisekise ukuthobela izinqubomgomo zokuthenga
- Ukusetha imali: Ithuthukisa iziphakamiso zemali yesikole ngokusekelwe ezidingweni zesabelomali
- Ukulungiselela ukucwaningwa: Ixhumanisa izinqubo zokucwaningwa kwaminyaka yonke futhi iphendule imibuzo
- Ukuthuthukiswa kwenqubomgomo: Ibhala izinqubomgomo zezimali (ukuthenga, ukukhululwa kwemali, ukuqoqa imali)
- Ukuphathwa kobungozi: Ikhomba izingozi zezimali futhi income izindlela zokulawula
Imihlangano Yekomiti Yezimali
Amakomiti ezimali kufanele ahlangane:
- Njalo ngenyanga: Phakathi nonyaka wesikole ukuze abuyekeze ukusebenza kwezimali
- Njalo ngekota: Ukuze abuyekeze isabelomali ngokuningiliziwe futhi bahlaziye ukwehluka
- Njalo ngonyaka: Ukuze bathuthukise isabelomali futhi balungiselele ukucwaningwa
Yonke imihlangano yekomiti yezimali kufanele ibhalwe amaminithi, futhi izincomo kufanele zethulwe ku-SGB egcwele ukuze zamukelwe.
Indima Yomphathi Wezimali We-SGB
Umphathi wezimali we-SGB uyisikhulu esibalulekile sezimali esibhekele ukuphatha izimali zansuku zonke. Le ndima idinga ulwazi lwezimali, ukunaka imininingwane nokuzibophezela ekusobaleni.
Imithwalo Yomphathi Wezimali
Imithwalo yomphathi wezimali ihlanganisa:
- Ukugcinwa kwamarekhodi ezimali: Ugcina amarekhodi anembile ako konke ukungenayo nokuchithwayo
- Ukuphathwa kwe-akhawunti yasebhange: Uqapha ama-akhawunti ebhange, avumelanise imibiko futhi agunyaze izinkokhelo
- Ukulungiselelwa kwesabelomali: Usebenzisana nekomiti yezimali ukuze athuthukise izabelomali zonyaka
- Ukubikwa kwezimali: Ulungisa imibiko yezimali yenyanga ye-SGB nekomiti yezimali
- Ukuphathwa kokugeleza kwemali: Uqinisekisa ukuthi isikole sinemali eyanele ukuhlangabezana nezibopho zaso
- Ukugunyazwa kwezinkokhelo: Ubuyekeza futhi agunyaze izinkokhelo (ngaphakathi kwemikhawulo esethwe yi-SGB)
- Ukuxhumanisa ukucwaningwa: Usebenzisana nabacwaningimabhuku ukuze anikeze amadokhumenti futhi aphendule imibuzo
- Ukuxhumana nabazali: Uchaza izindaba zezimali kubazali emihlanganweni ye-SGB
Amakhono Adingekayo Kumphathi Wezimali
Nakuba i-SASA ingacacisi amakhono asemthethweni, abaphathi bezimali abasebenza kahle ngokuvamile banalezi zici:
- Ulwazi lwezimali: Ukuqonda izimiso eziyisisekelo ze-accounting
- Ukunaka imininingwane: Ikhono lokubona amaphutha nokungahambisani
- Ubuqotho: Ukuzibophezela ekuphatheni izimali ngokusobala nangokunesimilo
- Isikhathi esitholakalayo: Ikhono lokuzinikela amahora ambalwa ngesonto emisebenzini yezimali
- Amakhono okuxhumana: Ikhono lokuchaza izindaba zezimali kubantu abangesibo ochwepheshe bezimali
Okubalulekile: Abaphathi bezimali akufanele babe nokulawula okukodwa kwezimali. Ama-SGB kufanele asebenzise ukuhlukaniswa kwemisebenzi (isibonelo, abantu abahlukene bagunyaza izinkokhelo, babhale izintengiselwano futhi bavumelanise imibiko yebhange) ukuze kuvinjelwe ukukhwabanisa namaphutha.
Ukusekelwa Komphathi Wezimali
Ama-SGB kufanele asekele abaphathi bezimali ngokuthi:
- Anikeze ukuqeqeshwa: Anikeze ukuqeqeshwa kokuphatha izimali noma ukufinyelela ezinsizeni
- Abele ukusekelwa kokuphatha: Abele abasebenzi bokuphatha ukuze basingathe ukufakwa kwedatha okujwayelekile
- Asebenzise isoftware yezimali: Atshale imali kusoftware yokuphatha izimali zesikole ukuze zenze ukugcinwa kwamarekhodi ngokuzenzakalelayo
- Asungule izinqubomgomo ezicacile: Adale izinqubomgomo zezimali ezicacile ukuze ziqondise ukuthathwa kwezinqumo
- Ukubuyekeza njalo: Enze ukubuyekezwa njalo ukuze kuqinisekiswe ukuthi ukulawula kwezimali kuyasebenza
Inqubo Yesabelomali Sonyaka
Isabelomali sonyaka siyisisekelo sokuphatha izimali kwe-SGB ngempumelelo. Isabelomali esithuthukiswe kahle siqinisekisa ukuthi isikole singasebenza ngempumelelo kuyilapho sigcina ukuqhubeka kwezimali.
Uhlelo Lwesikhathi Sokuthuthukiswa Kwesabelomali Sonyaka
Ama-SGB kufanele alandele lolu hlelo lwesikhathi sokuthuthukisa isabelomali sonyaka:
| Inyanga | Umsebenzi |
|---|---|
| Agasti | Buyekeza ukusebenza kwesabelomali sonyaka odlule futhi ukhombe ukuthambekela |
| Septhemba | Qoqa okuvela eminyangweni (ezemfundo, ezemidlalo, ukugcinwa) |
| Okthoba | Ikomiti yezimali ibhala isabelomali sokuqala |
| Novemba | I-SGB iyabuyekeza futhi yamukele isabelomali |
| Disemba | Thumela isabelomali kumnyango wezemfundo wesifundazwe (uma kudingeka) |
| Januwari | Sebenzisa isabelomali sonyaka omusha wezimali |
Izingxenye Zesabelomali
Isabelomali esibanzi sesikole sihlanganisa:
1. Ukuqagela Kwemali Engenayo
Izimali zikahulumeni:
- Ukwabiwa kwabasebenzi (imiholo, izinzuzo)
- Izibonelelo zengqalasizinda
- Ukwabiwa kwezinto zokuxhasa abafundi
- Ukuxhaswa kohlelo lokudla (uma lusetshenziswa)
Imali ezenziwe yisikole:
- Imali yesikole (eqagelwe ngokusekelwe ekubhalisweni nasezingeni lokuqoqwa)
- Imisebenzi yokuqoqa imali
- Izipho nokuxhaswa yizimboni
- Imali engenayo yenzalo
- Enye imali engenayo (ukuqasha, imicimbi, njll.)
