Kgutlela ho Blog

Tataiso ea taolo ea chelete ea SGB bakeng sa likolo tsa SA

Fundisa Team 31 metsotso ho bala
Tataiso ea taolo ea chelete ea SGB bakeng sa likolo tsa SA

Baboloki ba chelete ba SGB le dikomiti tsa chelete hangata ba lwana ho balansa tekanyo ea selemo, ho seta tefo, thepa, le tsamaiso ea SASA ha ba boloka litokomane tse hlakileng le ho lokisetsa diteko. Molao oa Likolo tsa Afrika Borwa (SASA) o fa Mekgatlo e Bapalang Likolo (SGB) boikarabelo bo bohlokoa ba chelete, mme ho fosa ho ka isa ditholoana tsa teko, kenello ea profensi, kapa tahlehelo ea tšepo ea batsoali.

Tataiso ena ea taolo ea chelete ea SGB e kenyelletsa mosebetsi ka tlase ho SASA Likarolo 36–43: kamoo ho ntlafatsang tekanyo ea selemo, ho seta tefo ea sekolo ka har’a meeli ea molao, ho laola thepa, ho lokisa litlaleho tsa chelete, ho etsa diteko, le ho lula u tsamaisa. E le motho ea sa khethiloe haufi ea SGB kapa maboloki ea nang le boiphihlelo, likarolo tse ka tlasa di u fa moralō o hlakileng le mehato ea tšebeliso. Re arola mabitso a komiti ea chelete le maboloki, re hlalosa litlhoko tsa SASA ka puo e bonolo, mme re kenyelletsa lika tso tse ling le mehlala ho thusa SGB ea hau ho laola chelete ea sekolo ka bokhoni.

Taolo ea chelete ea SGB ke eng?

Taolo ea chelete ea SGB e bolela tsamaiso e feletseng ea ho rala, ho laola, le ho tlaleha chelete ea sekolo eo Mekgatlo e Bapalang Likolo e lokelang ho e kenya tšebetsong ka tlase ho Molao oa Likolo tsa Afrika Borwa. SASA e fana ka tokelo e kgolo ea boikemisetso cheleteng ea sekolo ha e beha litlhoko tse thata tsa boikarabelo ho netefatsa hore chelete ea sechaba e laoloa ka ponalitso le ka boikarabelo.

Melao ea mantlha ea taolo ea chelete ea SGB:

  • Ponalitso: Litlameho tsohle tsa chelete li lokela ho ngoloa mme batsoali, basebetsi le baofisi ba thuto ba khone ho di fihlella
  • Boikarabelo: SGB e ikarabela ka molao tsohle tsa litlameho tsa chelete mme e lokela ho araba lefapheng la thuto la profensi
  • Tsamaiso: Mekgwa ea chelete e lokela ho tsamaelana le SASA, melao ea profensi, le litaelo tsa National Treasury
  • Boipelaelo: Tekanyo e lokela ho netefatsa hore sekolo se ka sebetsa ka bokhoni ha se boloka tokelo ea chelete
  • Bokhoni: Lisebelisoa li lokela ho sebelisoa ka bokhoni ho tšehetsa thuto le ho ithuta

SGB e laola mefuta e meng ea chelete e ‘meli:

  1. Chelete ea naha: Kabo ho tsoa lefapheng la thuto la profensi (basebetsi, thepa, lisebelisoa tsa tšehetso ea barutoana)
  2. Chelete e thehoang ke sekolo: Tefo ea sekolo, ho bokella chelete, limpho, le mehloli e meng ea chelete

Mefuta e meng ea chelete e hloka taolo e nang le hloko, ho boloka litokomane tse nepahetseng, le ho tlaleha ka mekhahlelo ho netefatsa tsamaiso le ponalitso.

Moralō oa Molao: SASA Likarolo 36–43

Molao oa Likolo tsa Afrika Borwa (Molao 84 oa 1996) o theha motheo oa molao bakeng sa taolo ea chelete ea SGB. Ho utlwisisa likarolo tsee ho bohlokoa bakeng sa tsamaiso.

Karolo 36: Mesebetsi ea Mekgatlo e Bapalang

Karolo 36 e hlahisa mesebetsi e akaretsang ea SGB, ho kenyelletsa boikarabelo ba chelete. SGB e lokela:

  • Ho ntlafatsa litakatso tsa sekolo: Litlameho tsa chelete li lokela ho beha thuto ea barutoana tsa mantlha
  • Ho tšehetsa mookameli: Ho sebetsa mmoho le taolo ea sekolo tekanyong ea chelete
  • Ho ntlafatsa melao ea sekolo: Ho theha melao ea chelete e tsamaelanang le litlhoko tsa SASA
  • Ho laola thepa ea sekolo: Ho laola thepa le lisebelisoa tsa sekolo ka boikarabelo
  • Ho laola chelete ea sekolo: Ho laola tsohle tsa chelete e kenoang le e tsoang

Karolo 37: Mesebetsi ea Mekgatlo e Bapalang Likolo tsa Sechaba

Karolo 37 e hlahisa mesebetsi e eketsehileng bakeng sa SGB tsa likolo tsa sechaba:

  • Ho khothaletsa tefo ea sekolo: Ho hlahisa tefo ea sekolo ea selemo (e latelang tumello ea profensi)
  • Ho laola chelete ea sekolo: Ho laola chelete eohle e thehoang ke sekolo le e kenoang le e tsoang
  • Ho boloka thepa ea sekolo: Tekanyo bakeng sa ho lokisa, ho boloka, le ntlafatso
  • Ho romella litlaleho tsa chelete: Ho fana ka litlaleho tsa chelete tsa selemo ho lefapha la thuto la profensi

Karolo 38: Mesebetsi ea Mekgatlo e Bapalang Likolo tse ikemetseng

SGB tsa likolo tse ikemetseng di na le boikarabelo bo tšoanang empa di sebetsa ka tlase ha melao e fapaneng ea chelete, di itšetlehileng mantlha holima tefo ea sekolo le chelete ea poraefete.

Karolo 39: Boikarabelo ba Mekgatlo e Bapalang

Karolo 39 e theha hore maloko a SGB ha ba ikarabele ka bo bona madi a sekolo ha feela ba etsa ka hloko kapa ka thetso. Le ha ho le jwalo, SGB e lokela ho boloka taolo e nepahetseng ea chelete ho sireletsa maloko le ho netefatsa taolo e nang le boikarabelo.

