Umhlahlandlela Wekulawula Imali ye-SGB Emasikoleni
Abagcini bemali be-SGB nemakomidi emali kuvame ukudzabukela ukulinganisa budjeti wonyaka, ukuseta imali, ukuthenga, nekutiphatsa nge-SASA ngenkathi bagcina emarekhodi lasobala bese balungisa ekucwaningweni. Umtsetfo Wemasikolo aseNingizimu Afrika (SASA) unika emagunya lamakhulu emalini kuMkhandlu Wekulawula Wesikolo, futsi ukungaphumeleli kungaholela ekutholeni ekucwaningweni, ukungenelela kwesifundza, noma ukulahlekelwa yithemba lebatali.
Loluhla lwekulawula imali ye-SGB lufaka emisebentini ngaphansi kwe-SASA Sections 36–43: indlela yekutfutfukisa budjeti wonyaka, ukuseta imali yesikolo ngaphakathi kwemikhawulo yemtsetfo, ukulawula ukuthenga, ukulungisa imibiko yemali, ukwenta ucwaningo, nokuhlala uyavumelana. Kungabe uyilungu le-SGB lesikhetfwe lesisha noma umgcini wemali lochwepheshe, tigaba letingenhla zikunika uhlaka losobala netinyatselo letisebentayo. Sichaza indzima yekomidi lemali nemgcini wemali, sichaza imidzingo ye-SASA ngelulwimi lolula, futsi sifaka tatafula netibonelo ukuze i-SGB yakho ilawule imali yesikolo ngemphumelelo.
Yini Ukulawula Imali Kwe-SGB?
Ukulawula imali kwe-SGB kusho tinhlelo letigcwele tekuhlela, ukulawula, nekubika imali yesikolo le-Mkhandlu Wekulawula Wesikolo kufanele atfutfukise ngaphansi kwe-South African Schools Act. SASA inika ama-SGB wona lokuningi emalini yesikolo kantsi ibeka imidzingo leqinisekile yekutiphatsa ukuze imali yemphakatsi ilawulwe ngokusobala nangendlela leneliseko.
Imigomo leyinhloko yekulawula imali kwe-SGB:
- Kusobala: Tonkhe tincumo temali kufanele tibhalwe futsi titholakale kubatali, abasebenti, netisebenti temfundvo
- Kutiphatsa: Ama-SGB atiphatsa ngemtsetfo tonkhe tincumo temali futsi kufanele aphendvule umnyango wezemfundvo wesifundza
- Kutiphatsa: Imikhuba yemali kufanele ivumelane ne-SASA, imitsetfo yesifundza, nemihlahlandlela ye-National Treasury
- Kusimama: Budjeti kufanele buqinisekise kutsi isikolo singasebenta ngemphumelelo kantsi sigcine kusimama kwemali
- Kusebenta ngemphumelelo: Tinsita kufanele tisebentiswe ngemphumelelo ukuze sekela kufundzisa nekufunda
Ama-SGB alawula tinhlobo letimbili letinhloko temali:
- Imali yeHulumeni: Lokunikezelwe umnyango wezemfundvo wesifundza (abasebenti, tinfutfuko, tinsita tebafundzi)
- Imali lesikolo sayidala: Imali yesikolo, ukutfolakala kwemali, iminikelo, netinye tindzaba temali
Tinhlobo letimbili tidzinga kulawulwa kahle, emarekhodi lacophelele, nekubika njalo ukuze kuvumelane nekutiphatsa.
Uhlaka Lwemtsetfo: SASA Sections 36–43
Umtsetfo Wemasikolo aseNingizimu Afrika (Umtsetfo 84 wa-1996) usungula sisekelo semtsetfo sekulawula imali kwe-SGB. Ukuqonda letigaba kubalulekile ekutiphatseni.