2. Ukuqagela Kwemali Echithwayo
Izindleko zabasebenzi:
- Izikhundla zokufundisa ezengeziwe (uma zixhaswa yisikole)
- Imiholo yabasebenzi abasekelayo
- Ukuthuthukiswa kobuchwepheshe
- Izinzuzo zabasebenzi
Izindleko zokusebenza:
- Ama-utilities (ugesi, amanzi, ukususwa kukadoti)
- Ukulungisa nokuqinisa
- Ukuhlanza nokuvikela
- Inshurensi
- Ukuxhumana (ucingo, i-inthanethi)
Izindleko zemfundo:
- Izinto zokufunda nezinsiza
- Izincwadi zomtapo wolwazi nezinsiza
- Impahla yemidlalo
- Ubuchwepheshe (amakhompyutha, isoftware, ukugcinwa)
- Imisebenzi yangaphandle kwesikole
Izindleko zokuphatha:
- Izinto zehhovisi
- Ukuphatha izimali (izindleko zokucwaningwa, isoftware)
- Izindleko zomthetho neziyingcweti
- Izindleko zasebhange
Ukuchithwa kwengqalasizinda:
- Ukuthuthukiswa kwengqalasizinda
- Ukuthengwa kwempahla
- Ukuthuthukiswa kobuchwepheshe
Inqubo Yokuthuthukiswa Kwesabelomali
Isinyathelo 1: Buyekeza Unyaka Odlule
Hlaziya imali engenayo nechithwayo yangempela yonyaka odlule ukuze ukhombe:
- Ukuthambekela (izindleko ezikhuphukayo, ukuqoqwa kwemali okwehlayo)
- Ukwehluka (okubukelwe vs okwangempela)
- Izindawo ezidinga ukulungiswa
Isinyathelo 2: Qoqa Okungenayo
Xoxisana no:
- Uthishanhloko: Iziphathamandla nezidingo zokusebenza
- Abenhloko beminyango: Izidingo eziqondene nezifundo
- Abaxhumanisi bezemidlalo namasiko: Izabelomali zemisebenzi yangaphandle kwesikole
- Abasebenzi bokugcinwa: Izidingo zengqalasizinda nokugcinwa
Isinyathelo 3: Qagela Imali Engenayo
Linganisa imali engenayo ngokusekelwe:
- Ukuqagela kokubhalisa: Inani labafundi elilindelekile unyaka
- Amazinga okuqoqwa kwemali: Amaphesenti omlando okuqoqwa (ngokuvamile 85–95%)
- Izimali zikahulumeni: Ukwabiwa kwesifundazwe (uma kwaziwa)
- Amandla okuqoqa imali: Izinhloso eziqinisekile ngokusekelwe eminyakeni edlule
Isinyathelo 4: Yabela Imali Echithwayo
Beka phambili ukuchithwa kwemali ngokusekelwe:
- Izibopho zomthetho: Izinto okumele zikhokhelwe (ama-utilities, imiholo, inshurensi)
- Iziphathamandla zemfundo: Izinto ezisekela ngqo ukufundisa nokufunda
- Izidingo zokugcinwa: Ukulungiswa nokugcinwa okubalulekile
- Izinhloso zamasu: Ukuthuthukiswa kwesikhathi eside okuhambisana nohlelo lokuthuthukiswa kwesikole
Isinyathelo 5: Balansa Isabelomali
Qinisekisa ukuthi isamba semali engenayo eqagelwe silingana noma sidlule isamba sokuchitha okuqagelwe. Uma kunesikweletu:
- Nyusa imali engenayo: Nyusa imali yesikole (ngaphakathi kwemikhawulo yomthetho), khulisa ukuqoqa imali
- Nciphisa okuchithwayo: Nqamula izinto ezingezona eziyisisekelo, hlehlisa amaphrojekthi ekuchithweni kwemali
- Funa ukuxhaswa okwengeziwe: Faka isicelo sezibonelelo, funa ukuxhaswa yizimboni
Isinyathelo 6: Ethula ku-SGB
Ikomiti yezimali yethula isabelomali sokubhala ku-SGB egcwele nge:
- Isifinyezo semali engenayo nechithwayo
- Incazelo yezinto ezinkulu
- Ukuqhathaniswa nonyaka odlule
- Izinto ezicatshangelwayo nezingozi
Isinyathelo 7: Amukela Bese Uthumela
I-SGB iyamukela isabelomali (kungadinga ukuxoxisana nabazali ngokunyuka kwemali). Thumela kumnyango wezemfundo wesifundazwe uma kudingeka ngemithetho yesifundazwe.
Ukubhekwa Nokulawulwa Kwesabelomali
Uma isabelomali samukelwe, ama-SGB kufanele aqaphele ukusebenza njalo:
Ukubuyekezwa kwenyanga:
- Qhathanisa imali engenayo nechithwayo yangempela nesabelomali
- Khomba ukwehluka okubalulekile
- Lungisa ukuchitha uma kudingeka
- Bika ku-SGB ngokusebenza kwezimali
Ukubuyekezwa kwekota:
- Ukuhlaziywa okuningiliziwe kokwehluka
- Ukuqagela isimo sekuphela konyaka
- Khomba ukuthambekela okudinga isinyathelo
- Buyekeza isabelomali uma izimo zishintsha kakhulu
Ukubuyekezwa kwasekupheleni konyaka:
- Qhathanisa imiphumela yokugcina nesabelomali
- Hlaziya ukwehluka
- Sebenzisa ulwazi olutholakele ukuze wazise isabelomali sonyaka olandelayo
Ukusetha Nokuphathwa Kwemali Yesikole
Imali yesikole ingumthombo obalulekile wemali engenayo ezikoleni eziningi zikahulumeni. Ama-SGB kufanele asethe imali ngokunesibopho, aqinisekise ukuqoqwa okulungile futhi athobele izidingo zokukhululwa.