Karolo 40: Chelete ea sekolo

Karolo 40 e hloka SGB ho:

  • Ho bula akhaonto ea banka: Ho boloka akhaonto e fapaneng ea banka bakeng sa chelete ea sekolo
  • Ho boloka litokomane tse nepahetseng: Ho boloka litokomane tsa chelete tse nepahetseng le litokomane
  • Ho khetha maboloki: Ho khetha motho ea nang le bokhoni ho laola chelete ea letsatsi le letsatsi
  • Ho lokisa tekanyo ea selemo: Ho ntlafatsa le ho amohela tekanyo ea selemo pele qalo ea selemo se seng le se seng sa chelete

Karolo 41: Litokomane tsa chelete le litlaleho

Karolo 41 e laela SGB ho:

  • Ho boloka litokomane tsa chelete: Ho boloka litokomane tse rarahaneng tsa chelete eohle e kenoang le e tsoang
  • Ho lokisa litlaleho tsa chelete tsa selemo: Ho theha litlaleho tsa chelete tse feletseng
  • Ho romella litlaleho ho lefapha: Ho fana ka litlaleho tsa chelete ho lefapha la thuto la profensi selemo le selemo
  • Ho etsa litlaleho li fumanehe: Ho lumella batsoali le basebetsi ho fihlella litlaleho tsa chelete ha ba kopa

Karolo 42: Ho etsa teko ea litlaleho tsa chelete

Karolo 42 e hloka hore:

  • Diteko tsa selemo: Litlaleho tsa chelete li lokela ho etsoa teko selemo le selemo ke mohlahlobi ea ngolisitsoeng
  • Litlaleho tsa teko: Litlaleho tsa teko li lokela ho romelloa ho lefapha la thuto la profensi
  • Ho araba ditholoana tsa teko: SGB e lokela ho araba lipotso tsa teko le ho kenya tšebetsong dikeletso

Karolo 43: Tefo ea sekolo

Karolo 43 e laola ho seta tefo ea sekolo:

  • Ho thunya tefo: SGB e khothaletsa tefo ea sekolo, e latelang tumello ea profensi
  • Tlhokololo ea tefo: Likolo li lokela ho fana ka tlhokololo ho batsoali ba nang le bokhoni (ho latela meeli ea chelete e kenoang)
  • Poko ea tefo: Likolo li ka nka ketso ea molao ho khutlisetsa tefo e sa lefuoeng (e nang le meeli)
  • Molao oa tefo: Likolo li lokela ho ntlafatsa melao e hlakileng ea tefo mme li bolelle batsoali

Ho utlwisisa likarolo tsee ho thusa SGB ho tsamaisa boikarabelo ba chelete ha ba boloka tsamaiso le molao oa naha.

Sebaka sa Komiti ea chelete ea SGB

SGB tse ngata li theha komiti ea chelete ho laola tekanyo e rarahaneng le taolo. Le ha e sa laeloe ke SASA, dikomiti tsa chelete li khothaletswa haholo bakeng sa taolo e sebetsang ea chelete.

Sebopeho sa Komiti ea chelete

Dikomiti tsa chelete hangata di kenyelletsa:

  • Maboloki oa SGB: Hangata e etsa puo komiting
  • Mookameli: O fana ka maemelo a tšebeliso le tekanyo
  • Motsamaisi oa SGB: O netefatsa tsamaelano le litlameho tsa SGB
  • Motsoalle o le mong kapa a mabeli a SGB: Ba tlisa maiparo a fapaneng
  • Molaoli oa chelete oa sekolo: O fana ka tšehetso ea taolo (ha e fumaneha)

Mokgwa o motle: Kenyelletsa motsoalle a le mong ea nang le bokhoni ba chelete (accountant, maboloki, kapa molaoli oa khoebo) ho netefatsa taolo e professhenale.

Mesebetsi ea Komiti ea chelete

Komiti ea chelete e etsa mesebetsi e mengata e bohlokoa:

  1. Ntlafatso ea tekanyo: E ngola tekanyo ea selemo bakeng sa tumello ea SGB
  2. Taolo ea chelete: E shebella litlaleho tsa chelete tsa ngwedi le ho tseba phapang
  3. Taolo ea thepa: E shebella thepa e kgolo mme e netefatsa tsamaiso le melao ea thepa
  4. Ho seta tefo: E ntlafatsa dikeletso tsa tefo ea sekolo ho latela litlhoko tsa tekanyo
  5. Lokisetsa teko: E kopanya mekgwa ea teko ea selemo le ho araba lipotso
  6. Ntlafatso ea melao: E ngola melao ea chelete (thepa, tlhokololo ea tefo, ho bokella chelete)
  7. Taolo ea kotsi: E tseba likotsi tsa chelete mme e khothaletsa taolo

Lithuto tsa Komiti ea chelete

Dikomiti tsa chelete li lokela ho kopana:

  • Ngwedi le ngwedi: Nakong ea selemo sa sekolo ho sheba tšebeliso ea chelete
  • Kota le kota: Bakeng sa tlhahlobo e rarahaneng ea tekanyo le tahlolo ea phapang
  • Selemo le selemo: Bakeng sa ntlafatso ea tekanyo le lokisetsa teko

Lithuto tsohle tsa komiti ea chelete li lokela ho ngoloa, mme dikeletso li lokela ho hlahisoa SGB e feletseng bakeng sa tumello.

Sebaka sa Maboloki oa SGB

Maboloki oa SGB ke molaoli oa mantlha oa chelete o ikarabellang taolo ea chelete ea letsatsi le letsatsi. Sebaka sena se hloka tsebo ea chelete, hloko ho lintlha, le boikemisetso ba ponalitso.

Boikarabelo ba Maboloki

Boikarabelo ba Maboloki bo kenyelletsa:

  1. Ho boloka litokomane tsa chelete: Ho boloka litokomane tse nepahetseng tsa chelete eohle e kenoang le e tsoang
  2. Taolo ea akhaonto ea banka: Ho shebella liakhaonto tsa banka, ho lumellana litlaleho, le ho tumella tefo
  3. Lokisetsa tekanyo: Ho sebetsa le komiti ea chelete ho ntlafatsa tekanyo ea selemo
  4. Tlaleho ea chelete: Ho lokisa litlaleho tsa chelete tsa ngwedi bakeng sa SGB le komiti ea chelete
  5. Taolo ea phallo ea chelete: Ho netefatsa hore sekolo se na le chelete e lekaneng ho phethahatsa litlameho
  6. Tumello ea tefo: Ho shebella le ho tumella tefo (ka har’a meeli e behiloeng ke SGB)
  7. Kopanyo ea teko: Ho sebetsa le bahlahlobi ho fana ka litokomane le ho araba lipotso
  8. Puisano le batsoali: Ho hlalosa lintlha tsa chelete ho batsoali lithutong tsa SGB

Litlhoko tsa Maboloki

Ha SASA e sa hlahise litlhoko tsa foromo, maboloki ba sebetsang hangata ba na le:

  • Tsebo ea chelete: Kutlwisiso ea melao ea motheo ea accounting
  • Hloko ho lintlha: Bokhoni ba ho bona liphoso le tsamaelo e sa tsamaelaneng
  • Boikemisetso: Boikemisetso ba taolo ea chelete e ponalitsoeng le e nang le boits’oaro
  • Nako e fumanehang: Bokhoni ba ho neha lihora tse ngata beke e ‘ngoe le e ‘ngoe mesebetsing ea chelete
  • Bokhoni ba puisano: Bokhoni ba ho hlalosa lintlha tsa chelete ho ba sa ikarabellang chelete

Bohlokoa: Maboloki ha a lokela ho laola chelete a le mong. SGB e lokela ho kenya tšebetsong karohano ea mosebetsi (mohlala, batho ba fapaneng ba tumella tefo, ba ngola litšebeliso, le ho lumellana litlaleho tsa banka) ho thibela thetso le liphoso.

