Umhlahlandlela Wokuphatha Izimali Ze-SGB Ezikoleni ZaseNingizimu Afrika
Abaphathi bezimali be-SGB namakomiti ezimali ngokuvamile bayalwa ukubalansa izabelomali zonyaka, ukusetha imali yesikole, ukuthenga nokuthobela i-SASA ngenkathi bagcina amarekhodi acacile futhi balungiselela ukucwaningwa. UMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika (SASA) unikeza Amalungu Aphathekayo Ezikole (SGB) imithwalo emikhulu yezimali, futhi ukungalungi kungaholela ekutholeni ukucwaningwa, ukungena kwezifundazwe, noma ukulahlekelwa yithemba labazali.
Lolu hlahlandlela lokuphatha izimali ze-SGB luhlanganisa imisebenzi ngaphansi kwezigaba 36–43 ze-SASA: indlela yokuthuthukisa izabelomali zonyaka, ukusetha imali yesikole ngaphakathi kwemikhawulo yomthetho, ukuphatha ukuthenga, ukulungisa imibiko yezimali, ukwenza ukucwaninga nokuthobela. Kungabe uyilungu le-SGB esanda kukhethwa noma umphathi wezimali onolwazi, izigaba ezingezansi zikunikeza uhlaka olucacile nezinqubo eziyinsebenzo. Sihlukanisa indima yekomiti yezimali nomphathi wezimali, sichaza izidingo ze-SASA ngolimi olulula, futhi sifaka amatafula nezibonelo ukusiza i-SGB yakho iphathe izimali zesikole ngempumelelo.
Yini Ukuphatha Izimali Kwe-SGB?
Ukuphatha izimali kwe-SGB kubhekisela ohlelweni oluphelele lokuhlela, ukulawula nokubika izimali zesikole okufanele Amalungu Aphathekayo Ezikole (SGB) asebenzise ngaphansi koMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika. I-SASA inikeza ama-SGB ukuziphatha okukhulu ezimalini zesikole kuyilapho ibeka izidingo eziqinile zokuphendula ukuze kuqinisekiswe ukuthi izimali zikahulumeni ziphethwe ngokusobala nangokuzimela.
Izimiso eziyinhloko zokuphatha izimali kwe-SGB:
- Ukuvezwa: Zonke izinqumo zezimali kufanele zibhalwe futhi zitholakale kubazali, abasebenzi nabaphathi bezemfundo
- Ukuphendula: Ama-SGB anesibopho somthetho sazo zonke izinqumo zezimali futhi kufanele aphendule umnyango wezemfundo wesifundazwe
- Ukuthobela: Izinqubo zezimali kufanele zihambisane ne-SASA, imithetho yesifundazwe neziqondiso ze-National Treasury
- Ukuqhubekeka: Izabelomali kufanele ziqinisekise ukuthi isikole singasebenza ngempumelelo kuyilapho sigcina ukuqina kwezimali
- Ukusebenza kahle: Izinsiza kufanele zisetshenziswe ngempumelelo ukusekela ukufundisa nokufunda
Ama-SGB aphatha izinhlobo ezimbili eziyinhloko zemali:
- Izimali zikahulumeni: Ukwabiwa okuvela kumnyango wezemfundo wesifundazwe (abasebenzi, ingqalasizinda, izinto zokuxhasa abafundi)
- Izimali ezenziwe yisikole: Imali yesikole, ukuqoqa imali, izipho nezinye imithombo yemali
Zombili izinhlobo zemali zidinga ukuphathwa ngokucophelela, ukugcinwa kwemarekhodi anembile nokubikwa njalo ukuze kuqinisekiswe ukuthobela nokusobala.
Uhlaka Lwemithetho: Izigaba 36–43 ze-SASA
UMthetho Wezikole WaseNingizimu Afrika (Umthetho 84 wango-1996) usungula isisekelo somthetho sokuphatha izimali kwe-SGB. Ukuqonda lezi zigaba kubalulekile ekuthobeleni.
Isigaba 36: Imisebenzi Yamalungu Aphathekayo
Isigaba 36 sikhombisa imisebenzi ejwayelekile yama-SGB, kuhlanganise nemithwalo yezimali. Ama-SGB kufanele:
- Gqugquzela izintshisekelo ezinhle zesikole: Izinqumo zezimali kufanele zigqame imfundo yabafundi
- Sekela uthishanhloko: Sebenzisane nokuphatha isikole ekuhleleni kwezimali
- Thuthukisa izinqubomgomo zesikole: Dala izinqubomgomo zezimali ezihambisana nezidingo ze-SASA
- Phatha impahla yesikole: Phatha izimpahla nezindawo zesikole ngokuzimela
- Lawula izimali zesikole: Lawula konke ukungenayo nokuchithwayo
Isigaba 37: Imisebenzi Yamalungu Aphathekayo Ezikoleni Zikahulumeni
Isigaba 37 sicacisa imisebenzi eyengeziwe kuma-SGB ezikoleni zikahulumeni:
- Phakamisa imali yesikole: Hlongoza imali yesikole yonyaka (ngokuvumelana nezigunyazo zesifundazwe)
- Phatha izimali zesikole: Phatha konke ukungenayo nokuchithwayo okuvela esikoleni
- Gcina impahla yesikole: Beka isabelomali sokulungisa, ukugcinwa nokuthuthukiswa
- Thumela imibiko yezimali: Nikeza imibiko yezimali yonyaka kumnyango wezemfundo wesifundazwe
Isigaba 38: Imisebenzi Yamalungu Aphathekayo Ezikoleni Ezizimele
Ama-SGB ezikoleni ezizimele anemithwalo efanayo kodwa asebenza ngaphansi kwezindlela ezahlukene zokuqoqa imali, ethembele ikakhulukazi emalini yesikole nasekuxhasweni kwangasese.
Isigaba 39: Isibopho Samalungu Aphathekayo
Isigaba 39 simisa ukuthi amalungu e-SGB awasibopho ngokomuntu siqu ngezikweleti zesikole ngaphandle kokuthi benze ngokunganaki noma ngobuqili. Kodwa-ke, ama-SGB kufanele agcine ukulawula okufanele kwezimali ukuvikela amalungu nokuqinisekisa ukuphathwa okuzimela.