Uhlaka Lomthetho Lwemali Yesikole
Isigaba 39 se-SASA nemithetho yesifundazwe ilawula ukusethwa kwemali yesikole:
Izidingo eziyinhloko:
- Ama-SGB aphakamisa imali yesikole (kuncike ekugunyazweni kwesifundazwe kwezinye izifundazwe)
- Imali kufanele ibe nengqondo futhi iphatheke
- Izikole kufanele zinike ukukhululwa abazali abafanelekile
- Izinqubomgomo zemali kufanele zibe sobala futhi zitshelwe abazali
Inqubo Yokusetha Imali
Isinyathelo 1: Bala Imali Engenayo Edingekayo
Nquma imali engenayo edingekayo emalini yesikole ngokuthi:
- Ubale isamba sonke sokuchithwayo okubukelwe
- Ukhiphe izimali zikahulumeni neminye imithombo yemali engenayo
- Wengeze isabelo sokungalindelekile (ngokuvamile 5–10%) sezindleko ezingalindelekile
Isinyathelo 2: Qagela Ukubhaliswa
Linganisa inani labafundi abazokhokha imali unyaka:
- Ukubhalisa kwamanje (kukhishwe abafundi abahambayo)
- Ukubhaliswa okusha okulindelekile
- Cabangela ukuthambekela komlando
Isinyathelo 3: Cabangela Ukukhululwa
Linganisa inani labafundi okulindeleke ukuthi bafaneleke ukukhululwa emalini:
- Buyekeza izicelo zokukhululwa zonyaka odlule
- Cabangela izimo zomnotho emphakathini wesikole
- Sebenzisa iphesenti lokukhululwa ekubhalisweni
Isinyathelo 4: Bala Inani Lemali
Hlukanisa imali engenayo edingekayo ngenani labafundi abakhokha imali (isamba sonke sokubhaliswa kukhishwe abafundi abakhululiwe):
Inani Lemali = Imali Engenayo Edingekayo ÷ (Isamba Sonke Sokubhaliswa - Abafundi Abakhululiwe)
Isibonelo:
- Imali engenayo edingekayo: R2 000 000
- Isamba sonke sokubhaliswa: abafundi abangu-800
- Abafundi abakhululiwe abalindelekile: 80 (10%)
- Abafundi abakhokha imali: 720
Inani lemali = R2 000 000 ÷ 720 = R2 778 ngomfundi ngonyaka
Isinyathelo 5: Cabangela Ukuthi Iyaphatheka
Qinisekisa ukuthi imali iyaphatheka emphakathini wesikole:
- Qhathanisa nemali yasezikoleni ezifanayo
- Cabangela izimo zomnotho zendawo
- Nikeza izinhlelo zokukhokha kubazali abangakwazi ukukhokha unyaka wonke ngasikhathi sinye
Isinyathelo 6: Ethula Kubazali
Bamba umhlangano wabazali ukuze:
- Uchaze isabelomali nokubalwa kwemali
- Wethule ukunyuswa kwemali okuphakanyisiwe (uma kusetshenziswa)
- Uvumele abazali ukuthi babuze imibuzo futhi banikeze imibono
- Nivote ngesiphakamiso semali (uma kudingeka ngemithetho yesifundazwe)
Isinyathelo 7: Thumela Ukuze Kugunyazwe
Thumela isiphakamiso semali kumnyango wezemfundo wesifundazwe uma kudingeka. Ezinye izifundazwe zidinga ukugunyazwa kokunyuka kwemali ngaphezu kwemikhawulo ethile.
Amasu Okuqoqa Imali Yesikole
Ukuqoqwa kwemali ngempumelelo kuqinisekisa ukuthi izikole zithola imali engenayo edingekayo ukuze zisebenze:
Izindlela zokuqoqa:
- Ukukhokha kanye ngonyaka: Isaphulelo sokukhokha ngaphambili (isibonelo, isaphulelo se-5%)
- Ukukhokha ngekota: Ukukhokha ngezikhokhelo ezine (eyodwa ikota ngayinye)
- Ukukhokha ngenyanga: Izinhlelo zokukhokha kubazali abangakwazi ukukhokha ngekota
- Ama-debit order: Ukudonswa kwenyanga okuzenzakalelayo (okuthenjwa kakhulu)
Izinqubo ezingcono zokuqoqa:
- Ukuxhumana okucacile: Thumela imibiko yemali njalo (ngenyanga noma ngekota)
- Izikhumbuzo zakuqala: Khumbuza abazali ngaphambi kwezinsuku zokukhokha
- Izinketho zokukhokha: Nikeza izindlela eziningi zokukhokha (i-EFT, imali ekhwenyiwe, i-debit order)
- Ukulandelela: Xhumana nabazali abaphuthelwe ukukhokha ngokushesha
- Izinhlelo zokukhokha: Sebenzisana nabazali abangakwazi ukukhokha ukuze kwakhiwe izinhlelo eziphathekayo
Isinyathelo somthetho:
- Izikole zingathatha isinyathelo somthetho ukuze zibuyise imali engakhokhelwanga
- Nokho, i-SASA ikhawulela izinyathelo zokubuyisa imali (azikwazi ukwala ukubhalisa, azikwazi ukubamba imibiko)
- Cabangela ukusebenza ngezindleko ezinengqondo ngaphambi kokulandela isinyathelo somthetho
- Zama njalo ukuxoxisana ngaphambi kokuya enkantolo
Ukuze uthole amasu aningiliziwe okuthuthukisa ukuqoqwa kwemali, bheka umhlahlandlela wethu othi Amasu Okuqoqa Imali Yesikole.
Inqubomgomo Yokukhululwa Emalini
I-SASA idinga izikole ukuthi zinike ukukhululwa emalini abazali abangakwazi ukukhokha imali. Ama-SGB kufanele akhe izinqubomgomo zokukhululwa ezicacile.