Section 36: Imisebenti Yemikhandlu Yekulawula
Section 36 ichaza imisebenti lejwayelekile yema-SGB, kufaka emagunya emalini. Ama-SGB kufanele:
- Kukhulisa tintfo letinhle lesikolo: Tincumo temali kufanele tibeke phambili emfundvo yebafundzi
- Sekela umphatsi: Sebentisane nekulawula kwesikolo ekuhlelweni kwemali
- Tfutfukise imitsetfo yesikolo: Dala imitsetfo yemali levumelana nemidzingo ye-SASA
- Lawule impahla yesikolo: Lawula impahla netindzawo tesikolo ngeneliseko
- Lawule imali yesikolo: Lawula konke ukungena nekuchitwa kwemali
Section 37: Imisebenti Yemikhandlu Yemasikolo Kahulumeni
Section 37 icacisa imisebenti letehlukile emasikoleni kahulumeni:
- Ncoma imali yesikolo: Phakamisa imali yesikolo yonyaka (ngaphansi kwemvumo yesifundza)
- Lawule imali yesikolo: Lawula konke ukungena nekuchitwa kwemali lesikolo sayidala
- Gcina impahla yesikolo: Budjeti yekulungisa, ukugcina, netinfutfuko
- Thumela emarekhodi emali: Nika imibiko yemali yonyaka umnyango wezemfundvo wesifundza
Section 38: Imisebenti Yemikhandlu Yemasikolo Lazimele
Ama-SGB emasikolo lazimele anemagunya lafanako kodvwa asebenta ngaphansi kwetindlela tekutfolakala kwemali letehlukile, athembela ikakhulukati imali yesikolo nemali yangasese.
Section 39: Kutiphatsa Kwemikhandlu
Section 39 isungula kutsi tilungu te-SGB atiphatsi ngemtsetfo ngetikweleti tesikolo ngaphandle kwekutsi benze ngekulalela noma ngekukhohlisa. Kodvwa ama-SGB kufanele agcine kulawula kwemali lokufanele ukuvikela tilungu nokuqinisekisa kulawulwa ngeneliseko.
Section 40: Imali Yesikolo
Section 40 idzinga kutsi ama-SGB:
- Vule i-account yebhange: Gcina i-account yebhange letehlukile yemali yesikolo
- Gcina emarekhodi lafanele: Gcina emarekhodi emali lacophelele netincwadzi
- Beka umgcini wemali: Khetfa umuntfu lokufanelekile kulawula imali nsuku zonkhe
- Lungisa budjeti wonyaka: Tfutfukise futsi avume budjeti wonyaka ngaphambi kwekucala unyaka wemali
Section 41: Emarekhodi Emali Nemibiko
Section 41 idzinga kutsi ama-SGB:
- Gcina emarekhodi emali: Gcina emarekhodi lagcwele konke ukungena nekuchitwa
- Lungisa imibiko yemali yonyaka: Khipha imibiko yemali legcwele
- Thumela imibiko emnyangweni: Nika imibiko yemali umnyango wezemfundvo wesifundza unyaka nonyaka
- Yenta imibiko itholakale: Vumela batali nabasebenti ukufinyelela imibiko yemali uma becela
Section 42: Ucwaningo Lwemibiko Yemali
Section 42 idzinga kutsi:
- Ucwaningo lwonyaka: Imibiko yemali kufanele icwaningwe unyaka nonyaka ngumcwaningi lobhalisiwe
- Imibiko yocwaningo: Imibiko yocwaningo kufanele ithunyelwe umnyango wezemfundvo wesifundza
- Phendvula lokutholwe ocwaningweni: Ama-SGB kufanele aphendvule imibuto yocwaningo futsi atfutfukise tincomo
Section 43: Imali Yesikolo
Section 43 ilawula ukuseta imali yesikolo:
- Kunconwa kwemali: Ama-SGB ancoma imali yesikolo, ngaphansi kwemvumo yesifundza
- Tikhuphulo temali: Masikole kufanele anike tikhuphulo kubatali labafanelekile (ngekutsi bengena imali)
- Kuboleka imali: Masikole angenta umsebenti wemtsetfo ukubuyisa imali lengakhokhelwanga (ngemikhawulo)
- Umtsetfo wemali: Masikole kufanele atfutfukise imitsetfo yemali lesobala futsi ayichumane nebatali
Ukuqonda letigaba kusita ama-SGB ekuhambeni nemagunya abo emalini ngenkathi agcina kutiphatsa ngemtsetfo welive.
Indzima Yekomidi Lemali Ye-SGB
Ama-SGB lamanyenti asungula komidi lemali ukuphatsa kuhlela kwemali lokugcwele nekulawula. Ngenyanga ingakafaneli ngaphansi kwe-SASA, emakomidi emali anconywa kakhulu ukuze kulawulwe imali ngemphumelelo.
Kubunjwa Kwekomidi Lemali
Emakomidi emali kuvame ukufaka:
- Umgcini wemali we-SGB: Kuvame ukuchopha ikomidi
- Umphatsi: Unika umongo wokusebenta nebudjeti
- Sihlalo we-SGB: Uqinisekisa kutsi kuvumelana netincumo te-SGB
- Ilungu noma timbili teminye tilungu te-SGB: Leta timbono letehlukene
- Umcondzisi wemali wesikolo: Unika usito lwekulawula (uma itholakala)
Umkhuba lokuhle: Faka okungenani ilungu elilodvwa linebuchwepheshe bemali (umcwaningi, umgcini wemali, noma umcondzisi webhizinisi) ukuze kube nekulawula lokuchwepheshe.