Ho tšehetsa Maboloki

SGB e lokela ho tšehetsa maboloki ka:

  • Ho fana ka thupello: Ho fana ka thupello ea taolo ea chelete kapa phihlelo ho lisebelisoa
  • Ho fa tšehetso ea taolo: Ho abela basebetsi ba taolo ho laola ho ngola data ea tloaelehileng
  • Ho sebelisa software ea chelete: Ho beha chelete software ea taolo ea chelete ea sekolo ho etsa ho ngola litokomane ka bo eona
  • Ho theha melao e hlakileng: Ho theha melao ea chelete e hlakileng ho tataisa ho etsa qeto
  • Dithuto tsa mekhahlelo: Ho etsa dithuto tsa mekhahlelo ho netefatsa hore taolo ea chelete e sebetsa

Mokgwa oa tekanyo ea selemo

Tekanyo ea selemo ke motheo oa taolo e sebetsang ea chelete ea SGB. Tekanyo e ntlafalitsoeng e netefatsa hore sekolo se ka sebetsa ka bokhoni ha se boloka tokelo ea chelete.

Nako ea ntlafatso ea tekanyo

SGB e lokela ho latela nako ena bakeng sa ntlafatso ea tekanyo ea selemo:

KhoeliTšebeliso
PhatoSheba tšebeliso ea tekanyo ea selemo se fetileng le ho tseba maitsi
LoetseBokella lintlha ho litsi (thuto, lipapali, tšireletso)
MphalaneKomiti ea chelete e ngola tekanyo ea mathomo
PudungoaneSGB e shebella le ho amohela tekanyo
TobolelaRomella tekanyo ho lefapha la thuto la profensi (ha e hlokahala)
PherekhongKenya tekanyo tšebetsong bakeng sa selemo se setjha sa chelete

Likarolo tsa tekanyo

Tekanyo e feletseng ea sekolo e kenyelletsa:

1. Tekano ea chelete e kenoang

Chelete ea naha:

  • Kabo ea basebetsi (mefuta, melemo)
  • Limpho tsa thepa
  • Kabo ea lisebelisoa tsa tšehetso ea barutoana
  • Chelete ea morero oa dijo (ha e sebetsa)

Chelete e thehoang ke sekolo:

  • Tefo ea sekolo (e hakantsoeng ho latela ho ngoloa le tekanyo ea poko)
  • Mesebetsi ea ho bokella chelete
  • Limpho le tšehetso
  • Chelete e kenoang ea inthareste
  • Chelete e meng (tefello ea ho rena, litšebeliso, jj.)

2. Tekano ea chelete e tsoang

Ditshenyegelo tsa basebetsi:

  • Maemo a thuto a eketsehileng (ha a lefeloa ke sekolo)
  • Mefuta ea basebetsi ba tšehetso
  • Ntlafatso ea professhene
  • Melemo ea basebetsi

Ditshenyegelo tsa tšebeliso:

  • Lisebelisoa (motlakase, metsi, tsoala)
  • Tšireletso le ho lokisa
  • Ho hlatsoa le tšireletso
  • Inshorense
  • Puisano (telefone, inthanete)

Ditshenyegelo tsa thuto:

  • Lisebelisoa le lisebelisoa tsa ho ithuta
  • Libuka tsa laeborari le lisebelisoa
  • Lisebelisoa tsa lipapali
  • Theknoloji (likhomphutha, software, tšireletso)
  • Mesebetsi ea kantle ho phaposi

Ditshenyegelo tsa taolo:

  • Lisebelisoa tsa ofisi
  • Taolo ea chelete (tefello ea teko, software)
  • Tefello ea molao le professhene
  • Ditshenyegelo tsa banka

Tefello ea thepa:

  • Ntlafatso ea thepa
  • Thepa e rekoang
  • Ntlafatso ea theknoloji

Mokgwa oa ntlafatso ea tekanyo

Hatamo 1: Sheba selemo se fetileng

Sheba chelete e kenoang le e tsoang ea ‘nete ea selemo se fetileng ho tseba:

  • Maitsi (ditshenyegelo tse eketsang, poko ea tefo e fokong)
  • Phapang (tekanyo khuduego le ‘nete)
  • Libaka tse hlokang tokiso

Hatamo 2: Bokella lintlha

Buisana le:

  • Mookameli: Litakatso tsa tšebeliso le litlhoko
  • Boetapele ba litsi: Litlhoko tsa thuto e ikhethileng
  • Bakopanyi ba lipapali le setso: Tekanyo ea mesebetsi ea kantle ho phaposi
  • Basebetsi ba tšireletso: Litlhoko tsa thepa le tšireletso

Hatamo 3: Tekanya chelete e kenoang

Hakanya chelete e kenoang ho latela:

  • Tekano ea ho ngoloa: Palo e lebelletsiweng ea barutoana bakeng sa selemo
  • Tekanyo ea poko ea tefo: Karolelano ea poko ea histori (hangata 85–95%)
  • Chelete ea naha: Kabo ea profensi (ha e tsejoe)
  • Bokhoni ba ho bokella chelete: Litšobotso tsa ‘nete ho latela lilemo tse fetileng

Hatamo 4: Abela tefello

Beka tsa mantlha tefello ho latela:

  • Litlameho tsa molao: Lintho tse lokelang ho lefwa (lisebelisoa, mefuta, inshorense)
  • Litakatso tsa thuto: Lintho tse tšehetsang thuto le ho ithuta ka kotloloho
  • Litlhoko tsa tšireletso: Ho lokisa le ho boloka tsa bohlokoa
  • Litšobotso tsa lebelo: Ntlafatso ea nako e telele e tsamaelanang le morero oa ntlafatso ea sekolo

Hatamo 5: Balansa tekanyo

Netefatsa hore palo eohle ea chelete e lebelletsiweng e kenoang e lekana kapa e feta tefello eohle e lebelletsiweng. Ha ho na chelete e lekaneng:

  • Eketsa chelete e kenoang: Eketsa tefo ea sekolo (ka har’a meeli ea molao), eketsa ho bokella chelete
  • Fokotsa tefello: Bola lintho tse sa bohlokoa, fetisa merero ea thepa
  • Batla chelete e eketsehileng: Kopa limpho, batla tšehetso

Hatamo 6: Hlahisa ho SGB

Komiti ea chelete e hlahisa tekanyo ea mathomo ho SGB e feletseng ka:

  • Kakaretso ea chelete e kenoang le e tsoang
  • Tlhaloso ea lintho tse kgolo
  • Papiso le selemo se fetileng
  • Maikutlo le likotsi

Hatamo 7: Amohela le ho romella

SGB e amohela tekanyo (e ka hloka puisano le batsoali bakeng sa eketsa tefo). Romella ho lefapha la thuto la profensi ha e hlokahala ke melao ea profensi.