Isigaba 40: Izimali Zesikole
Isigaba 40 sidinga ama-SGB ukuthi:
- Vule i-akhawunti yebhange: Gcina i-akhawunti yebhange ehlukile yezimali zesikole
- Gcina amarekhodi afanele: Gcina amarekhodi ezimali anembile nodokhumenti
- Qoka umphathi wezimali: Khetha umuntu ofanelekile ukuphatha izimali zansuku zonke
- Lungisa izabelomali zonyaka: Thuthukisa futhi amukele izabelomali zonyaka ngaphambi kokuqala konyaka ngamunye wezimali
Isigaba 41: Amarekhodi Ezimali Nemibiko
Isigaba 41 iyala ama-SGB ukuthi:
- Gcina amarekhodi ezimali: Gcina amarekhodi acacile ako konke ukungenayo nokuchithwayo
- Lungisa imibiko yezimali yonyaka: Khiqiza imibiko yezimali ebanzi
- Thumela imibiko kumnyango: Nikeza imibiko yezimali kumnyango wezemfundo wesifundazwe minyaka yonke
- Yenza imibiko itholakale: Vumela abazali nabasebenzi ukuthi bathole imibiko yezimali lapho becela
Isigaba 42: Ukucwaningwa Kwemibiko Yezimali
Isigaba 42 sidinga ukuthi:
- Ukucwaningwa kwonyaka: Imibiko yezimali kufanele icwaningwe minyaka yonke umcwaningi obhalisiwe
- Imibiko yokucwaningwa: Imibiko yokucwaningwa kufanele ithunyelwe kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Phendula okutholwe ukucwaningwa: Ama-SGB kufanele aphendule imibuzo yokucwaningwa futhi asebenzise izincomo
Isigaba 43: Imali Yesikole
Isigaba 43 ilawula ukusethwa kwemali yesikole:
- Ukunqunywa kwemali: Ama-SGB aphakamisa imali yesikole, ngokuvumelana nezigunyazo zesifundazwe
- Ukukhululwa kwemali: Izikole kufanele zikhuphule abazali abafanelekile (ngokusekelwe emingceleni yemali engenayo)
- Ukuqoqa imali: Izikole zingathatha isinyathelo somthetho ukuqoqa imali engakhokhelwanga (nezikhawu)
- Inqubomgomo yemali: Izikole kufanele zakhe izinqubomgomo zemali ezigcwele futhi zizitshelele abazali
Ukuqonda lezi zigaba kusiza ama-SGB ukuhamba imithwalo yawo yezimali kuyilapho egcina ukuthobela umthetho kazwelonke.
Indima Yekomiti Yezimali Ye-SGB
Ama-SGB amaningi asungula ikomiti yezimali ukuphatha ukuhlela kwezimali nokubhekwa okuningiliziwe. Yize kungafaneleki ngokwe-SASA, amakomiti ezimali aconselwa kakhulu ukuphatha izimali ngempumelelo.
Ukwakheka Kwekomiti Yezimali
Amakomiti ezimali ngokuvamile ahlanganisa:
- Umphathi wezimali we-SGB: Ngokuvamile usihlalo wekomiti
- Uthishanhloko: Unikeza umumo wokusebenza nokungena kwesabelomali
- USihlalo we-SGB: Uqinisekisa ukuhambisana nezinqumo ze-SGB
- Ilungu elilodwa noma amabili e-SGB: Aletha imibono ehlukene
- Umphathi wezimali wesikole: Unikeza ukusekelwa kokuphatha (uma kutholakala)
Inqubo engcono kakhulu: Faka okungenani ilungu elilodwa elinolwazi lwezimali (i-accountant, umgcini wamabhuku, noma umphathi webhizinisi) ukuze kuqinisekiswe ukubhekwa kobuchwepheshe.
Imisebenzi Yekomiti Yezimali
Ikomiti yezimali yenza imisebenzi eminingi ebalulekile:
- Ukuthuthukisa isabelomali: Ibhala izabelomali zonyaka ukuze zamukelwe yi-SGB
- Ukubheka izimali: Ibuyekeza imibiko yezimali yenyanga bese ikhomba ukwehluka
- Ukubheka ukuthenga: Ibuyekeza ukuthenga okukhulu futhi iqinisekise ukuthobela izinqubomgomo zokuthenga
- Ukusetha imali: Thuthukisa iziphakamiso zemali yesikole ngokusekelwe ezidingweni zesabelomali
- Ukulungiselela ukucwaningwa: Ixhumanisa izinqubo zokucwaningwa kwonyaka futhi iphendule imibuzo
- Ukuthuthukisa inqubomgomo: Ibhala izinqubomgomo zezimali (ukuthenga, ukukhululwa kwemali, ukuqoqa imali)
- Ukuphatha ubungozi: Ikhomba izingozi zezimali futhi inconsela ukulawula
Imihlangano Yekomiti Yezimali
Amakomiti ezimali kufanele ahlangane:
- Nenyanga: Phakathi nonyaka wesikole ukuze abuyekeze ukusebenza kwezimali
- Nekota: Ukuze abuyekeze isabelomali ngokuningiliziwe nokuhlaziya ukwehluka
- Nonyaka: Ukuthuthukisa isabelomali nokulungiselela ukucwaningwa
Yonke imihlangano yekomiti yezimali kufanele ibhalwe, futhi izincomo kufanele zethulwe ku-SGB ephelele ukuze zigunyazwe.
Indima Yomphathi Wezimali We-SGB
Umphathi wezimali we-SGB yisikhulu sezimali esibhekele ukuphatha izimali zansuku zonke. Le ndima idinga ukufunda ngezimali, ukunaka imininingwane nokuzibophezela ekusobaleni.
Imithwalo Yomphathi Wezimali
Imithwalo yomphathi wezimali ihlanganisa:
- Ukugcina amarekhodi ezimali: Gcina amarekhodi anembile ako konke ukungenayo nokuchithwayo
- Ukuphatha i-akhawunti yebhange: Uqaphele ama-akhawunti ebhange, avumelanise imibiko futhi agunyaze izinkokhelo
- Ukulungisa isabelomali: Sebenzisane nekomiti yezimali ukuthuthukisa izabelomali zonyaka
- Ukubika ngezimali: Lungisa imibiko yezimali yenyanga ye-SGB nekomiti yezimali
- Ukuphatha ukugeleza kwemali: Qinisekisa ukuthi isikole sinemali eyanele ukuhlangabezana nezibopho
- Igunyazo lokukhokha: Buyekeza futhi agunyaze izinkokhelo (ngaphakathi kwemikhawulo esethwe yi-SGB)
- Ukuxhumanisa ukucwaningwa: Sebenzisane nabacwaningi ukuze unikeze amadokhumenti futhi uphendule imibuzo
- Ukuxhumana nabazali: Chaza izindaba zezimali kubazali emihlanganweni ye-SGB
Amakhono Omphathi Wezimali
Nakuba i-SASA ingasho amakhono asemthethweni, abaphathi bezimali abasebenzayo ngokuvamile bane:
- Ukufunda ngezimali: Ukuqonda izimiso eziyisisekelo ze-accounting
- Ukunaka imininingwane: Ikhono lokubona amaphutha nokungavumelani
- Ubuqotho: Ukuzibophezela ekuphatheni izimali ngokusobala nangokuzimela
- Ithuba lesikhathi: Ikhono lokunikela amahora ambalwa ngesonto emisebenzini yezimali
- Amakhono okuxhumana: Ikhono lokuchaza izindaba zezimali kubantu abangewona abezimali
Kubalulekile: Abaphathi bezimali akufanele babe nokulawula kwedwa izimali. Ama-SGB kufanele asebenzise ukuhlukaniswa kwemisebenzi (isb., abantu abahlukene bagunyaza izinkokhelo, babhale izintengiso, futhi bavumelanise imibiko yebhange) ukuze kuvinjwe ukuqhatha namaphutha.