Imisebenti Yekomidi Lemali
Ikomidi lemali yenta imisebenti leminyenti lebalulekile:
- Kutfutfukisa Budjeti: Bhala budjeti wonyaka ukuze i-SGB ivume
- Kulawula Imali: Hlola imibiko yemali yenyanga futsi khipha umehluko
- Kulawula Ukuthenga: Hlola thengo lelikhulu futsi qinisekisa kutiphatsa nemitsetfo yekuthenga
- Ukuseta Imali: Tfutfukise tincomo temali yesikolo ngesekelwe emidzingweni yebudjeti
- Kulungisa Ucwaningo: Hlanganyela tinhlelo tocwaningo lwonyaka futsi phendvula imibuto
- Kutfutfukisa Imitsetfo: Bhala imitsetfo yemali (kuthenga, tikhuphulo temali, ukutfolakala kwemali)
- Kulawula Bungoti: Khipha tingoti temali futsi ncoma kulawula
Imihlangano Yekomidi Lemali
Emakomidi emali kufanele ahlangane:
- Nyanga nonyanga: Ngesikhathi sonyaka wesikolo ukuze ahlole umphumela wemali
- Kota nonyaka: Ekuhloleni kwebudjeti lokugcwele nekukhipha umehluko
- Unyaka nonyaka: Ekutfutfukiseni budjeti nasekulungiseni ucwaningo
Yonkhe imihlangano yekomidi lemali kufanele ibhalwe, futsi tincomo kufanele letelwe i-SGB yonkhe ukuze ivume.
Indzima Yemgcini Wemali We-SGB
Umgcini wemali we-SGB ngusebenti wemali leyinhloko loweta kulawula imali nsuku zonkhe. Lendzima idzinga kufunda imali, ukucophelela, nokuzibophezela ekusobaleni.
Emagunya Temgcini Wemali
Emagunya temgcini wemali tifaka:
- Kugcina Emarekhodi Emali: Gcina emarekhodi lacophelele konke ukungena nekuchitwa
- Kulawula I-Account Yebhange: Hlola ema-account ebhange, linganisa imibiko, futsi gunyaza tinkhokho
- Kulungisa Budjeti: Sebentisane nekomidi lemali ukuze tfutfukise budjeti wonyaka
- Kubika Imali: Lungisa imibiko yemali yenyanga ye-SGB nekomidi lemali
- Kulawula Ukugcina Kwemali: Qinisekisa kutsi isikolo sinemali yanele ukuphatfwa kwetobopho
- Kugunyaza Tinkhokho: Hlola futsi gunyaza tinkhokho (ngemikhawulo lesetwe i-SGB)
- Kuhlanganyela Ucwaningo: Sebentisane nabacwaningi ukuze unike tincwadzi futsi phendvule imibuto
- Ukuchumana Nebatali: Chaza tintfo temali kubatali emihlanganweni ye-SGB
Kubaluleka Kwemgcini Wemali
Ngenyanga i-SASA ingacacisi tibalo letisemtsetfweni, abagcini bemali labasebentayo kuvame ukuba:
- Kufunda imali: Ukuqonda imigomo yekucwaninga leyisisekelo
- Ukucophelela: Bona emaphutsa nekungavumelani
- Kutiphatsa: Ukuzibophezela ekulawuleni imali ngokusobala nangemkhuba lolungile
- Sikhathi: Beke emahora lamanyenti ngeviki emisebenzini yemali
- Buchwepheshe bekuchumana: Bona kuchaza tintfo temali kubahlanganyeli labangewona bemalini
Kubalulekile: Abagcini bemali kufanele bangabi nkulawula wedvwa imali. Ama-SGB kufanele atfutfukise kuhlukaniswa kwemisebenti (njengobe bantfu labehlukene bagunyaza tinkhokho, babhale tincumo, bese balinganisa imibiko yebhange) ukuze bavikele ekukhohliseni nasekuphutseni.