Imibandela yokukhululwa:
- Imikhawulo yemali engenayo: Abazali abahola ngaphansi kwemikhawulo yesifundazwe bafaneleka ngokuzenzakalelayo
- Ubunzima bezimali: Abazali abahlangabezana nobunzima bezimali besikhashana bangafaneleka
- Izingane eziningi: Imindeni enezingane eziningi esikoleni ingase ithole isaphulelo
Inqubo yokukhululwa:
- Isicelo: Abazali bathumela izicelo zokukhululwa namadokhumenti asekelayo
- Ukubuyekezwa: Ikomiti yezimali noma amalungu e-SGB akhethiwe abuyekeza izicelo
- Isinqumo: I-SGB iyamukela noma yenqabe ukukhululwa ngokusekelwe enqubomgomweni
- Ukwaziswa: Abazali bathola ukwaziswa okubhaliwe ngezinqumo
- Isikhalazo: Abazali bangaphonsa isikhalazo ngokukhululwa okwenqatshelwe
Amadokhumenti adingekayo:
- Ubufakazi bemali engenayo (ama-payslip, imibiko yasebhange, isifungo uma ungasebenzi)
- Ubufakazi bezindleko (irenti, ama-utilities, izindleko zokwelapha)
- Amadokhumenti e-ID kubazali nabafundi
- Noma yiluphi olunye ulwazi lwezimali olufanelekile
Ukuze uthole isiqondiso esibanzi mayelana nokuthuthukiswa kwezinqubomgomo zokukhululwa, bheka indatshana yethu ethi Inqubomgomo Yokukhululwa Kwemali Yesikole.
Ukuthenga Nokuthengwa Kwezimpahla
Ama-SGB kufanele aphathe izinqubo zokuthenga ukuze kuqinisekiswe inani lemali, ukuthobela imithetho nokusobala.
Izimiso Zokuthenga
Inani lemali:
- Thola ama-quote aphikisanayo ekuthengeni okukhulu
- Cabangela izindleko zesamba sonke sobunikazi (hhayi intengo yokuthenga kuphela)
- Hlola ikhwalithi nokuqina
Ukusobala:
- Bhala zonke izinqumo zokuthenga
- Gcina amarekhodi ama-quote namatender
- Bika ukuthenga okukhulu ku-SGB nabazali
Ukuthobela:
- Landela imithetho yesifundazwe yokuthenga
- Thobela izidingo ze-SASA
- Landela iziqondiso ze-National Treasury (ekuthengeni okuxhaswa uhulumeni)
Imikhawulo Yokuthenga
Ama-SGB kufanele asungule imikhawulo yokuthenga edinga amazinga ahlukene okugunyazwa:
| Inani Lokuthenga | Ukugunyazwa Okudingekayo | Inqubo |
|---|---|---|
| Ngaphansi kuka-R5 000 | Uthishanhloko noma Umphathi Wezimali | I-quote eyodwa iyamukeleka |
| R5 000 – R50 000 | Ikomiti Yezimali | Ama-quote abhaliwe angenani ama-3 |
| R50 000 – R500 000 | I-SGB Egcwele | Inqubo esemthethweni yokufaka itender |
| Ngaphezu kuka-R500 000 | I-SGB + Ukugunyazwa Kwesifundazwe | Inqubo yetender yomphakathi |
Qaphela: Imikhawulo iyahluka ngokwesifundazwe. Hlola iziqondiso zokuthenga zomnyango wezemfundo wesifundazwe wakho.
Inqubo Yokuthenga
Isinyathelo 1: Khomba Isidingo
Bhala isidingo:
- Yini edingekayo nokuthi kungani
- Imininingwane noma izidingo
- Ukwabiwa kwesabelomali
- Uhlelo lwesikhathi
Isinyathelo 2: Thola Ama-Quote
Cela ama-quote kubathengisi abaningi:
- Ama-quote angenani ama-3 ekuthengeni okungaphezu komkhawulo
- Qinisekisa ukuthi ama-quote ayafana (izidingo ezifanayo)
- Cela ama-quote ngokubhala
- Setha usuku lokugcina olucacile lokuthumela ama-quote
Isinyathelo 3: Hlola Ama-Quote
Qhathanisa ama-quote ngokusekelwe:
- Intengo: Isamba sonke sezindleko kubandakanya i-VAT, ukulethwa, ukufakwa
- Ikhwalithi: Imininingwane yomkhiqizo nokuqina
- Isevisi: Ukwethembeka komthengisi, iwaranti, ukusekelwa emva kokuthengisa
- Ukuthobela: Kuhambisana nemininingwane nezidingo zokulawula
Isinyathelo 4: Gunyaza Ukuthenga
Thola ukugunyazwa ngokwemikhawulo yokuthenga:
- Bhala isinqumo sokugunyaza
- Bhala izizathu zokukhethwa komthengisi
- Gcina wonke ama-quote namadokhumenti
Isinyathelo 5: Beka I-oda
Khipha i-purchase order noma inkontileka:
- Faka izidingo, intengo, imigomo yokulethwa
- Setha uhlelo lwesikhathi olucacile lokulethwa
- Cacisa imigomo yokukhokha
Isinyathelo 6: Thola Bese Uqinisekisa
Uma kulethwa:
- Qinisekisa ukuthi izimpahla/izinsiza ziyahambisana nezidingo
- Hlola amanani nekhwalithi
- Sayina inothi yokulethwa noma isitifiketi sokwamukela
- Bika noma yimaphi amaphutha noma ukushoda ngokushesha
Isinyathelo 7: Cubungula Inkokhelo
Ngemva kokuqinisekisa:
- Qhathanisa i-invoyisi ne-purchase order nenothi yokulethwa
- Gunyaza inkokhelo ngokwemikhawulo yokugunyazwa
- Cubungula inkokhelo ngaphakathi kwemigomo evunyelwene ngayo
- Gcina i-invoyisi namadokhumenti asekelayo
Amaphutha Avamile Okuthenga Okumele Ugweme
- Ukweqa ama-quote: Njalo thola ama-quote amaningi ekuthengeni okubalulekile
- Amadokhumenti angesihle: Gcina amarekhodi aphelele azo zonke izinqumo zokuthenga
- Ukunganaki ikhwalithi: Ungakhethi inketho eshibhile uma ikhwalithi ingenele
- Ukushoda kwezigunyazo: Qinisekisa ukuthi ukuthenga kugunyazwa ngokwemikhawulo
- Izidingo ezingenele: Chaza izidingo ngokucacile ukuze uthole ama-quote anembile
Izidingo Zokubika Ngezimali
Ama-SGB kufanele alungise imibiko yezimali ejwayelekile ukuze kuqinisekiswe ukusobala nokuthobela. Izidingo zokubika ziyahluka ngokwesifundazwe kodwa ngokuvamile zihlanganisa imibiko yenyanga, yekota neyonyaka.