Ukusekela Umphathi Wezimali
Ama-SGB kufanele asekele abaphathi bezimali ngokuthi:
- Anikeze ukuqeqeshwa: Nikeza ukuqeqeshwa kokuphatha izimali noma ukufinyelela ezinsizeni
- Abeke ukusekelwa kokuphatha: Abele abasebenzi bokuphatha ukusebenza nokungena kwedatha ejwayelekile
- Asebenzise isoftware yezimali: Sebenzisa isoftware yokuphatha izimali zesikole ukuze zenze ukugcina amarekhodi ngokuzenzakalelayo
- Asungule izinqubomgomo ezigcwele: Dala izinqubomgomo zezimali ezigcwele ukuze zihole izinqumo
- Ukubuyekeza njalo: Yenza ukubuyekezwa njalo ukuze kuqinisekiswe ukuthi ukulawula kwezimali kuyasebenza
Inqubo Yokwenza Isabelomali Zonyaka
Isabelomali zonyaka yisisekelo sokuphatha izimali kwe-SGB ngempumelelo. Isabelomali ehlanganisiwe kahle iqinisekisa ukuthi isikole singasebenza ngempumelelo kuyilapho sigcina ukuqina kwezimali.
Uhlelo Lwesikhathi Sokuthuthukisa Isabelomali Zonyaka
Ama-SGB kufanele alandele lolu hlelo lwesikhathi sokuthuthukisa isabelomali zonyaka:
| Inyanga | Umsebenzi |
|---|---|
| August | Buyekeza ukusebenza kwesabelomali sonyaka odlule bese ukhomba ukuthambekela |
| September | Qoqa okungena okuvela eminyangweni (ezemfundo, ezemidlalo, ukugcinwa) |
| October | Ikomiti yezimali ibhala isabelomali sokuqala |
| November | I-SGB ibuyekeza futhi yamukela isabelomali |
| December | Thumela isabelomali kumnyango wezemfundo wesifundazwe (uma kudingeka) |
| January | Sebenzisa isabelomali sonyaka omusha wezimali |
Izingxenye Zesabelomali
Isabelomali esibanzi sesikole sihlanganisa:
1. Ukuqagela Kwemali Engenayo
Izimali zikahulumeni:
- Ukwabiwa kwabasebenzi (imiholo, izinzuzo)
- Izibonelelo zengqalasizinda
- Ukwabiwa kwezinto zokuxhasa abafundi
- Ukuxhaswa kohlelo lokudla (uma kusebenza)
Imali evela esikoleni:
- Imali yesikole (eqagelwe ngokusekelwe ekubhaliseni nasezingeni lokuqoqwa)
- Imisebenzi yokuqoqa imali
- Izipho nokuxhaswa
- Imali engenayo yenzalo
- Enye imali (ukubhala, imicimbi, njll.)
2. Ukuqagela Kwemali Echithwayo
Izindleko zabasebenzi:
- Izikhundla zokufundisa ezingeze (uma isikole sixhasa)
- Imiholo yabasebenzi abasekelayo
- Ukuthuthukiswa kobuchwepheshe
- Izinzuzo zabasebenzi
Izindleko zokusebenza:
- Ama-utilities (ugesi, amanzi, ukulahla udoti)
- Ukulungisa nokulungisa
- Ukuhlanza nokuvikela
- Inshurensi
- Ukuxhumana (ucingo, i-inthanethi)
Izindleko zemfundo:
- Izinto zokufunda nezinsiza
- Izincwadi zomtapo wezincwadi nezinsiza
- Impahla yemidlalo
- Ubuchwepheshe (amakhompyutha, isoftware, ukugcinwa)
- Imisebenzi yangaphandle
Izindleko zokuphatha:
- Izinto zohhovisi
- Ukuphatha izimali (izindleko zokucwaningwa, isoftware)
- Izindleko zomthetho nezobuchwepheshe
- Izindleko zebhange
Ukuchitha kwengqalasizinda:
- Ukuthuthukiswa kwengqalasizinda
- Ukuthenga impahla
- Ukuthuthukiswa kobuchwepheshe
Inqubo Yokuthuthukisa Isabelomali
Isinyathelo 1: Buyekeza Unyaka Odlule
Hlaziya imali egenayo nechithwayo yonyaka odlule ukuze ukhombe:
- Ukuthambekela (izindleko ezandayo, ukuqoqwa kwemali okwehla)
- Ukwehluka (okubukelwe vs okwangempela)
- Izindawo ezidinga ukulungiswa
Isinyathelo 2: Qoqa Okungena
Xoxisana no:
- Uthishanhloko: Iziphathamandla zokusebenza nezidingo
- Abenhloko beminyango: Izidingo eziqondene nesifundo
- Abaxhumanisi bemidlalo namasiko: Izabelomali zemisebenzi yangaphandle
- Abasebenzi bokugcinwa: Izidingo zengqalasizinda nokugcinwa
Isinyathelo 3: Qagela Imali Engenayo
Bala imali egenayo ngokusekelwe:
- Ukuqagela kwabafundi ababhalisiwe: Inani labafundi abalindelwe unyaka
- Amazinga okuqoqwa kwemali: Amaphesenti omlando okuqoqwa (ngokuvamile 85–95%)
- Izimali zikahulumeni: Ukwabiwa kwesifundazwe (uma kwaziwa)
- Ikhono lokuqoqa imali: Izinhloso eziqinisayo ngokusekelwe eminyakeni edlule
Isinyathelo 4: Abela Imali Echithwayo
Gqamisa ukuchithwa ngokusekelwe:
- Izibopho zomthetho: Izinto okufanele zikhokhelwe (ama-utilities, imiholo, inshurensi)
- Iziphathamandla zemfundo: Izinto ezisekela ngqo ukufundisa nokufunda
- Izidingo zokugcinwa: Ukulungisa nokugcinwa okubalulekile
- Izinhloso zeqhinga: Ukuthuthukiswa okude nesikhathi okuhambisana nohlelo lokuthuthukiswa kwesikole
Isinyathelo 5: Balansa Isabelomali
Qinisekisa ukuthi isamba semali egenayo esiqagelwe silingana noma sidlule isamba so konke ukuchithwayo okuqagelwe. Uma kunesilele:
- Yandisa imali egenayo: Phakamisa imali yesikole (ngaphakathi kwemikhawulo yomthetho), yandisa ukuqoqa imali
- Nciphisa ukuchithwayo: Sika izinto ezingezona eziyisisekelo, dlulisa amaphrojekthi engqalasizinda
- Shesha ukuxhaswa okwengeziwe: Faka isicelo sezibonelelo, shesha ukuxhaswa
Isinyathelo 6: Yethula ku-SGB
Ikomiti yezimali yethula isabelomali sokubhala ku-SGB ephelele nge:
- Isifinyezo semali egenayo nechithwayo
- Incazelo yezinto ezinkulu
- Ukuqhathaniswa nonyaka odlule
- Imicabango nezingozi
Isinyathelo 7: Gumyaza Bese Uthumela
I-SGB igunyaza isabelomali (kungadingeka ukuxoxisana nabazali ngokunyuka kwemali). Thumela kumnyango wezemfundo wesifundazwe uma kudingeka ngemithetho yesifundazwe.