Taolo le taolo ea tekanyo

Ha tekanyo e amoheloa, SGB e lokela ho shebella tšebeliso ka mekhahlelo:

Dithuto tsa ngwedi:

  • Bapisa chelete e kenoang le e tsoang ea ‘nete le tekanyo
  • Tseba phapang e kgolo
  • Fetola tefello ha e hlokahala
  • Tlaleha ho SGB ka tšebeliso ea chelete

Dithuto tsa kota:

  • Tahlolo e feletseng ea phapang
  • Tekanya boemo ba qetello ea selemo
  • Tseba maitsi a hlokang ketso
  • Ntlafatsa tekanyo ha maemo a fetoha haholo

Tlhaloso ea qetello ea selemo:

  • Bapisa liphetho tsa qetello le tekanyo
  • Sheba phapang
  • Sebelisa kutlwisiso ho tataisa tekanyo ea selemo se tlang

Ho seta le taolo ea tefo ea sekolo

Tefo ea sekolo ke mohloli o bohlokoa oa chelete e kenoang bakeng sa likolo tse ngata tsa sechaba. SGB e lokela ho seta tefo ka boikarabelo, ho netefatsa poko e loketseng, le ho tsamaisa litlhoko tsa tlhokololo.

Moralō oa molao bakeng sa tefo ea sekolo

SASA Karolo 43 le melao ea profensi e laola ho seta tefo ea sekolo:

Litlhoko tsa mantlha:

  • SGB e khothaletsa tefo ea sekolo (e latelang tumello ea profensi profenseng tse ding)
  • Tefo e lokela ho ba e loketseng le e lehelang
  • Likolo li lokela ho fana ka tlhokololo ho batsoali ba nang le bokhoni
  • Melao ea tefo e lokela ho ponala mme ho bolelloa batsoali

Mokgwa oa ho seta tefo

Hatamo 1: Bala chelete e hlokang

Tseba chelete e hlokang ho tsoa tefong ea sekolo ka:

  • Ho bala tefello eohle e tekantsoeng
  • Ho tholla chelete ea naha le mehloli e meng ea chelete e kenoang
  • Ho eketsa tekanyo (hangata 5–10%) bakeng sa ditshenyegelo tse sa lebelletsiweng

Hatamo 2: Tekanya ho ngoloa

Hakanya palo ea barutoana ba lefang tefo bakeng sa selemo:

  • Ho ngoloa ha joale (barutoana ba fokolang ba tsoang)
  • Ho amoheloa ha secha ho lebelletsiweng
  • Nahana ka maitsi a histori

Hatamo 3: Akhauntata bakeng sa tlhokololo

Hakanya palo ea barutoana ba ka khonang ho fumana tlhokololo ea tefo:

  • Sheba dikopo tsa tlhokololo tsa selemo se fetileng
  • Nahana ka maemo a ikonomi setjhabeng sa sekolo
  • Sebelisa peresente ea tlhokololo ho ngoloa

Hatamo 4: Bala chelete ea tefo

Arola chelete e hlokang ka palo ea barutoana ba lefang tefo (ho ngoloa haohle feela barutoana ba nang le tlhokololo):

Chelete ea tefo = Chelete e hlokang ÷ (Ho ngoloa haohle - Barutoana ba nang le tlhokololo)

Mohlala:

  • Chelete e hlokang: R2,000,000
  • Ho ngoloa haohle: barutoana ba 800
  • Barutoana ba lebelletsiweng ba nang le tlhokololo: 80 (10%)
  • Barutoana ba lefang tefo: 720

Chelete ea tefo = R2,000,000 ÷ 720 = R2,778 ka motho ea ithutang ka selemo

Hatamo 5: Nahana ka bokhoni ba ho lefa

Netefatsa hore tefo e lehelang setjhabeng sa sekolo:

  • Bapisa le tefo likolong tse tšoanang
  • Nahana ka maemo a ikonomi a lehae
  • Fana ka merero ea tefo ho batsoali ba sa khoneng ho lefa selemo le selemo

Hatamo 6: Hlahisa ho batsoali

Etsa kopano le batsoali ho:

  • Hlalosa tekanyo le palo ea tefo
  • Hlahisa eketsa tefo e khanetsoeng (ha e sebetsa)
  • Lumella batsoali ho botsa lipotso le ho fana ka lintlha
  • Vouta khanetso ea tefo (ha e hlokahala ke melao ea profensi)

Hatamo 7: Romella bakeng sa tumello

Romella khanetso ea tefo ho lefapha la thuto la profensi ha e hlokahala. Profensi tse ding li hloka tumello bakeng sa ho eketsa tefo holima meeli e itseng.

Mekgwa ea poko ea tefo ea sekolo

Poko e sebetsang ea tefo e netefatsa hore likolo li fumane chelete e hlokang ho sebetsa:

Mekgwa ea poko:

  • Tefo ea selemo: Theolelo bakeng sa tefo ea pele (mohlala, theolelo ea 5%)
  • Tefo ea term: Tefo ka litekanyo tse ‘ne (e le ‘ngoe ka term)
  • Tefo ea ngwedi: Merero ea tefo bakeng sa batsoali ba sa khoneng ho lefa ka term
  • Litaelo tsa debit: Ho nka ka ngwedi e iketsetsang (e tšepahalang haholo)

Mekgwa e motle ea poko:

  • Puisano e hlakileng: Romella litlaleho tsa tefo ka mekhahlelo (ngwedi le ngwedi kapa term le term)
  • Dikhopotso tsa pele: Hopotsa batsoali pele lihlooho tsa tefo
  • Likhetho tsa tefo: Fana ka mekgwa e mengata ea tefo (EFT, chelete, taelo ea debit)
  • Ho latela: Ikopanye le batsoali ba lebetseng tefo hang-hang
  • Merero ea tefo: Sebetsa le batsoali ba sa khoneng ho lefa ho theha merero e lehelang

Ketso ea molao:

  • Likolo li ka nka ketso ea molao ho khutlisetsa tefo e sa lefuoeng
  • Le ha ho le jwalo, SASA e lekanya litšebeliso tsa ho khutlisetsa (e ke ke ea hana ho amohela, e ke ke ea thibela litlaleho)
  • Nahana ka boleng ba theko pele u latela ketso ea molao
  • Lekile puisano ka mehla pele litigation

Bakeng sa mekgwa e rarahaneng ea ho ntlafatsa poko ea tefo, sheba tataiso ea rona Mekgwa ea poko ea tefo ea sekolo.

Molao oa tlhokololo ea tefo

SASA e hloka likolo ho fana ka tlhokololo ea tefo ho batsoali ba sa khoneng ho lefa tefo. SGB e lokela ho ntlafatsa melao e hlakileng ea tlhokololo.