Imibiko Yezimali Yenyanga
Imibiko yenyanga inikeza ukubhekwa okuvamile kokusebenza kwezimali:
Umbiko wemali engenayo:
- Imali engenayo yangempela vs isabelomali (ngohlelo)
- Ukuhlaziywa kokwehluka
- Amazinga okuqoqwa (emalini yesikole)
Umbiko wokuchithwayo:
- Ukuchithwayo kwangempela vs isabelomali (ngohlelo)
- Ukuhlaziywa kokwehluka
- Ukuthenga okukhulu
Ukuvumelanisa kwebhange:
- Ibhalansi yokuqala
- Imali engenayo etholiwe
- Izinkokhelo ezenziwe
- Ibhalansi yokuvala
- Ukuvumelanisa nombiko webhange
Umbiko wokugeleza kwemali:
- Isimo semali
- Imali engenayo elindelekile (izinsuku ezingu-30 ezizayo)
- Izinkokhelo ezilindelekile (izinsuku ezingu-30 ezizayo)
- Ibhalansi yemali eqagelwe
Imibiko yenyanga kufanele:
- Ilungiswe ngumphathi wezimali
- Ibuyekezwe yikomiti yezimali
- Ithulwe ku-SGB
- Igcinwe ngenjongo yokucwaningwa
Imibiko Yezimali Yekota
Imibiko yekota inikeza ukuhlaziywa kwezimali okuningiliziwe:
Imali engenayo nechithwayo ebanzi:
- Okwangempela kusukela ekuqaleni konyaka kuze kube manje vs isabelomali
- Ukuhlaziywa okuningiliziwe kokwehluka
- Ukuhlaziywa kokuthambekela
Ibhalansi-shithi:
- Impahla (amabhalansi ebhange, izinto, impahla)
- Izikweletu (abakweletiswayo, izimali ezitholiwe)
- Impahla ephuma
Ukuqagela:
- Isimo esiqagelwe sekuphela konyaka
- Izingozi namathuba akhonjiwe
- Izinyathelo ezincomekayo
Imibiko yekota kufanele:
- Ibe iningiliziwe ukwedlula imibiko yenyanga
- Ifake izincazelo ezichazayo zokwehluka
- Iqagele isimo sekuphela konyaka
- Ithulwe kubazali emihlanganweni ye-SGB
Imibiko Yezimali Yonyaka
Imibiko yezimali yonyaka iyimibiko ebanzi edingwa yiSigaba 42 se-SASA:
Izingxenye:
-
Umbiko Wesimo Sezimali (Ibhalansi-Shithi)
- Impahla (esebenzayo nengasebenzi)
- Izikweletu (esebenzayo nengasebenzi)
- Impahla ephuma/ekwenity
-
Umbiko Wokusebenza Kwezimali (Umbiko Wemali Engenayo)
- Imali engenayo (ngomthombo)
- Okuchithwayo (ngohlelo)
- Insalela noma isikweletu
-
Umbiko Wokugeleza Kwemali
- Imisebenzi yokusebenza
- Imisebenzi yokutshalwa kwezimali
- Imisebenzi yokuxhaswa
-
Amanothi Emibiko Yezimali
- Izinqubomgomo ze-accounting
- Izinto ezibalulekile ezenzekile
- Izinto ezingaqinisekile
- Izintengiselwano nabathintekayo abahlobene
-
Umbiko Womcwaningimabhuku
- Umbono ozimele wokucwaninga
- Okutholwe ekucwaningweni nezincomo
Imibiko yezimali yonyaka kufanele:
- Ilungiswe ngokwe-General Recognised Accounting Practice (GRAP) noma amazinga afanayo
- Icwaningwe ngumcwaningimabhuku obhalisiwe
- Ithunyelwe kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Yenziwe itholakale kubazali uma becela
- Ithulwe eMhlanganweni Jikelele Wonyaka (i-AGM)
Ukuze uthole ithempuleti nesiqondiso esiningiliziwe, bheka Ithempuleti Yombiko Wezimali Wonyaka We-SGB.
Izinqubo Ezingcono Zokubika Ngezimali
- Ukufika ngesikhathi: Lungisa imibiko ngokushesha (ngenyanga ngaphakathi kwezinsuku ezingu-10 ngemva kokuphela kwenyanga)
- Ukunemba: Qinisekisa zonke izibalo futhi uzivumelanise namadokhumenti omthombo
- Ukucaca: Sebenzisa izihloko ezicacile, amathebula nezincazelo
- Ukuqhubeka ngokufanayo: Sebenzisa amafomethi nezigaba ezifanayo kuyo yonke imibiko
- Ukusobala: Yenza imibiko itholakale kubathintekayo
- Amadokhumenti: Gcina amadokhumenti asekelayo aphelele
Izidingo Nezinqubo Zokucwaningwa
Isigaba 43 se-SASA sidinga ukucwaningwa kwaminyaka yonke kwemibiko yezimali yesikole. Ukuqonda izidingo zokucwaningwa kusiza ama-SGB alungiselele ngempumelelo futhi abhekane nokutholiwe ngokushesha.