Ukubhekwa Nokulawulwa Kwesabelomali
Lapho isabelomali sigunyaziwe, ama-SGB kufanele aqaphele ukusebenza njalo:
Ukubuyekeza kwenyanga:
- Qhathanisa imali egenayo nechithwayo yangempela nesabelomali
- Khomba ukwehluka okubalulekile
- Lungisa ukuchitha uma kudingeka
- Bika ku-SGB ngokusebenza kwezimali
Ukubuyekeza kwekota:
- Ukuhlaziya okuningiliziwe kokwehluka
- Ukuqagela isimo sekugcina unyaka
- Khomba ukuthambekela okudinga isinyathelo
- Buyekeza isabelomali uma izimo zigonda ngokukhulu
Ukubuyekeza sekugcina unyaka:
- Qhathanisa imiphumela yokugcina nesabelomali
- Hlaziya ukwehluka
- Sebenzisa ukuqonda ukuze ulwaze isabelomali sonyaka ozayo
Ukusethwa Nokuphathwa Kwemali Yesikole
Imali yesikole ngumthombo obalulekile wemali egenayo ezikoleni eziningi zikahulumeni. Ama-SGB kufanele asethe imali ngokuzimela, aqinisekise ukuqoqwa okulungile futhi athobele izidingo zokukhululwa.
Uhlaka Lwemithetho Lwemali Yesikole
Isigaba 43 se-SASA nemithetho yesifundazwe ilawula ukusethwa kwemali yesikole:
Izidingo eziyinhloko:
- Ama-SGB aphakamisa imali yesikole (ngokuvumelana nezigunyazo zesifundazwe kwezinye izifundazwe)
- Imali kufanele ibe nengqondo futhi ibe yindleko ephathekayo
- Izikole kufanele zikhuphule abazali abafanelekile
- Izinqubomgomo zemali kufanele zibe sobala futhi zitshelwe abazali
Inqubo Yokusetha Imali
Isinyathelo 1: Bala Imali Egenayo Edingekayo
Nquma imali egenayo edingekayo emalini yesikole ngokuthi:
- Ubale isamba sonke sokuchithwayo okubukelwe
- Ukhiphe izimali zikahulumeni neminye imithombo yemali -ungeze isimo esingalindelwe (ngokuvamile 5–10%) ezindleko ezingalindelwe
Isinyathelo 2: Qagela Abafundi Ababhalisiwe
Bala inani labafundi abakhokhelayo unyaka:
- Ukubhalisa kwamanje (minus abafundi abahamba)
- Ukubhalisa okulindelwe okusha
- Cabanga ukuthambekela komlando
Isinyathelo 3: Bheka Ukukhululwa
Bala inani labafundi abasengathi bafaneleka ukukhululwa kwemali yesikole:
- Buyekeza izicelo zokukhululwa zonyaka odlule
- Cabanga izimo zezomnotho emphakathini wesikole
- Faka iphesenti lokukhululwa ekubhaliseni
Isinyathelo 4: Bala Inani Lemali
Hlukanisa imali egenayo edingekayo ngenani labafundi abakhokhelayo (isamba sonke sokubhalisa minus abafundi abakhululiwe):
Inani Lemali = Imali Egenayo Edingekayo ÷ (Isamba Sonke Sokubhalisa - Abafundi Abakhululiwe)
Isibonelo:
- Imali egenayo edingekayo: R2,000,000
- Isamba sonke sokubhalisa: abafundi abayi-800
- Abafundi abakhululiwe abalindelwe: 80 (10%)
- Abafundi abakhokhelayo: 720
Inani lemali = R2,000,000 ÷ 720 = R2,778 umfundi ngonyaka
Isinyathelo 5: Cabanga Ukuthi Iyaphatheka
Qinisekisa ukuthi imali iyaphatheka emphakathini wesikole:
- Qhathanisa nemali ezikoleni ezifanayo
- Cabanga izimo zezomnotho zendawo
- Nikeza izinhlelo zokukhokha kubazali abangakwazi ukukhokha minyaka yonke
Isinyathelo 6: Yethula Kubazali
Bamba umhlangano wabazali ukuze:
- Chaze isabelomali nokubalwa kwemali
- Yethule ukunyuka kwemali okuphakanyisiwe (uma kusebenza)
- Vumela abazali ukuthi babuze imibuzo futhi banikeze okungena
- Vota ngesiphakamiso semali (uma kudingeka ngemithetho yesifundazwe)
Isinyathelo 7: Thumela Ukuze Kugunyazwe
Thumela isiphakamiso semali kumnyango wezemfundo wesifundazwe uma kudingeka. Izifundazwe ezithile zidinga igunyazo lokunyuka kwemali ngaphezu kwemikhawulo ethile.
Izindlela Zokuqoqa Imali Yesikole
Ukuqoqa imali ngempumelelo kuqinisekisa ukuthi izikole zithola imali egenayo edingekayo ukuze zisebenze:
Izindlela zokuqoqa:
- Ukhokho lwonyaka: Isaphulelo sokukhokha kuqala (isb., isaphulelo se-5%)
- Ukhokho ngetemu: Ukukhokha ngezikhokhelo ezine (eyodwa itemu ngayinye)
- Ukhokho lwenyanga: Izinhlelo zokukhokha kubazali abangakwazi ukukhokha ngetemu
- Ama-debit order: Ukudonswa kwenyanga okuzenzakalelayo (okuthembekile kakhulu)
Izinqubo ezingcono zokuqoqa:
- Ukuxhumana okucacile: Thumela imibiko yemali njalo (nyanga noma itemu)
- Izikhumbuzi zakuqala: Khumbuza abazali ngaphambi kwezinsuku zokukhokha
- Izinketho zokukhokha: Nikeza izindlela eziningi zokukhokha (i-EFT, imali, i-debit order)
- Ukulandelela: Xhumana nabazali abaphuthelwe ukukhokha ngokusheshayo
- Izinhlelo zokukhokha: Sebenzisana nabazali abangakwazi ukukhokha ukuze bakhe izinhlelo eziyaphatheka
Isinyathelo somthetho:
- Izikole zingathatha isinyathelo somthetho ukuqoqa imali engakhokhelwanga
- Kodwa-ke, i-SASA ikhawulela izinyathelo zokuqoqa (ayikwazi ukuphika ukubhalisa, ayikwazi ukuvala imibiko)
- Cabanga ukusebenza ngezindleko ngaphambi kokulandela isinyathelo somthetho
- Zama ukuxoxisana njalo ngaphambi kokudlulisela emantweni
Ukuze uthole izindlela ezininingiliziwe zokuthuthukisa ukuqoqwa kwemali, bheka umhlahlandlela wethu Izindlela Zokuqoqa Imali Yesikole.
Inqubomgomo Yokukhululwa Kwemali
I-SASA idinga izikole ukuthi zikhuphule abazali abangakwazi ukukhokha imali. Ama-SGB kufanele akhe izinqubomgomo zokukhululwa ezigcwele.
Imibandela yokukhululwa:
- Imingcele yemali engenayo: Abazali abathola ngaphansi kwemingcele yesifundazwe bafaneleka ngokuzenzakalelayo
- Ubunzima bezezimali: Abazali abahlangana nobunzima bezezimali obuyisikhashana bangafaneleka
- Izingane eziningi: Imindeni enezingane eziningi esikoleni ingathola izaphulelo
Inqubo yokukhululwa:
- Isicelo: Abazali bathumela izicelo zokukhululwa namadokhumenti asekelayo
- Ukubuyekeza: Ikomiti yezimali noma amalungu e-SGB aqokiwe abuyekeza izicelo
- Isinqumo: I-SGB igunyaza noma yenqaba ukukhululwa ngokusekelwe enqubomgomoni
- Ukuazisa: Abazali bathola ukuaziswa okubhaliwe ngezinqumo
- Ukukhalaza: Abazali bangakhalaza ukukhululwa okuyenqabiwe
Amadokhumenti adingekayo:
- Ubufakazi bemali engenayo (ama-payslips, imibiko yebhange, isifungo uma ungaqashiwe)
- Ubufakazi bezindleko (irenti, ama-utilities, izindleko zokwelapha)
- Amadokhumenti we-ID kubazali nabafundi
- Noma yiluphi ulwazi lwezimali olufanelekile
Ukuze uthole ukuqondisa okubanzi ngokuthuthukisa izinqubomgomo zokukhululwa, bheka indatshana yethu Inqubomgomo Yokukhululwa Kwemali Yesikole.