Maemo a tlhokololo:

  • Meeli ea chelete e kenoang: Batsoali ba fumana chelete e fokolang ho feta meeli ea profensi ba fumana ka bo eona
  • Bothata ba chelete: Batsoali ba tobileng bothata ba chelete ba nakoana ba ka fumana
  • Bana ba bangata: Malapa a nang le bana ba bangata sekolong ba ka fumana theolelo

Mokgwa oa tlhokololo:

  1. Kopo: Batsoali ba romella dikopo tsa tlhokololo le litokomane tse tšehetsang
  2. Sheba: Komiti ea chelete kapa maloko a SGB a abetsoeng ba sheba dikopo
  3. Qeto: SGB e amohela kapa e hana tlhokololo ho latela molao
  4. Tsebiso: Batsoali ba fumana tsebiso e ngotsoeng ea litlameho
  5. Ho apella: Batsoali ba ka apella tlhokololo e haniloeng

Litokomane tse hlokahalang:

  • Bopaki ba chelete e kenoang (litokomane tsa mefuta, litlaleho tsa banka, affidavit ha a sa sebetsa)
  • Bopaki ba ditshenyegelo (tefello ea ho rena, lisebelisoa, ditshenyegelo tsa bongaka)
  • Litokomane tsa ID bakeng sa batsoali le barutoana
  • Lintlha tse meng tsa chelete tse amehang

Bakeng sa tataiso e feletseng ea ho ntlafatsa melao ea tlhokololo, sheba sengoloa sa rona Molao oa tlhokololo ea tefo ea sekolo.

Thepa le ho reka

SGB e lokela ho laola mekgwa ea thepa ho netefatsa boleng ba chelete, tsamaiso le melao, le ponalitso.

Melao ea mantlha ea thepa

Boleng ba chelete:

  • Fumana dikeletso tsa kgwelelano bakeng sa thepa e kgolo
  • Nahana ka ditshenyegelo tsohle tsa bomong (eseng theko ea ho reka feela)
  • Sheba boleng le boipelaelo

Ponalitso:

  • Ngola litlameho tsohle tsa thepa
  • Boloka litokomane tsa dikeletso le diteko
  • Tlaleha thepa e kgolo ho SGB le batsoali

Tsamaiso:

  • Latela melao ea thepa ea profensi
  • Tsamaisa litlhoko tsa SASA
  • Latela litaelo tsa National Treasury (bakeng sa thepa e lefelwang ke naha)

Meeli ea thepa

SGB e lokela ho theha meeli ea thepa e hlokang maemo a fapaneng a tumello:

Boleng ba thepaTumello e hlokangMokgwa
Tlase ho R5,000Mookameli kapa MabolokiDikeletso e le ‘ngoe e amoheleha
R5,000 – R50,000Komiti ea cheleteDikeletso tse ngotsoeng tse fokolang tse 3
R50,000 – R500,000SGB e feletsengMokgwa oa foromo oa teko
Holima R500,000SGB + Tumello ea profensiMokgwa oa teko ea sechaba

Tlhokomeliso: Meeli e fapana ka profensi. Sheba litaelo tsa lefapha la thuto la profensi ea hau tsa thepa.

Mokgwa oa thepa

Hatamo 1: Tseba tlhoko

Ngola tlhoko:

  • Ho hlokang le hobaneng
  • Lintlha kapa litlhoko
  • Kabo ea tekanyo
  • Nako

Hatamo 2: Fumana dikeletso

Kopa dikeletso ho bafani ba bangata:

  • Dikeletso tse fokolang tse 3 bakeng sa thepa holima meeli
  • Netefatsa hore dikeletso di bapalwa (lintlha tse tšoanang)
  • Kopa dikeletso ka mongolo
  • Beha nako e hlakileng ea ho romella dikeletso

Hatamo 3: Sheba dikeletso

Bapisa dikeletso ho latela:

  • Theko: Tefello eohle e kenyelletsang VAT, thomello, ho kenya
  • Boleng: Lintlha tsa sehlahisoa le boipelaelo
  • Tšehetso: Tšepo ea mofani, warranty, tšehetso ea morao ho thekiso
  • Tsamaiso: E kopana le lintlha le litlhoko tsa molao

Hatamo 4: Amohela thepa

Fumana tumello ho latela meeli ea thepa:

  • Ngola qeto ea tumello
  • Ngola mabaka a ho khetha mofani
  • Boloka dikeletso tsohle le litokomane

Hatamo 5: Beha taelo

Romella taelo ea thepa kapa kontraka:

  • Kenyelletsa lintlha, theko, litekanyo tsa thomello
  • Beha nako e hlakileng ea thomello
  • Hlahisa litekanyo tsa tefo

Hatamo 6: Fumana le ho netefatsa

Ha e tlisa:

  • Netefatsa hore thepa/litšebeletso di kopana le lintlha
  • Sheba palo le boleng
  • Ngola tokomane ea thomello kapa setifikeiti sa amohelo
  • Tlaleha liphoso kapa tlhokello hang-hang

Hatamo 7: Laola tefo

Ka mora netefatso:

  • Bapisa invoice le taelo ea thepa le tokomaneng ea thomello
  • Tumella tefo ho latela meeli ea tumello
  • Laola tefo ka har’a litekanyo tse lumellaneng
  • Boloka invoice le litokomane tse tšehetsang

Liphoso tsa thepa tse lokelang ho qoba

  • Ho skipa dikeletso: Fumana dikeletso tse ngata ka mehla bakeng sa thepa e bohlokoa
  • Litokomane tse fokolang: Boloka litokomane tse feletseng tsa litlameho tsohle tsa thepa
  • Ho lebala boleng: Se khethe khetho e theko e tlase ha boleng bo fokola
  • Tumello e sa teng: Netefatsa hore thepa e amoheloa ho latela meeli
  • Lintlha tse fokolang: Hlalosa litlhoko ka hlakileng ho fumana dikeletso tse nepahetseng

Litlhoko tsa tlaleho ea chelete

SGB e lokela ho lokisa litlaleho tsa chelete tsa mekhahlelo ho netefatsa ponalitso le tsamaiso. Litlhoko tsa tlaleho di fapana ka profensi empa hangata di kenyelletsa litlaleho tsa ngwedi, kota, le selemo.

Litlaleho tsa chelete tsa ngwedi

Litlaleho tsa ngwedi di fana ka taolo ea mekhahlelo ea tšebeliso ea chelete:

Tlaleho ea chelete e kenoang:

  • Chelete e kenoang ea ‘nete khuduego le tekanyo (ka sehlopha)
  • Tahlolo ea phapang
  • Tekanyo ea poko (bakeng sa tefo ea sekolo)

Tlaleho ea tefello:

  • Tefello ea ‘nete khuduego le tekanyo (ka sehlopha)
  • Tahlolo ea phapang
  • Thepa e kgolo

Lumellano ea banka:

  • Balanse ea ho bula
  • Chelete e kenoang e fumanoeng
  • Tefello e etsoang
  • Balanse ea ho koala
  • Lumellano le tlaleho ea banka

Tlaleho ea phallo ea chelete:

  • Boemo ba chelete
  • Chelete e kenoang e lebelletsiweng (matsatsi a 30 a tlang)
  • Tefello e lebelletsiweng (matsatsi a 30 a tlang)
  • Balanse e hakantsoeng ea chelete

Litlaleho tsa ngwedi li lokela ho:

  • Lokisoa ke Maboloki
  • Shebioa ke Komiti ea chelete
  • Hlahisoa ho SGB
  • Bolokoa bakeng sa diteko

Litlaleho tsa chelete tsa kota

Litlaleho tsa kota di fana ka tahlolo e feletseng ea chelete:

Chelete e kenoang le e tsoang e feletseng:

  • ‘Netefe ho tloha qalong ea selemo khuduego le tekanyo
  • Tahlolo e rarahaneng ea phapang
  • Tahlolo ea maitsi

Letlaleho la balanse:

  • Thepa (libalanse tsa banka, lisebelisoa, thepa)
  • Madi a tsoang (bafani, chelete e uesoang)
  • Thepa e hloekileng

Tekano:

  • Boemo bo hakantsoeng ba qetello ea selemo
  • Likotsi le monyaka o tsejoeng
  • Litšebeliso tse khothaletsiweng

Litlaleho tsa kota li lokela ho:

  • Ba rarahaneng ho feta litlaleho tsa ngwedi
  • Kenyelletsa lihlaloso tsa phapang
  • Tekanya boemo ba qetello ea selemo
  • Hlahisoa ho batsoali lithutong tsa SGB

Litlaleho tsa chelete tsa selemo

Litlaleho tsa chelete tsa selemo ke litlaleho tse feletseng tse hlokang SASA Karolo 41:

Likarolo:

  1. Tlaleho ea boemo ba chelete (Letlaleho la balanse)

    • Thepa (ea hajoale le e sa eo)
    • Madi a tsoang (ea hajoale le e sa eo)
    • Thepa e hloekileng/equity
  2. Tlaleho ea tšebeliso ea chelete (Tlaleho ea chelete e kenoang)

    • Chelete e kenoang (ka mohloli)
    • Tefello (ka sehlopha)
    • Chelete e setseng kapa e fokolang
  3. Tlaleho ea phallo ea chelete

    • Litšebeliso tsa tšebeliso
    • Litšebeliso tsa ho beha chelete
    • Litšebeliso tsa chelete
  4. Litokomane ho litlaleho tsa chelete

    • Melao ea accounting
    • Litšebeliso tse bohlokoa
    • Litokelo
    • Litšebeliso tsa motho ea amehang
  5. Tlaleho ea Mohlahlobi

    • Maikutlo a ikemetseng a teko
    • Ditholoana tsa teko le dikeletso

Litlaleho tsa chelete tsa selemo li lokela ho:

  • Lokisoa ho latela Mokgwa o Tsejoang ka botlalo oa Accounting (GRAP) kapa maemo a tšoanang
  • Etsa teko ke mohlahlobi ea ngolisitsoeng
  • Romelloa ho lefapha la thuto la profensi
  • Etsa fumaneha ho batsoali ha ba kopa
  • Hlahisoa Kopanong e Kholo ea Selemo (AGM)

Bakeng sa template le tataiso e rarahaneng, sheba Template ea Tlaleho ea chelete ea selemo ea SGB.

Mekgwa e motle ea tlaleho ea chelete

  • Nako: Lokisa litlaleho hang-hang (ngwedi le ngwedi ka har’a matsatsi a 10 a qetello ea khoeli)
  • Nepahalo: Netefatsa lipalo tsohle le ho lumellana le litokomane tsa mohloli
  • Hlakileng: Sebelisa ditlhoko tse hlakileng, lika tso, le lihlaloso
  • Tsamaelano: Sebelisa foromo le lihlopha tse tsamaelanang litlalehong tsohle
  • Ponalitso: Etsa litlaleho li fumanehe ho ba amehang
  • Litokomane: Boloka litokomane tse feletseng tse tšehetsang

Litlhoko le mekgwa ea teko

SASA Karolo 42 e hloka diteko tsa selemo tsa litlaleho tsa chelete tsa sekolo. Ho utlwisisa litlhoko tsa teko ho thusa SGB ho lokisetsa ka bokhoni le ho araba ditholoana hang-hang.

Litlhoko tsa teko

Mang ea ka etsang teko:

  • Bahlahlobi ba ngolisitsoeng (joalo ka ha e hlalosoa Molao oa professhene ea ho hlahloba)
  • Profensi tse ding li lumella baofisi ba accounting bakeng sa likolo tse nyane (sheba melao ea profensi)

Ho hlahlobilweng:

  • Litlaleho tsa chelete tsa selemo
  • Litokomane tsa chelete le litokomane tse tšehetsang
  • Tsamaiso le SASA le melao ea profensi
  • Taolo ea ka hare le tsamaiso ea taolo ea chelete

Nakong eo diteko di etsahalang:

  • Selemo le selemo, ka mora qetello ea selemo sa chelete
  • Hangata ka har’a likhoeli tse 6 tsa qetello ea selemo
  • Profensi tse ding li hloka diteko tsa nakoana (sheba litlhoko tsa profensi)

Mokgwa oa teko

Hatamo 1: Khetha Mohlahlobi

SGB e lokela:

  • Fumana dikeletso ho bahlahlobi ba 2–3 ba ngolisitsoeng
  • Nahana ka boiphihlelo ka diteko tsa sekolo
  • Sheba litokomane tsoang likolong tse ding
  • Netefatsa boikemisetso (mohlahlobi a ke ke a na le kgohlano ea litakatso)

Hatamo 2: Lokisetsa teko

Pele teko, lokisetsa:

  • Litokomane tsa chelete tse feletseng (chelete e kenoang, e tsoang, litlaleho tsa banka)
  • Litokomane tse tšehetsang (li-invoice, litokomane tsa tefo, likontraka)
  • Metsotso ea lithuto tsa SGB le komiti ea chelete
  • Tekanyo le litlaleho tsa chelete
  • Lengolo la thepa
  • Litokomane tsa tlhokololo ea tefo

Hatamo 3: Mosebetsi wa teko

Nakong ea teko:

  • Mohlahlobi o shebella litokomane tsa chelete le litokomane
  • Mohlahlobi o lekola litšebeliso le libalanse
  • Mohlahlobi o shebella taolo ea ka hare
  • Mohlahlobi o tseba mathata le lipotso

Hatamo 4: Ponalitso ea taolo

SGB e araba:

  • Lipotso tsa teko le ditholoana
  • Dikopo tsa litokomane tse eketsehileng
  • Lihlaloso tsa litšebeliso kapa melao

Hatamo 5: Tlaleho ea teko

Mohlahlobi o hlahisa:

  • Maikutlo a teko: Maikutlo a hloekileng, a nang le litlhoko, kapa a kotsi
  • Lengolo la taolo: Ditholoana le dikeletso bakeng sa ntlafatso
  • Litlaleho tsa chelete tse hlahlobilweng: Litlaleho tse feliletseng le soeletsi ea mohlahlobi

Hatamo 6: Araba ditholoana

SGB e lokela:

  • Sheba ditholoana tsa teko le komiti ea chelete
  • Ntlafatsa morero oa ketso ho araba mathata
  • Kenya tšebetsong dikeletso
  • Tlaleha tsoelo-pele ho lefapha la thuto la profensi

Ditholoana tsa teko tse tloaelehileng

Ho boloka litokomane ho fokola:

  • Li-invoice kapa litokomane tsa tefo tse sa teng
  • Lumellano ea banka e sa feletseng
  • Lihlaloso tsa litšebeliso tse sa hlakileng

Bokhoni bo fokolang ba taolo ea ka hare:

  • Tlhokello ea karohano ea mosebetsi
  • Tumello e sa teng bakeng sa tefo
  • Taolo e fokolang ea thepa

Mathata a tsamaiso:

  • Ho se tsamaisa melao ea thepa
  • Mekgwa e fosaheng ea tlhokololo ea tefo
  • Melao ea chelete e sa teng

Liphoso tsa tlaleho ea chelete:

  • Karohano e fosaheng ea chelete e kenoang/efelloang
  • Liphoso tsa lipalo
  • Ponalitso e sa teng

Ho lokisetsa teko e atlehang

  • Boloka litokomane tse feletseng: Boloka li-invoice tsohle, litokomane tsa tefo, le litokomane tse tšehetsang
  • Lumellana ka mekhahlelo: Phethahatsa lumellano ea banka ngwedi le ngwedi
  • Ngola litlameho: Boloka metsotso tsa litlameho tsohle tsa chelete
  • Kenya tšebetsong taolo: Theha karohano ea mosebetsi le meeli ea tumello
  • Sheba melao: Netefatsa hore melao ea chelete e na le nako mme e lateloa
  • Lokisetsa pele: Qala lokisetsa teko pele haholo qetello ea selemo

Tsamaiso le taolo ea likotsi

SGB e lokela ho netefatsa tsamaiso le SASA, melao ea profensi, le mekgwa e motle ea taolo ea chelete ho qoba litefello le ho sireletsa lisebelisoa tsa sekolo.

Libaka tsa bohlokoa tsa tsamaiso

Tsamaiso ea SASA:

  • Ho boloka litokomane tsa chelete tse nepahetseng (Karolo 41)
  • Litlaleho tsa chelete tsa selemo le diteko (Karolo 42)
  • Ho seta tefo ea sekolo le tlhokololo (Karolo 43)
  • Taolo ea akhaonto ea banka (Karolo 40)

Melao ea profensi:

  • Meeli ea thepa le mekgwa
  • Foromo le lihlooho tsa tlaleho ea chelete
  • Litlhoko tsa tumello ea tefo
  • Lihlooho tsa ho romella teko

Tsamaiso ea lekhetho:

  • Ngoliso ea VAT (ha e sebetsa)
  • PAYE bakeng sa basebetsi
  • Litlaleho tsa lekhetho tsa selemo (ha e hlokahala)

Litlhoko tse ling:

  • Tsamaiso ea POPIA (tšireletso ea data)
  • Molao oa tšomiso (bakeng sa basebetsi ba sekolo)
  • Melao ea bophelo le tšireletso

Taolo ea likotsi

SGB e lokela ho tseba le ho laola likotsi tsa chelete:

Likotsi tsa tšebeliso:

  • Poko ea tefo e fokong: Ntlafatsa mekgwa ea poko le merero ea tefo
  • Ditshenyegelo tse sa lebelletsiweng: Boloka chelete e bolokiloeng ea tekanyo
  • Phapang ea tekanyo: Sheba ka mekhahlelo le fetola tefello

Likotsi tsa tsamaiso:

  • Ditholoana tsa teko: Araba hang-hang mme u kenye tšebetsong dikeletso
  • Phetoho ea melao: Lula u tsebisitsoe ka ntlafatso ea molao
  • Litefello tsa ho se tsamaisa: Netefatsa hore melao le mekgwa e lateloa

Likotsi tsa thetso:

  • Taolo ea ka hare: Kenya tšebetsong karohano ea mosebetsi
  • Meeli ea tumello: Hloka tumello e ngata bakeng sa litšebeliso tse bohlokoa
  • Dithuto tsa mekhahlelo: Etsa dithuto tsa mekhahlelo tsa litšebeliso tsa chelete

Likotsi tsa chelete:

  • Mathata a phallo ea chelete: Sheba phallo ea chelete le ho boloka chelete e bolokiloeng
  • Likotsi tsa ho beha chelete: Beha chelete e setseng ka hloko
  • Likotsi tsa chelete: Laola ponahalo ea chelete ea lehae (ha e sebetsa)

Taolo ea ka hare

Taolo e sebetsang ea ka hare e sireletsa lisebelisoa tsa sekolo mme e netefatsa tsamaiso:

Karohano ea mosebetsi:

  • Batho ba fapaneng ba lokela: ho tumella tefo, ho ngola litšebeliso, ho lumellana litlaleho tsa banka
  • Ha ho motho a le mong ea lokelang ho laola chelete kaofela

Meeli ea tumello:

  • Theha meeli e hlakileng bakeng sa tumello ea tefo
  • Hloka tumello ea SGB bakeng sa thepa e bohlokoa
  • Ngola tumello eohle

Lumellano ea mekhahlelo:

  • Lumellano ea banka ngwedi le ngwedi
  • Lumellano ea lengolo la thepa selemo le selemo
  • Lumellano ea poko ea tefo term le term

Litokomane:

  • Boloka litokomane tse feletseng tsa litšebeliso tsohle
  • Boloka li-invoice, litokomane tsa tefo, le litokomane tse tšehetsang
  • Ngola litlameho tsohle tsa chelete metsotsong

Dithuto tsa mekhahlelo:

  • Dithuto tsa chelete tsa ngwedi ke komiti ea chelete
  • Dithuto tsa kota ke SGB e feletseng
  • Teko ea ka hare ea selemo (ha lisebelisoa li lumella)

Theknoloji le software ea taolo ea chelete

Software ea kajeno ea taolo ea chelete e ka nolofatsa haholo taolo ea chelete ea SGB, e fokotsang mosebetsi oa taolo le ho ntlafatsa nepahalo.

Melemo ea software ea chelete

Bokhoni:

  • Ho boloka litokomane ka bo eona ho fokotsa ho ngola data ka letsoho
  • Lumellano ea banka e iketsetsang e boloka nako
  • Ho theha hang-hang litlaleho tsa chelete

Nepahalo:

  • Lipalo tse iketsetsang di fokotsa liphoso
  • Netefatso e hahilweng e thibela ho ngola e fosaheng
  • Kopanyo le liakhaonto tsa banka e netefatsa nepahalo

Tsamaiso:

  • Litemplate tse hahilweng bakeng sa litlaleho tsa chelete
  • Tsela ea teko e iketsetsang ea litšebeliso tsohle
  • Tsamaiso le maemo a accounting

Ponalitso:

  • Tlaleho ea chelete ea nako ea ‘nete
  • Phihlelo e bonolo ho lintlha tsa chelete
  • Litokomane tse hlakileng tsa litšebeliso tsohle

Dithuso tse lokelang ho batloa

Ha u khetha software ea taolo ea chelete, nahana ka:

  • Dithuso tse ikhethileng tsa sekolo: E reretsoe taolo ea chelete ea sekolo
  • Tsamaiso ea SASA: E tšehetsa litlhoko tsa tlaleho tsa SASA
  • Kopanyo: E kopanya le tsamaiso ea taolo ea sekolo
  • E bonolo ho basebelisi: E bonolo bakeng sa ba sa accounting ho e sebelisa
  • Tšehetso: Thupello le tšehetso ea thekniki e fumaneha
  • Tefello: E lehelang bakeng sa tekanyo ea sekolo

Fundisa e thusa likolo ho laola tefo le tlaleho ea chelete ka lisebelisoa tse kopantsoeng tsa taolo ea chelete. Tsamaiso e laola poko ea tefo, e theha litlaleho tsa chelete, e latela chelete e kenoang le e tsoang, mme e netefatsa tsamaiso le litlhoko tsa SASA—e etsa taolo ea chelete ea SGB e sebetsa ka bokhoni le ponalitso.