Izidingo Zokucwaningwa
Ubani ongacwaninga:
- Abacwaningimabhuku ababhalisiwe (njengoba kuchazwe kuMthetho Wobungcweti Bokucwaninga)
- Ezinye izifundazwe zivumela izikhulu zase-accounting ezikoleni ezincane (hlola imithetho yesifundazwe)
Okucwaningwayo:
- Imibiko yezimali yonyaka
- Amarekhodi ezimali namadokhumenti asekelayo
- Ukuthobela i-SASA nemithetho yesifundazwe
- Ukulawula kwangaphakathi nezinhlelo zokuphatha izimali
Uma ukucwaningwa kwenzeka:
- Njalo ngonyaka, ngemva kokuphela konyaka wezimali
- Ngokuvamile ngaphakathi kwezinyanga ezingu-6 ngemva kokuphela konyaka
- Ezinye izifundazwe zidinga ukucwaningwa kwesikhashana (hlola izidingo zesifundazwe)
Inqubo Yokucwaningwa
Isinyathelo 1: Khetha Umcwaningimabhuku
Ama-SGB kufanele:
- Athole ama-quote kubacwaningimabhuku ababhalisiwe abangu-2–3
- Acabangele ulwazi lokucwaninga izikole
- Ahlole izinkomba kwezinye izikole
- Aqinisekise ukuzimela (umcwaningimabhuku akufanele abe nokuphikisana kwezintshisekelo)
Isinyathelo 2: Lungiselela Ukucwaningwa
Ngaphambi kokucwaningwa, lungiselela:
- Amarekhodi ezimali aphelele (imali engenayo, okuchithwayo, imibiko yasebhange)
- Amadokhumenti asekelayo (ama-invoyisi, amarisidi, izinkontileka)
- Amaminithi emihlangano ye-SGB nekomiti yezimali
- Izabelomali nemibiko yezimali
- Amarejista empahla
- Amarekhodi okukhululwa emalini
Isinyathelo 3: Umsebenzi Wasenkundleni Wokucwaningwa
Ngesikhathi sokucwaningwa:
- Umcwaningimabhuku ubuyekeza amarekhodi ezimali namadokhumenti
- Umcwaningimabhuku uhlola izintengiselwano namabhalansi
- Umcwaningimabhuku uhlaziya ukulawula kwangaphakathi
- Umcwaningimabhuku ukhomba izinkinga nemibuzo
Isinyathelo 4: Isimo Sokumela Ukuphatha
I-SGB iphendula:
- Imibuzo nokutholiwe ekucwaningweni
- Izicelo zamadokhumenti angeziwe
- Izincazelo zezintengiselwano noma izinqubomgomo
Isinyathelo 5: Umbiko Wokucwaningwa
Umcwaningimabhuku ukhipha:
- Umbono wokucwaningwa: Umbono ohlanzekile, umbono ovinjelwe noma umbono omubi
- Incwadi yokuphatha: Okutholiwe nezincomo zokuthuthukisa
- Imibiko yezimali ecwaningiwe: Imibiko yokugcina enesignesha yomcwaningimabhuku
Isinyathelo 6: Bhekana Nokutholiwe
I-SGB kufanele:
- Ibuyekeze okutholiwe ekucwaningweni kanye nekomiti yezimali
- Yakhe uhlelo lwesenzo ukuze ibhekane nezinkinga
- Isebenzise izincomo
- Ibike inqubekelaphambili kumnyango wezemfundo wesifundazwe
Okuvamile Okutholwa Ekucwaningweni
Ukugcinwa kwamarekhodi okungesihle:
- Ama-invoyisi noma amarisidi angekho
- Ukuvumelanisa kwebhange okungaphelele
- Izincazelo zezintengiselwano ezingacacile
Ubuthaka Bokulawula Kwangaphakathi:
- Ukungabi khona kokuhlukaniswa kwemisebenzi
- Ukugunyazwa okungekho kwezinkokhelo
- Ukuphathwa kwempahla okungenele
Izinkinga Zokuthobela:
- Ukungathobeli imithetho yokuthenga
- Izinqubo zokukhululwa emalini ezingalungile
- Izinqubomgomo zezimali ezingekho
Amaphutha Okubika Ngezimali:
- Ukuhlukaniswa okungalungile kwemali engenayo/echithwayo
- Amaphutha ezibalo
- Ukungadalulwa okudingekayo
Ukulungiselela Ukucwaningwa Okuyimpumelelo
- Gcina amarekhodi aphelele: Gcina wonke ama-invoyisi, amarisidi namadokhumenti asekelayo
- Vumelanisa njalo: Qedela ukuvumelanisa kwebhange njalo ngenyanga
- Bhala izinqumo: Gcina amaminithi azo zonke izinqumo zezimali
- Faka izinhlelo zokulawula: Sungula ukuhlukaniswa kwemisebenzi nemikhawulo yokugunyaza
- Buyekeza izinqubomgomo: Qinisekisa ukuthi izinqubomgomo zezimali zisesikhathini futhi ziyalandelwa
- Lungiselela kusenesikhathi: Qala ukulungiselela ukucwaningwa kusenesikhathi ngaphambi kokuphela konyaka
Ukuthobela Nokuphathwa Kobungozi
Ama-SGB kufanele aqinisekise ukuthobela i-SASA, imithetho yesifundazwe kanye nezinqubo ezingcono zokuphatha izimali ukuze agweme izijeziso futhi avikele izinsiza zesikole.