Ukuthenga Nokuthenga
Ama-SGB kufanele aphathe izinqubo zokuthenga ukuze kuqinisekiswe inani lgemali, ukuthobela imithetho nokusobala.
Izimiso Zokuthenga
Inani lgemali:
- Thola ama-quote aphikisayo ekuthengeni okukhulu
- Cabanga isamba sonke sendleko yobunikazi (hhayi intengo yokuthenga kuphela)
- Hlaziya ikhwalithi nokuqina
Ukuvezwa:
- Bhala zonke izinqumo zokuthenga
- Gcina amarekhodi ama-quotes namatender
- Bika ukuthenga okukhulu ku-SGB nabazali
Ukuthobela:
- Landela imithetho yesifundazwe yokuthenga
- Thobela izidingo ze-SASA
- Hambisana neziqondiso ze-National Treasury (ekuthengeni okuxhaswa uhulumeni)
Imingcele Yokuthenga
Ama-SGB kufanele asungule imingcele yokuthenga edinga amazinga ahlukene okugunyazwa:
| Inani Lokuthenga | Ukugunyazwa Okudingekayo | Inqubo |
|---|---|---|
| Ngaphansi kuka-R5,000 | Uthishanhloko noma Umphathi Wezimali | I-quote eyodwa iyamukeleka |
| R5,000 – R50,000 | Ikomiti Yezimali | Ama-quote abhaliwe amancane ama-3 |
| R50,000 – R500,000 | I-SGB Ephelele | Inqubo yomtender esemthethweni |
| Ngaphezu kuka-R500,000 | I-SGB + Igunyazo Lesifundazwe | Inqubo yomtender womphakathi |
Qaphela: Imingcele iyahluka ngesifundazwe. Hlola iziqondiso zokuthenga zomnyango wezemfundo wesifundazwe wakho.
Inqubo Yokuthenga
Isinyathelo 1: Khomba Isidingo
Bhala isidingo:
- Okudingekayo nokuthi kungani
- Imininingwane noma izidingo
- Ukwabiwa kwesabelomali
- Uhlelo lwesikhathi
Isinyathelo 2: Thola Ama-Quote
Cela ama-quote kubahlinzeki abaningi:
- Ama-quote amancane ama-3 ekuthengeni ngaphezu kwemingcele
- Qinisekisa ukuthi ama-quote ayafana (imininingwane efanayo)
- Cela ama-quote ngokubhala
- Seta usuku lokugcina lokuthumela i-quote
Isinyathelo 3: Hlaziya Ama-Quote
Qhathanisa ama-quote ngokusekelwe:
- Intengo: Isamba sonke sezindleko kuhlanganise i-VAT, ukulethwa, ukufakwa
- Ikhwalithi: Imininingwane yomkhiqizo nokuqina
- Isevisi: Ukuthembeka kombhlinzeki, iwaranti, ukusekela ngemva kokuthengisa
- Ukuthobela: Ihambisana nemininingwane nezidingo zokulawula
Isinyathelo 4: Gumyaza Ukuthenga
Thola igunyazo ngokuya ngemingcele yokuthenga:
- Bhala isinqumo sokugunyaza
- Rekhoda izizathu zokukhetha umbhlinzeki
- Gcina wonke ama-quote namadokhumenti
Isinyathelo 5: Beka I-oda
Khipha i-purchase order noma inkontileka:
- Faka imininingwane, intengo, imigomo yokulethwa
- Seta uhlelo lwesikhathi lokulethwa olucacile
- Cacisa imigomo yokukhokha
Isinyathelo 6: Thola Bese Uqinisekisa
Lapho kulethwa:
- Qinisekisa ukuthi izimpahla/izinsevisi zihlangabezana nemininingwane
- Hlola amanani nekhwalithi
- Sayina inothi yokulethwa noma isitifiketi sokwamukela
- Bika noma yimaphi amaphutha noma ukusilela ngokusheshayo
Isinyathelo 7: Phatha Inkokhelo
Ngemva kokuqinisekisa:
- Vumelanisa i-invoyisi ne-purchase order nenothi yokulethwa
- Gumyaza inkokhelo ngokuya ngemikhawulo yokugunyazwa
- Phatha inkokhelo ngaphakathi kwemigomo evumelwanayo
- Gcina i-invoyisi namadokhumenti asekelayo
Amaphutha Avamile Okuthenga Okufanele Ugweme
- Ukweqa ama-quote: Njalo thola ama-quote amaningi ekuthengeni okubalulekile
- Amadokhumenti amabi: Gcina amarekhodi aphelele azo zonke izinqumo zokuthenga
- Ukunganaki ikhwalithi: Ungakhethi inketho eshibhile uma ikhwalithi inganele
- Ukushoda kwemagunyazo: Qinisekisa ukuthi ukuthenga kugunyazwe ngokuya ngemingcele
- Imininingwane engenele: Chaza ngokucacile izidingo ukuze uthole ama-quote anembile
Izidingo Zemibiko Yezimali
Ama-SGB kufanele alungise imibiko yezimali ejwayelekile ukuze kuqinisekiswe ukuvezwa nokuthobela. Izidingo zokubika ziyahluka ngesifundazwe kodwa ngokuvamile zihlanganisa imibiko yenyanga, yekota neyonyaka.