Ukusekela Umgcini Wemali
Ama-SGB kufanele asekele abagcini bemali nge:
- Kunika ucobelelwano: Nika ucobelelwano wekulawula imali noma ukufinyelela etinsitweni
- Kunika usito lwekulawula: Beka abasebenti babasebentisi ukuphatsa ukufaka idatha lejwayelekile
- Kusebentisa software yemali: Tfola software yekulawula imali yesikolo ukuze ishayele ukugcina emarekhodi
- Kusungula imitsetfo lesobala: Dala imitsetfo yemali lesobala ukuze kuhole ekutseni tincumo
- Kuhlola njalo: Yenta kuhlolwa njalo ukuze kulawula kwemali kusebente ngemphumelelo
Inqubo Yebudjeti Wonyaka
Budjeti wonyaka uyisisekelo sekulawula imali kwe-SGB ngemphumelelo. Budjeti lolungisekile buqinisekisa kutsi isikolo singasebenta ngemphumelelo kantsi sigcine kusimama kwemali.
Isikhathi Sekutfutfukisa Budjeti
Ama-SGB kufanele alandzele lesi sikhatsi sekutfutfukisa budjeti wonyaka:
| Inyanga | Umsebenti |
|---|---|
| August | Hlola umphumela webudjeti wonyaka lodlule futsi khipha tinkambo |
| September | Buta lokunikezelwe etinyangweni (temfundvo, temidlalo, yekulungisa) |
| October | Ikomidi lemali ibhala budjeti lwekucala |
| November | I-SGB ihlola futsi ivuma budjeti |
| December | Thumela budjeti umnyango wezemfundvo wesifundza (uma kudzingeka) |
| January | Sebentisa budjeti unyaka wemali lomusha |
Tingcenye Tebudjeti
Budjeti wesikolo logcwele ufaka:
1. Kulinganiselwa Kwemali Engena
Imali yeHulumeni:
- Lokunikezelwe abasebenti (imiholo, tinzuzo)
- Tigebengeli teinfutfuko
- Lokunikezelwe tinsita tebafundzi
- Imali ye-programme yekudla (uma isebenta)
Imali lesikolo sayidala:
- Imali yesikolo (kulinganiselwa ngekubhalisa nekuboleka)
- Imisebenti yekutfolakala kwemali
- Iminikelo netisekelo
- Imali yentfo
- Eminye imali (ukukweletisa, tigcoko, njll.)
2. Kulinganiselwa Kwekuchitwa
Tindleko tabasebenti:
- Emaphostini ekufundzisa langehlukile (uma isikolo sikhipha imali)
- Imiholo yabasebenti labasekeli
- Ukutfutfukisa kwetichwepheshe
- Tinzuzo tabasebenti
Tindleko tokusebenta:
- Tinsita (gesi, manzi, tilondza)
- Ukulungisa nekubuyisa
- Ukuhlanza nekuphepha
- Inshorensi
- Ukuchumana (ucingo, intanethi)
Tindleko temfundvo:
- Tinsita nekutfolakala kwemfundvo
- Tincwadzi te-library netinsita
- Tinsita temidlalo
- Buchwepheshe (amacomputer, software, ukulungisa)
- Imisebenti yangaphandle
Tindleko tekulawula:
- Tinsita tehhovisi
- Kulawula imali (tindleko tocwaningo, software)
- Tindleko temtsetfo netichwepheshe
- Tindleko yebhange
Kuchitwa kwemali:
- Tinfutfuko teinfutfuko
- Thengo yetinsita
- Tinfutfuko tebuchwepheshe
Inqubo Yekutfutfukisa Budjeti
Nyathelo 1: Hlola Unyaka Odlule
Hlaziya imali yangempela yonyaka odlule nekuchitwa ukuze khiphe:
- Tinkambo (tindleko letandzayo, kuboleka kwemali sekuncipha)
- Umehluko (budjeti vs yangempela)
- Tindzaweni letidzinga kulungiswa
Nyathelo 2: Buta Lokunikezelwe
Cela kubo:
- Umphatsi: Tintfo letibalulekile tokusebenta nemidzingo
- Tinhloko tetinyanga: Imidzingo lesetindzaweni
- Abalungisi bemidlalo nekuciko: Budjeti yemisebenti yangaphandle
- Abasebenti bokulungisa: Imidzingo yeinfutfuko nekulungisa
Nyathelo 3: Linganisa Imali Engena
Linganisa imali ingena ngesekelwe:
- Kulinganiselwa kwebafundzi: Tinombolo tebafundzi kulindzelwe unyaka
- Tizinga tekuboleka: Amaphesenti lamlandvo (ngokuvamile 85–95%)
- Imali yeHulumeni: Lokunikezelwe wesifundza (uma kwatiwa)