Izindawo Eziyinhloko Zokuthobela
Ukuthobela i-SASA:
- Ukugcinwa okufanele kwamarekhodi ezimali (Isigaba 42)
- Imibiko yezimali yonyaka nokucwaningwa (Isigaba 43)
- Ukusethwa kwemali yesikole nokukhululwa (Isigaba 39)
- Ukuphathwa kwe-akhawunti yasebhange nesikhwama sesikole (Isigaba 37)
Imithetho yesifundazwe:
- Imikhawulo nezinqubo zokuthenga
- Amafomethi nezinsuku zokugcina zokubika ngezimali
- Izidingo zokugunyazwa kwemali
- Izinsuku zokugcina zokuthumela imibiko yokucwaningwa
Ukuthobela intela:
- Ukubhaliswa kwe-VAT (uma kusetshenziswa)
- I-PAYE yabasebenzi
- Imibiko yentela yonyaka (uma kudingeka)
Ezinye izidingo:
- Ukuthobela i-POPIA (ukuvikela idatha)
- Umthetho wezomsebenzi (kubasebenzi besikole)
- Imithetho yezempilo nezokuphepha
Ukuphathwa Kobungozi
Ama-SGB kufanele akhombe futhi aphathe izingozi zezimali:
Izingozi Zokusebenza:
- Ukwehla kokuqoqwa kwemali: Thuthukisa amasu okuqoqa nezinhlelo zokukhokha
- Izindleko ezingalindelekile: Gcina izindiliza zesikhashana
- Ukwehluka kwesabelomali: Qapha njalo futhi ulungise ukuchithwa
Izingozi Zokuthobela:
- Okutholiwe ekucwaningweni: Bhekana nazo ngokushesha futhi usebenzise izincomo
- Ushintsho lwemithetho: Hlala waziswa ngezibuyekezo zomthetho
- Izijeziso zokungathobeli: Qinisekisa ukuthi izinqubomgomo nezinqubo ziyalandelwa
Izingozi Zenkohliso:
- Ukulawula kwangaphakathi: Faka ukuhlukaniswa kwemisebenzi
- Imikhawulo yokugunyaza: Dinga izigunyazo eziningi kwizintengiselwano ezibalulekile
- Ukubuyekeza njalo: Yenza ukubuyekezwa kwesikhathi nesikhathi kwezintengiselwano zezimali
Izingozi Zezimali:
- Izinkinga zokugeleza kwemali: Qapha ukugeleza kwemali futhi ugcine izindiliza
- Izingozi zokutshalwa kwezimali: Tshala izimali ezengeziwe ngendlela eqaphile
- Izingozi zohwebo lwemali yamanye amazwe: Phatha ukuvezwa kohwebo lwemali yamanye amazwe (uma kusetshenziswa)
Ukulawula Kwangaphakathi
Ukulawula kwangaphakathi okusebenzayo kuvikela izinsiza zesikole futhi kuqinisekise ukuthobela:
Ukuhlukaniswa kwemisebenzi:
- Abantu abahlukene kufanele: bagunyaze izinkokhelo, babhale izintengiselwano, bavumelanise imibiko yebhange
- Akekho umuntu oyedwa okufanele abe nokulawula okuphelele kwezimali
Imikhawulo Yokugunyaza:
- Sungula imikhawulo ecacile yokugunyaza izinkokhelo
- Dinga ukugunyazwa kwe-SGB ekuthengeni okubalulekile
- Bhala zonke izigunyazo
Ukuvumelanisa Njalo:
- Ukuvumelanisa kwebhange njalo ngenyanga
- Ukuvumelanisa kwerejista yempahla njalo ngonyaka
- Ukuvumelanisa kokuqoqwa kwemali njalo ngekota
Amadokhumenti:
- Gcina amarekhodi aphelele azo zonke izintengiselwano
- Gcina ama-invoyisi, amarisidi namadokhumenti asekelayo
- Bhala zonke izinqumo zezimali emaminithini
Ukubuyekeza Njalo:
- Ukubuyekezwa kwezimali kwenyanga yikomiti yezimali
- Ukubuyekezwa kwekota yi-SGB egcwele
- Ukucwaningwa kwangaphakathi kwaminyaka yonke (uma izinsiza zivuma)
Ubuchwepheshe Nesoftware Yokuphatha Izimali
Isoftware yesimanje yokuphatha izimali ingenza ukuphatha izimali kwe-SGB kube lula kakhulu, inciphise umthwalo wokuphatha futhi ithuthukise ukunemba.
Izinzuzo Zesoftware Yezimali
Ukusebenza kahle:
- Ukugcinwa kwamarekhodi okuzenzakalelayo kunciphisa ukufakwa kwedatha ngesandla
- Ukuvumelanisa kwebhange okuzenzakalelayo kusindisa isikhathi
- Ukukhiqizwa okusheshayo kwemibiko yezimali
Ukunemba:
- Izibalo ezizenzakalelayo zinciphisa amaphutha
- Ukuqinisekiswa okwakhelwe ngaphakathi kuvimbela ukufakwa okungalungile
- Ukuhlanganiswa nama-akhawunti asebhange kuqinisekisa ukunemba
Ukuthobela:
- Amathempuleti akhelwe ngaphakathi emibikweni yezimali
- Umzila wokucwaninga ozenzakalelayo wazo zonke izintengiselwano
- Ukuthobela izindinganiso ze-accounting
Ukusobala:
- Ukubika ngezimali ngesikhathi sangempela
- Ukufinyelela okulula elwazini lwezimali
- Amadokhumenti acacile azo zonke izintengiselwano
Izici Okumele Uzifune
Uma ukhetha isoftware yokuphatha izimali, cabangela:
- Izici eziqondene nesikole: Yakhelwe ukuphatha izimali zesikole
- Ukuthobela i-SASA: Iseka izidingo zokubika ze-SASA
- Ukuhlanganiswa: Ixhumana nezinhlelo zokuphatha isikole
- Ilula ukusetshenziswa: Ilula kubantu abangesibo ochwepheshe be-accounting
- Ukusekelwa: Ukuqeqeshwa nokusekelwa kwezobuchwepheshe kuyatholakala
- Izindleko: Ziyaphatheka kubelomali besikole
I-Fundisa isiza izikole ukuphatha imali nokubika ngezimali ngamathuluzi ahlangene okuphatha izimali. Uhlelo luphatha ukuqoqwa kwemali, lukhiqize imibiko yezimali, lulandelele imali engenayo nechithwayo, futhi luqinisekise ukuthobela izidingo ze-SASA, okwenza ukuphathwa kwezimali kwe-SGB kube nempumelelo nokusobala okukhulu.
Izinqubo Ezingcono Zokuphatha Izimali Kwe-SGB
Landela lezi zinqubo ezingcono ukuze uqinisekise ukuphathwa kwezimali okunempumelelo:
- Sungula izinqubomgomo ezicacile: Thuthukisa izinqubomgomo zezimali ezibanzi (ukuthenga, ukukhululwa emalini, ukuqoqa imali)
- Gcina amarekhodi aphelele: Gcina wonke ama-invoyisi, amarisidi namadokhumenti asekelayo
- Ukubhekwa njalo: Buyekeza ukusebenza kwezimali njalo ngenyanga nangekota
- Ukubika okusobala: Yenza ulwazi lwezimali lutholakale kubathintekayo
- Ukusekelwa kobuchwepheshe: Sebenzisa ochwepheshe be-accounting noma abacwaningimabhuku ezindabeni eziyinkimbinkimbi
- Ukuthuthukiswa okuqhubekayo: Funda kokutholiwe ekucwaningweni futhi usebenzise izincomo
- Ukuqeqeshwa: Qinisekisa ukuthi amalungu e-SGB nabasebenzi bayaziqonda izibopho zezimali
- Ubuchwepheshe: Sebenzisa isoftware yezimali ukuze kwenziwe izinqubo zibe lula futhi kunciphiswe amaphutha
Isiphetho
Ukuphatha izimali kwe-SGB ngumthwalo oyinkimbinkimbi kodwa obalulekile odinga ukuhlela ngokucophelela, izinqubo ezisobala nokubhekwa okuqotho. Ngokuqonda izidingo ze-SASA, ukuthuthukisa izabelomali ezibanzi, ukusetha imali ngokunesibopho, ukuphatha ukuthenga ngempumelelo, ukulungisa imibiko enembile nokwenza ukucwaningwa njalo, ama-SGB angaqinisekisa ukuthi izikole zawo zisebenza ngokuqhubeka kwezimali kuyilapho egcina ukuthobela nokusobala.