Imibiko Yezimali Yenyanga
Imibiko yenyanga inikeza ukubhekwa njalo kokusebenza kwezimali:
Umbiko wemali egenayo:
- Imali egenayo yangempela vs isabelomali (ngohlelo)
- Ukuhlaziya kokwehluka
- Amazinga okuqoqwa (kwemali yesikole)
Umbiko wokuchithwayo:
- Ukuchithwayo kwangempela vs isabelomali (ngohlelo)
- Ukuhlaziya kokwehluka
- Ukuthenga okukhulu
Ukuvumelanisa kwebhange:
- Ibhalansi yokuqala
- Imali egenayo etholiwe
- Izinkokhelo ezenziwe
- Ibhalansi yokuvala
- Ukuvumelanisa nombiko webhange
Umbiko wokugeleza kwemali:
- Isimo semali
- Imali egenayo elindelwe (izinsuku ezi-30 ezizayo)
- Izinkokhelo ezilindelwe (izinsuku ezi-30 ezizayo)
- Ibhalansi yemali eqagelwe
Imibiko yenyanga kufanele:
- Ilungiswe Umphathi Wezimali
- Ibuyekezwe Ikomiti Yezimali
- Ithulwe ku-SGB
- Igcinwe ngenjongo yokucwaningwa
Imibiko Yezimali Yekota
Imibiko yekota inikeza ukuhlaziya kwezimali okuningiliziwe:
Imali egenayo nechithwayo ebanzi:
- Okwangempela kuze kube yimanje vs isabelomali
- Ukuhlaziya kokwehluka okuningiliziwe
- Ukuhlaziya ukuthambekela
Ibalansi-sheet:
- Izimpahla (amabhalansi ebhange, impahla, impahla)
- Izikweletu (abakweletwayo, izimali ezingenwe)
- Izimpahla ezi net
Ukuqagela:
- Isimo esiqagelwe sekugcina unyaka
- Izingozi nemathuba ezikhombisiwe
- Izincomo ezinconselwayo
Imibiko yekota kufanele:
- Ibe ningiliziwe kune mibiko yenyanga
- Ifake incazelo yokuchaza ukwehluka
- Iqagela isimo sekugcina unyaka
- Ithulwe kubazali emihlanganweni ye-SGB
Imibiko Yezimali Yonyaka
Imibiko yezimali yonyaka yimibiko ebanzi edingwa Isigaba 41 se-SASA:
Izingxenye:
-
Umbiko Wesimo Sezimali (Ibalansi-Sheet)
- Izimpahla (yamanje nezingezona yamanje)
- Izikweletu (yamanje nezingezona yamanje)
- Izimpahla ezi net/equity
-
Umbiko Wokusebenza Kwezimali (Umbiko Wemali Engenayo)
- Imali egenayo (ngomthombo)
- Ukuchithwayo (ngohlelo)
- Insalela noma isilele
-
Umbiko Wokugeleza Kwemali
- Imisebenzi yokusebenza
- Imisebenzi yokutshala
- Imisebenzi zezimali
-
Amaphuzu Emibiko Yezimali
- Izinqubomgomo ze-accounting
- Izentengiso ezibalulekile
- Izimo ezingahle zibe khona
- Izentengiso ezinxulumene
-
Umbiko Womcwaningi
- Umbono wokucwaningwa okuzimele
- Okutholwe ukucwaningwa nezincomo
Imibiko yezimali yonyaka kufanele:
- Ilungiswe ngokuya nge-General Recognised Accounting Practice (GRAP) noma amazinga afanayo
- Icwaningwe umcwaningi obhalisiwe
- Ithunyelwe kumnyango wezemfundo wesifundazwe
- Yenziwe itholakale kubazali lapho becela
- Ithulwe eMhlanganweni Jwayelekile Wonyaka (AGM)
Ukuze uthole ithempulethi nokuqondisa okuningiliziwe, bheka Ithempulethi Yembiko Yezimali Yonyaka Ye-SGB.
Izinqubo Ezingcono Zokubika Ngezimali
- Ukufika ngesikhathi: Lungisa imibiko ngokusheshayo (nyanga ngaphakathi kwezinsuku ezi-10 sekuphela kwenyanga)
- Ukuqonda: Qinisekisa zonke izibalo futhi uvumelanise namadokhumenti omthombo
- Ukuqonda: Sebenzisa izihloko ezigcwele, amatafula nezincomo
- Ukuqhubeka: Sebenzisa amafomathi nama-hlelo avumelanayo kuwo wonke imibiko
- Ukuvezwa: Yenza imibiko itholakale kubabambiqhaza
- Amadokhumenti: Gcina amadokhumenti asekelayo aphelele
Izidingo Nezinqubo Zokucwaningwa
Isigaba 42 se-SASA sidinga ukucwaningwa kwonyaka kwemibiko yezimali zesikole. Ukuqonda izidingo zokucwaningwa kusiza ama-SGB ukuzilungiselela ngempumelelo futhi aphendule okutholwe ngokusheshayo.
Izidingo Zokucwaningwa
Ungani ongacwaninga:
- Abacwaningi ababhalisiwe (njengoba kuchaziwe ku-Auditing Profession Act)
- Izifundazwe ezithile zivumela abaphathi be-accounting ezikoleni ezincane (hlola imithetho yesifundazwe)
Okucwaningwayo:
- Imibiko yezimali yonyaka
- Amarekhodi ezimali namadokhumenti asekelayo
- Ukuthobela i-SASA nemithetho yesifundazwe
- Ukulawula kwangaphakathi nezinqubo zokuphatha izimali
Nini ukucwaningwa kwenzeka:
- Minyaka yonke, ngemva kokuphela konyaka wezimali
- Ngokuvamile ngaphakathi kwezinyanga ezi-6 sekuphela unyaka
- Izifundazwe ezithile zidinga ukucwaningwa okuphakathi (hlola izidingo zesifundazwe)
Inqubo Yokucwaningwa
Isinyathelo 1: Khetha Umcwaningi
Ama-SGB kufanele:
- Thole ama-quote kubacwaningi ababhalisiwe aba-2–3
- Cabanga ulwazi lokucwaningwa kwezikole
- Hlola izinkomba ezikoleni ezinye
- Qinisekisa ukuzimela (umcwaningi akufanele abe nokungqubuzana kwezintshisekelo)
Isinyathelo 2: Lungiselela Ukucwaningwa
Ngaphambi kokucwaningwa, lungiselela:
- Amarekhodi ezimali aphelele (imali egenayo, ukuchithwayo, imibiko yebhange)
- Amadokhumenti asekelayo (ama-invoyisi, amarisipti, izinkontileka)
- Amaminithi emihlangano ye-SGB nekomiti yezimali
- Izabelomali nemibiko yezimali
- Ireyista yezimpahla
- Amarekhodi okukhululwa kwemali
Isinyathelo 3: Umsebenzi Wokucwaningwa
Phakathi nokucwaningwa:
- Umcwaningi ubuyekeza amarekhodi ezimali namadokhumenti
- Umcwaningi uhlola izintengiso namabhalansi
- Umcwaningi uhlaziya ukulawula kwangaphakathi
- Umcwaningi ukhomba izinkinga nemibuzo
Isinyathelo 4: Ukumelwa Ukuphatha
I-SGB iphendula:
- Imibuzo nokutholwe ukucwaningwa
- Izicelo zamadokhumenti angeziwe
- Incazelo yezintengiso noma izinqubomgomo
Isinyathelo 5: Umbiko Wokucwaningwa
Umcwaningi ukhipha:
- Umbono wokucwaningwa: Umbono ohlanzekile, ogunyaziwe noma ophikisayo
- Incwadi yokuphatha: Okutholwe nezincomo zokuthuthukisa
- Imibiko yezimali ecwaningiwe: Imibiko egcwele nesayini yomcwaningi
Isinyathelo 6: Phendula Okutholwe
I-SGB kufanele:
- Buyekeze okutholwe ukucwaningwa nekomiti yezimali
- Sakhe uhlelo lokwenza ukuze sikwazi ukubhekana nezingqinamba
- Sebenzise izincomo
- Bike inqubekela phambili kumnyango wezemfundo wesifundazwe
Okutholwe Ukucwaningwa Okuvamile
Ukugcina amarekhodi okubi:
- Ama-invoyisi noma amarisipti asilele
- Ukuvumelanisa kwebhange okungaphelele
- Incazelo yezintengiso engacacile
Ubuthakathaka bokulawula kwangaphakathi:
- Ukushoda kokuhlukaniswa kwemisebenzi
- Igunyazo elisilele lokukhokha
- Ukuphatha impahla okunganele
Izinkinga zokuthobela:
- Ukungathobeli imithetho yokuthenga
- Izinqubo zokukhululwa kwemali ezingalungile
- Izinqubomgomo zezimali ezisilele
Amaphutha emibiko yezimali:
- Ukuhlukanisa okungalungile kwemali egenayo/echithwayo
- Amaphutha wezibalo
- Okusilele ekusobaleni
Ukulungiselela Ukucwaningwa Okuyimpumelelo
- Gcina amarekhodi aphelele: Gcina wonke ama-invoyisi, amarisipti namadokhumenti asekelayo
- Vumelanisa njalo: Qedela ukuvumelanisa kwebhange nyanga ngayinye
- Bhala izinqumo: Gcina amaminithi azo zonke izinqumo zezimali
- Sebenzisa ukulawula: Sungula ukuhlukaniswa kwemisebenzi nemikhawulo yokugunyaza
- Buyekeza izinqubomgomo: Qinisekisa ukuthi izinqubomgomo zezimali ziyasebenza futhi ziyalandelwa
- Lungiselela kusenesikhathi: Qala ukulungiselela ukucwaningwa kude sekupheleni unyaka
Ukuthobela Nokuphatha Umingozi
Ama-SGB kufanele aqinisekise ukuthobela i-SASA, imithetho yesifundazwe nezinqubo ezingcono zokuphatha izimali ukuze agweme izijeziso futhi avikele izinsiza zesikole.