Mekgwa e motle ea taolo ea chelete ea SGB

Latela mekgwa ena e motle ho netefatsa taolo e sebetsang ea chelete:

  1. Theha melao e hlakileng: Ntlafatsa melao ea chelete e feletseng (thepa, tlhokololo ea tefo, ho bokella chelete)
  2. Boloka litokomane tse feletseng: Boloka li-invoice tsohle, litokomane tsa tefo, le litokomane tse tšehetsang
  3. Taolo ea mekhahlelo: Sheba tšebeliso ea chelete ngwedi le ngwedi le kota le kota
  4. Tlaleho e ponalitsoeng: Etsa lintlha tsa chelete li fumanehe ho ba amehang
  5. Tšehetso ea professhene: Ikopanye le accountant kapa bahlahlobi bakeng sa lintlha tse rarahaneng
  6. Ntlafatso e tsoelang: Ithute ditholoana tsa teko mme u kenye tšebetsong dikeletso
  7. Thupello: Netefatsa hore maloko a SGB le basebetsi ba utlwisisa boikarabelo ba chelete
  8. Theknoloji: Sebelisa software ea chelete ho nolofatsa mekgwa le ho fokotsa liphoso

Phethelo

Taolo ea chelete ea SGB ke boikarabelo bo rarahaneng empa bo bohlokoa bo hlokang moralō o nang le hloko, mekgwa e ponalitsoeng, le taolo e nang le hloko. Ka ho utlwisisa litlhoko tsa SASA, ho ntlafatsa tekanyo e feletseng, ho seta tefo ka boikarabelo, ho laola thepa ka bokhoni, ho lokisa litlaleho tse nepahetseng, le ho etsa diteko tsa mekhahlelo, SGB e ka netefatsa hore likolo tsa eona li sebetsa ka tokelo ea chelete ha e boloka tsamaiso le ponalitso.

Lintlha tsa mantlha:

  • SASA Likarolo 36–43 di theha moralō oa molao bakeng sa taolo ea chelete ea SGB
  • Dikomiti tsa chelete le maboloki di bapala mabitso a bohlokoa taolong ea chelete ea letsatsi le letsatsi
  • Tekanyo ea selemo e netefatsa hore likolo li ka sebetsa ka bokhoni ha li boloka tokelo
  • Ho seta tefo ea sekolo e lokela ho balansa litlhoko tsa chelete e kenoang le bokhoni le litlhoko tsa tlhokololo
  • Mekgwa ea thepa e lokela ho netefatsa boleng ba chelete, ponalitso, le tsamaiso
  • Tlaleho ea chelete e fana ka ponalitso mme e thusa taolo e sebetsang
  • Diteko tsa selemo di netefatsa tsamaiso le ho tseba libaka tsa ntlafatso
  • Theknoloji e ka nolofatsa taolo ea chelete le ho fokotsa mosebetsi oa taolo

E le motho ea sa khethiloe haufi ea SGB ea ithutang kapa maboloki ea nang le boiphihlelo ea netefatsa tsamaiso, tataiso ena e fana ka motheo bakeng sa taolo e sebetsang ea chelete ea SGB. Bakeng sa likolo tse batlang ho nolofatsa mekgwa ea chelete, lisebelisoa tse kopantsoeng tsa taolo ea chelete tsa Fundisa di laola poko ea tefo, tlaleho, le tsamaiso—di etsa taolo ea chelete ea SGB e sebetsa ka bokhoni le ponalitso.


Lipotso tse botsoang hangata

Boikarabelo ba mantlha ba chelete ba SGB ke bofe?

SGB e ikarabela: ho ntlafatsa le ho amohela tekanyo ea selemo, ho seta tefo ea sekolo (e latelang tumello ea profensi), ho laola chelete e thehoang ke sekolo, ho netefatsa ho boloka litokomane tsa chelete tse nepahetseng, ho lokisa litlaleho tsa chelete tsa selemo, ho etsa diteko tsa selemo, ho laola mekgwa ea thepa, le ho netefatsa tsamaiso le SASA le melao ea profensi. Maboloki oa SGB hangata o laola taolo ea chelete ea letsatsi le letsatsi, ha komiti ea chelete e fana ka taolo mme SGB e feletseng e amohela litlameho tse kgolo tsa chelete.

SGB e lokela ho shebella tšebeliso ea chelete hangata?

SGB e lokela ho shebella tšebeliso ea chelete ngwedi le ngwedi ka lithuto tsa komiti ea chelete le kota le kota ka lithuto tsa SGB e feletseng. Dithuto tsa ngwedi di tsepamisa ho bapisa chelete e kenoang le e tsoang ea ‘nete le tekanyo, ho tseba phapang, le ho netefatsa hore phallo ea chelete e lekaneng. Dithuto tsa kota di fana ka tahlolo e feletseng, tekanya boemo ba qetello ea selemo, le ho tseba maitsi a hlokang ketso. Dithuto tsa selemo di etsahala nakong ea ntlafatso ea tekanyo le mekgwa ea teko.

Ho etsahala eng ha SGB e sa tsamaisa litlhoko tsa chelete tsa SASA?

Ho se tsamaisa litlhoko tsa chelete tsa SASA ho ka baka: kenello ea profensi (lefapha la thuto la profensi le ka nka taolo ea chelete), ditholoana tsa teko (maikutlo a nang le litlhoko kapa a kotsi), ketso ea molao (lefapha la profensi le ka nka ketso ea molao khahlanong le maloko a SGB), meeli ea chelete (kabo e fokotsoeng kapa e thibelitsoeng), le tšenyeho ea lebitso (tahlehelo ea tšepo ea batsoali le setjhaba). SGB e lokela ho beha tsamaiso tsa mantlha le ho araba ditholoana tsa teko hang-hang ho qoba liphetho tsee.

Na maloko a SGB a ka ikarabella ka bo bona madi a sekolo?

Ka tlase ho SASA Karolo 39, maloko a SGB ha ba ikarabele ka bo bona madi a sekolo ha feela ba etsa ka hloko kapa ka thetso. Le ha ho le jwalo, SGB e lokela ho boloka taolo e nepahetseng ea chelete le ho etsa ka boikarabelo ho sireletsa maloko. Ha maloko a SGB a senya mosebetsi oa bona oa tšepo (mohlala, ka ho etsa ka hloko, ka thetso, kapa kgohlano ea litakatso), ba ka ikarabella ka bo bona. SGB e lokela ho boloka inshorense e nepahetseng (inshorense ea Boetapele le Baofisi) ho sireletsa maloko mme e netefatsa hore litlameho tsohle tsa chelete di ngotsoe mme di amoheloe hantle.


E ngotsweng ke

Fundisa Team