Okubalulekile okumele ukukhumbule:
- Isigaba 20 kanye nezigaba 36–43 ze-SASA kwakha uhlaka lomthetho lokuphatha izimali kwe-SGB
- Amakomiti ezimali nabaphathi bezimali badlala indima ebalulekile ekubhekweni kwezimali zansuku zonke
- Isabelomali sonyaka siqinisekisa ukuthi izikole zingasebenza ngempumelelo kuyilapho zigcina ukuqhubeka
- Ukusethwa kwemali yesikole kufanele kulinganise izidingo zemali engenayo nokuthi iyaphatheka kanye nezidingo zokukhululwa
- Izinqubo zokuthenga kufanele ziqinisekise inani lemali, ukusobala nokuthobela
- Ukubika ngezimali kunikeza ukusobala futhi kwenza ukubhekwa okusebenzayo kwenzeke
- Ukucwaningwa kwaminyaka yonke kuqinisekisa ukuthobela futhi kukhombe izindawo zokuthuthukisa
- Ubuchwepheshe bungenza ukuphatha izimali kube lula futhi kunciphise umthwalo wokuphatha
Kungakhathaliseki noma uyilungu le-SGB elisanda kukhethwa elifunda kabusha noma umphathi wezimali onolwazi oqinisekisa ukuthobela, lo mhlahlandlela unikeza isisekelo sokuphatha izimali kwe-SGB ngempumelelo. Ezikoleni ezifuna ukwenza izinqubo zezimali zibe lula, amathuluzi kaFundisa ahlangene okuphatha izimali aphatha ukuqoqwa kwemali, ukubika nokuthobela, okwenza ukuphatha izimali kwe-SGB kube nempumelelo nokusobala okukhulu.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Yiziphi izibopho eziyinhloko zezimali ze-SGB?
Ama-SGB anesibopho: sokuthuthukisa nokugunyaza izabelomali zonyaka, sokusetha imali yesikole (kuncike ekugunyazweni kwesifundazwe), sokuphatha izimali ezenziwe yisikole, sokuqinisekisa ukugcinwa okufanele kwamarekhodi ezimali, sokulungiselela imibiko yezimali yonyaka, sokwenza ukucwaningwa kwaminyaka yonke, sokuphatha izinqubo zokuthenga, kanye nokuqinisekisa ukuthobela i-SASA nemithetho yesifundazwe. Umphathi wezimali we-SGB ngokuvamile uphatha ukuphatha izimali zansuku zonke, kuyilapho ikomiti yezimali inikeza ukubhekwa futhi i-SGB egcwele igunyaza izinqumo ezinkulu zezimali.
Kufanele ama-SGB abuyekeze kangakanani ukusebenza kwezimali?
Ama-SGB kufanele abuyekeze ukusebenza kwezimali njalo ngenyanga ngemihlangano yekomiti yezimali kanye nasekoteni ngemihlangano ye-SGB egcwele. Ukubuyekezwa kwenyanga kugxile ekuqhathaniseni imali engenayo nechithwayo yangempela nesabelomali, ekukhombeni ukwehluka nasekuqinisekiseni ukuthi ukugeleza kwemali kwanele. Ukubuyekezwa kwekota kunikeza uhlaziyo oluningiliziwe, kuqagela isimo sekuphela konyaka futhi kukhombe ukuthambekela okudinga isinyathelo. Ukubuyekezwa kwaminyaka yonke kwenzeka phakathi nokuthuthukiswa kwesabelomali nezinqubo zokucwaningwa.
Kwenzekani uma i-SGB ingathobeli izidingo zezimali ze-SASA?
Ukungathobeli izidingo zezimali ze-SASA kungaholela: ekungeneleleni kwesifundazwe (umnyango wezemfundo wesifundazwe ungase uthathe umsebenzi wokuphatha izimali), okutholwa ekucwaningweni (imibono yokucwaninga evinjelwe noma emibi), ezinyathelweni zomthetho (umnyango wesifundazwe ungase uthathe isinyathelo somthetho ngamalungu e-SGB), ekukhawulelweni kokuxhaswa (ukwabiwa okuncishisiwe noma okubanjiwe), kanye nasekulinyazweni kwedumela (ukulahlekelwa yithemba labazali nomphakathi). Ama-SGB kufanele abeke ukuthobela phambili futhi abhekane nokutholwe ekucwaningweni ngokushesha ukuze agweme le miphumela.
Ngabe amalungu e-SGB angabanjwa ngokomuntu siqu ngezikweleti zesikole?
Kuqondwa ngokubanzi ukuthi amalungu e-SGB awanasibopho ngokomuntu siqu ngezikweleti zesikole ezenziwe ngokwethembeka, uma nje esebenza ngaphakathi kwamandla awo futhi ngaphandle kokungasebenzi ngokunganaki noma ngenkohliso, nakuba lo mhlahlandlela ungakwazanga ukuqinisekisa isigaba esithile se-SASA esisho lokhu ngaleyo ndlela (akusona iSigaba 39, esilawula ngempela imali yesikole, futhi asikho esinye isigaba esisahlukweni sikaMthetho esimayelana nokuxhaswa esikhuluma ngokuqondile ngesibopho somuntu siqu). Kuphathe lokhu njengenqubo engcono ejwayelekile hhayi njengesiqinisekiso esithile somthetho: ama-SGB kufanele agcine ukulawula okufanele kwezimali, abhale izinqumo phansi futhi acabangele i-inshurensi enjengeye ye-Directors and Officers ukuvikela amalungu, futhi kufanele athole izeluleko zomthetho mayelana nokuvezwa kwawo kwangempela kunokuthi encike ekubhekiseleni esigabeni esingaqinisekisiwe.
Yeka ukwenza lokhu ngesandla
Fundisa
All-in-one school management SaaS for South African schools
Ibhalwe ngu
Fundisa Team