Izindawo Eziyinhloko Zokuthobela
Ukuthobela i-SASA:
- Ukugcina amarekhodi ezimali okufanele (Isigaba 41)
- Imibiko yezimali yonyaka nokucwaningwa (Isigaba 42)
- Ukusethwa kwemali yesikole nokukhululwa (Isigaba 43)
- Ukuphatha i-akhawunti yebhange (Isigaba 40)
Imithetho yesifundazwe:
- Imingcele yokuthenga nezinqubo
- Amafomathi nemikhawulo yemibiko yezimali
- Izidingo zokugunyazwa kwemali
- Imikhawulo yokuthumela ukucwaningwa
Ukuthobela intela:
- Ukubhalisa i-VAT (uma kusebenza)
- I-PAYE yabasebenzi
- Imibiko yentela yonyaka (uma kudingeka)
Ezinye izidingo:
- Ukuthobela i-POPIA (ukuvikela idatha)
- Umthetho wokuqashwa (kwabasebenzi besikole)
- Imithetho yezokuphepha nempilo
Ukuphatha Umingozi
Ama-SGB kufanele akhombe futhi aphathe izingozi zezimali:
Izingozi zokusebenza:
- Ukuqoqwa kwemali okwehlayo: Thuthukisa izindlela zokuqoqa nezinqubo zokukhokha
- Izindleko ezingalindelwe: Gcina izindiliziwe zesimo
- Ukwehluka kwesabelomali: Qapha njalo futhi ulungise ukuchitha
Izingozi zokuthobela:
- Okutholwe ukucwaningwa: Bhekana ngokusheshayo futhi sebenzise izincomo
- Izinguquko zokulawula: Hlala uyaziswa ngezibuyekezo zomthetho
- Izijeziso zokungathobeli: Qinisekisa ukuthi izinqubomgomo nezinqubo ziyalandelwa
Izingozi zobuqhinga:
- Ukulawula kwangaphakathi: Sebenzisa ukuhlukaniswa kwemisebenzi
- Imikhawulo yokugunyaza: Dinga izigunyazo eziningi zezentengiso ezibalulekile
- Ukubuyekeza njalo: Yenza ukubuyekezwa kwesikhathi ngesikhathi kwezentengiso zezimali
Izingozi zezimali:
- Izinkinga zokugeleza kwemali: Qapha ukugeleza kwemali futhi ugcina izindiliziwe
- Izingozi zokutshala: Tshala izimali ezingeze ngokulondolozayo
- Izingozi zemali: Phatha ukusengozini kwemali yangaphandle (uma kusebenza)
Ukulawula Kwangaphakathi
Ukulawula kwangaphakathi okuyimpumelelo kuvikela izinsiza zesikole futhi kuqinisekise ukuthobela:
Ukuhlukaniswa kwemisebenzi:
- Abantu abahlukene kufanele: bagunyaze izinkokhelo, babhale izintengiso, bavumelanise imibiko yebhange
- Akukho muntu oyedwa okufanele abe nokulawula okuphelele izimali
Imikhawulo yokugunyaza:
- Sungula imikhawulo ecacile yokugunyaza inkokhelo
- Dinga igunyazo le-SGB ekuthengeni okubalulekile
- Bhala zonke izigunyazo
Ukuvumelanisa njalo:
- Ukuvumelanisa kwebhange nyanga ngayinye
- Ukuvumelanisa kwereyista yezimpahla minyaka yonke
- Ukuvumelanisa kokuqoqwa kwemali ngetemu
Amadokhumenti:
- Gcina amarekhodi aphelele azo zonke izintengiso
- Gcina ama-invoyisi, amarisipti namadokhumenti asekelayo
- Bhala zonke izinqumo zezimali emaminithini
Ukubuyekeza njalo:
- Ukubuyekezwa kwenyanga kwezimali nekomiti yezimali
- Ukubuyekezwa kwekota yi-SGB ephelele
- Ukucwaningwa kwangaphakathi konyaka (uma izinsiza zivumela)
Ubuchwepheshe Nosoftware Wokuphatha Izimali
Isoftware yokuphatha izimali yesimanje inganciphisa kakhulu ukuphatha izimali kwe-SGB, inciphise umthwalo wokuphatha futhi ithuthukise ukuqonda.
Izinzuzo Zesoftware Yezimali
Ukusebenza kahle:
- Ukugcina amarekhodi okuzenzakalelayo kunciphisa ukungena kwedatha ngesandla
- Ukuvumelanisa kwebhange okuzenzakalelayo kusindisa isikhathi
- Ukukhiqiza imibiko yezimali ngokusheshayo
Ukuqonda:
- Izibalo ezizenzakalelayo zinciphisa amaphutha
- Ukuqinisekisa okufakwe kuvimbela ukungena okungalungile
- Ukuhlanganiswa nama-akhawunti ebhange kuqinisekisa ukuqonda
Ukuthobela:
- Amathempulethi afakwe emibikweni yezimali
- Umzila wokucwaningwa okuzenzakalelayo wawo wonke izintengiso
- Ukuthobela amazinga e-accounting
Ukuvezwa:
- Imibiko yezimali yesikhathi sangempela
- Ukufinyelela kulwazi lwezimali okulula
- Amadokhumenti acacile azo zonke izintengiso
Izici Okufanele Uzifune
Lapho ukhetha isoftware yokuphatha izimali, cabanga:
- Izici eziqondene nesikole: Eklanyelwe ukuphatha izimali zesikole
- Ukuthobela i-SASA: Iseka izidingo zokubika ze-SASA
- Ukuhlanganiswa: Ixhumana nezinqubo zokuphatha izikole
- Ukusebenza kalula: Kulula kubantu abangewona abe-accountants
- Ukusekelwa: Ukuqeqeshwa nokusekelwa kobuchwepheshe kuyatholakala
- Indleko: Iyaphatheka ezabelomalini zesikole
I-Fundisa isiza izikole ukuphatha imali nokubika ngezimali namathuluzi ezezimali ahlanganisiwe. Uhlelo luphatha ukuqoqwa kwemali, lukhiqiza imibiko yezimali, lulandelela imali egenayo nechithwayo, futhi luqinisekisa ukuthobela izidingo ze-SASA—okwenza ukuphatha izimali kwe-SGB kusebenze kahle futhi kusobala.
Izinqubo Ezingcono Zokuphatha Izimali Kwe-SGB
Landela lezi zinqubo ezingcono ukuze uqinisekise ukuphathwa kwezimali ngempumelelo:
- Sungula izinqubomgomo ezigcwele: Thuthukisa izinqubomgomo zezimali ezinengiliziwe (ukuthenga, ukukhululwa kwemali, ukuqoqa imali)
- Gcina amarekhodi aphelele: Gcina wonke ama-invoyisi, amarisipti namadokhumenti asekelayo
- Ukubhekwa njalo: Buyekeza ukusebenza kwezimali nyanga nangekota
- Ukubika ngokusobala: Yenza ulwazi lwezimali lutholakale kubabambiqhaza
- Ukusekelwa kobuchwepheshe: Sebenzisa abe-accountants noma abacwaningi ezindabeni eziyinkimbinkimbi
- Ukuthuthukiswa okuqhubekayo: Funda okutholwe ukucwaningwa futhi sebenzise izincomo
- Ukuqeqeshwa: Qinisekisa ukuthi amalungu e-SGB nabasebenzi baqonda imithwalo yezimali
- Ubuchwepheshe: Sebenzisa isoftware yezimali ukuze unciphise izinqubo futhi unciphise amaphutha
Isiphetho
Ukuphatha izimali kwe-SGB ngumthwalo oyinkimbinkimbi kodwa obalulekile odinga ukuhlela ngokucophelela, izinqubo ezisobala nokubhekwa okuqotho. Ngokuqonda izidingo ze-SASA, ukuthuthukisa izabelomali ezinengiliziwe, ukusetha imali ngokuzimela, ukuphatha ukuthenga ngempumelelo, ukulungisa imibiko enembile nokwenza ukucwaningwa njalo, ama-SGB angaqinisekisa ukuthi izikole zazo zisebenza ngezimali eziqhubekayo kuyilapho egcina ukuthobela nokusobala.
Okubalulekile:
- Izigaba 36–43 ze-SASA zisungula uhlaka lwemithetho lokuphatha izimali kwe-SGB
- Amakomiti ezimali nabaphathi bezimali badlala indima ebalulekile ekubhekeni kwezimali zansuku zonke
- Izabelomali zonyaka ziqinisekisa ukuthi izikole zingasebenza ngempumelelo kuyilapho zigcina ukuqina
- Ukusethwa kwemali yesikole kufanele kubalansise izidingo zemali egenayo nokuthi iyaphatheka nezidingo zokukhululwa
- Izinqubo zokuthenga kufanele ziqinisekise inani lgemali, ukuvezwa nokuthobela
- Ukubika ngezimali kunikeza ukuvezwa futhi kunikeza ukubhekwa okusebenzayo
- Ukucwaningwa kwonyaka kuqinisekisa ukuthobela nokukhomba izindawo zokuthuthukisa
- Ubuchwepheshe bunganciphisa ukuphatha izimali futhi bunciphise umthwalo wokuphatha
Kungabe uyilungu le-SGB esanda kukhethwa elifunda izintambo noma umphathi wezimali onolwazi oqinisekisa ukuthobela, lolu hlahlandlela lunikeza isisekelo sokuphatha izimali kwe-SGB ngempumelelo. Ezikoleni ezifuna ukunciphisa izinqubo zezimali, amathuluzi e-Fundisa ezezimali ahlanganisiwe aphatha ukuqoqwa kwemali, ukubika nokuthobela—okwenza ukuphatha izimali kwe-SGB kusebenze kahle futhi kusobala.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Yini imithwalo ezinhloko yezimali ye-SGB?
Ama-SGB abhekele: ukuthuthukisa nokugunyaza izabelomali zonyaka, ukusetha imali yesikole (ngokuvumelana nezigunyazo zesifundazwe), ukuphatha izimali ezenziwe yisikole, ukuqinisekisa ukugcinwa kwemarekhodi ezimali okufanele, ukulungisa imibiko yezimali yonyaka, ukwenza ukucwaningwa kwonyaka, ukuphatha izinqubo zokuthenga, nokuqinisekisa ukuthobela i-SASA nemithetho yesifundazwe. Umphathi wezimali we-SGB ngokuvamile uphatha ukuphatha izimali zansuku zonke, kuyilapho ikomiti yezimali inikeza ukubhekwa ne-SGB ephelele igunyaza izinqumo zezimali ezinkulu.
Kangaka kangaka ama-SGB kufanele abuyekeze ukusebenza kwezimali?
Ama-SGB kufanele abuyekeze ukusebenza kwezimali nyanga ngayinye ngemihlangano yekomiti yezimali nangekota ngemihlangano ye-SGB ephelele. Ukubuyekezwa kwenyanga kugxile ekuqhathaniseni imali egenayo nechithwayo yangempela nesabelomali, ukukhomba ukwehluka nokuqinisekisa ukuthi ukugeleza kwemali kwanele. Ukubuyekezwa kwekota kunikeza ukuhlaziya okuningiliziwe, kuqagela isimo sekugcina unyaka nokukhomba ukuthambekela okudinga isinyathelo. Ukubuyekezwa kwonyaka kwenzeka phakathi nokuthuthukisa isabelomali nezinqubo zokucwaningwa.
Kwenzekani uma i-SGB ingathobeli izidingo zezimali ze-SASA?
Ukungathobeli izidingo zezimali ze-SASA kungaholela: ukungena kwezifundazwe (umnyango wezemfundo wesifundazwe ungathatha ukuphatha izimali), okutholwe ukucwaningwa (imibono yokucwaningwa egunyaziwe noma ephikisayo), isinyathelo somthetho (umnyango wesifundazwe ungathatha isinyathelo somthetho ngamalungu e-SGB), ukukhawulelwa ukuxhaswa (ukuncishwa noma ukuvalelwa kwababiwa), nokuonakala igama (ukulahlekelwa yithemba labazali nomphakathi). Ama-SGB kufanele agqame ukuthobela futhi abhekane nokutholwe ukucwaningwa ngokusheshayo ukuze agweme le miphumela.
Ngabe amalungu e-SGB angabanjwa ngokomuntu siqu ngezikweleti zesikole?
Ngaphansi kweSigaba 39 se-SASA, amalungu e-SGB awasibopho ngokomuntu siqu ngezikweleti zesikole ngaphandle kokuthi benze ngokunganaki noma ngobuqili. Kodwa-ke, ama-SGB kufanele agcine ukulawula okufanele kwezimali futhi enze ngokuzimela ukuvikela amalungu. Uma amalungu e-SGB ephula imithwalo yawo yokuthembeka (isb., ngokwenza ngokunganaki, ngobuqili noma ngokungqubuzana kwezintshisekelo), bangabanjwa ngokomuntu siqu. Ama-SGB kufanele agcine inshurensi efanele (inshurensi yabaDirectors ne-Officers) ukuvikela amalungu futhi aqinisekise ukuthi zonke izinqumo zezimali ziyabhalwa futhi zigunyazwa ngendlela efanele.
Ibhalwe ngu
Fundisa Team