- Amandla ekutfolakala kwemali: Tingaba langempela ngesekelwe eminyakeni ledlule
Nyathelo 4: Yabela Kwekuchitwa
Beka phambili kwekuchitwa ngesekelwe:
- Tobopho temtsetfo: Tintfo lokufanele tikhokhelwe (tinsita, imiholo, inshorensi)
- Tintfo letibalulekile emfundvo: Tintfo lesekela kufundzisa nekufunda ngqo
- Imidzingo yekulungisa: Ukulungisa lokubalulekile nekugcina
- Tinjongo letihlelekile: Tinfutfuko letide lokuhambisana necebo lentfutfuko yesikolo
Nyathelo 5: Linganisa Budjeti
Qinisekisa kutsi imali yonkhe elinganiselwe ingena ilingana noma idlule kwekuchitwa lokulinganiselwe. Uma kuncane:
- Nyusa imali ingena: Nyusa imali yesikolo (ngemikhawulo yemtsetfo), nyusa ukutfolakala kwemali
- Nciphisa kuchitwa: Susa tintfo letingabalulekile, libeka emaphrojekthi emali
- Funa imali letehlukile: Faka sicelo semagebengeli, funa tisekelo
Nyathelo 6: Letela Ku-SGB
Ikomidi lemali iletelela budjeti lwebhala ku-SGB yonkhe nge:
- Isifinyeto semali ingena nekuchitwa
- Incazelo yetintfo letibalulekile
- Ukufanisa unyaka odlule
- Lokucatsanjelwe netingoti
Nyathelo 7: Vuma Futsi Thumela
I-SGB ivuma budjeti (kungadzinga kucela batali ngekunyusa imali). Thumela umnyango wezemfundvo wesifundza uma kudzingeka ngemitsetfo yesifundza.
Kulawula Nekulawula Budjeti
Ngesikhathi budjeti sevunyiwe, ama-SGB kufanele alawule umphumela njalo:
Kuhlola kwenyanga:
- Fanisa imali ingena nekuchitwa yangempela nebudjeti
- Khipha umehluko lobalulekile
- Lungisa kuchitwa uma kudzingeka
- Bika ku-SGB ngomphumela wemali
Kuhlola kwekota:
- Ukuhlaziya umehluko lokugcwele
- Linganisa isimo sekugcina unyaka
- Khipha tinkambo letidzinga umsebenti
- Vuselela budjeti uma tintfo tishintja kakhulu
Kuhlola sekugcina unyaka:
- Fanisa imiphumela yekugcina nebudjeti
- Hlaziya umehluko
- Sebentisa lwati lolutholakele ekulungiseni budjeti wonyaka lotsite
Ukuseta Nekulawula Imali Yesikolo
Imali yesikolo iyindzaba yemali leyinhloko emasikoleni lamanyenti kahulumeni. Ama-SGB kufanele asete imali ngeneliseko, aqinisekise kuboleka lokufanele, futsi atiphatse nemidzingo yetikhuphulo.
Uhlaka Lwemtsetfo Lwemali Yesikolo
SASA Section 43 nemitsetfo yesifundza ilawula ukuseta imali yesikolo:
Imidzingo leyinhloko:
- Ama-SGB ancoma imali yesikolo (ngaphansi kwemvumo yesifundza emifundzweni letinyenti)
- Imali kufanele ibe nengcondvomqondo futsi itfolakale
- Masikole kufanele anike tikhuphulo kubatali labafanelekile
- Imitsetfo yemali kufanele ibe sobala futsi ichumane nebatali
Inqubo Yokuseta Imali
Nyathelo 1: Bala Imali Ledzingekako
Ncuma imali ledzingekako kulokuboleka nge:
- Kubala konke kuchitwa lokubudjetiwe
- Ukususa imali yeHulumeni netinye tindzaba temali
- Ukungeza lokungahle kwenteke (ngokuvamile 5–10%) ngetindleko letingalindelekile
Nyathelo 2: Linganisa Kubhalisa
Linganisa tinombolo tebafundzi labakhokhela imali unyaka:
- Kubhalisa kwesikhashana (kunciphisa bafundzi labahamba)
- Kubhalisa lokulindzelwe lokusha
- Cabanga tinkambo lamlandvo
Nyathelo 3: Beka Ema Tikhuphulo
Linganisa tinombolo tebafundzi labangaba netikhuphulo:
- Hlola ticelo tetikhuphulo tonyaka odlule
- Cabanga simo semnotho emphakatsini wesikolo
- Sebentisa iphesenti yetikhuphulo ekubhaliseni
Nyathelo 4: Bala Inani Lemali
Ahlukanise imali ledzingekako ngenombolo yebafundzi labakhokhela (konke kubhalisa kunciphisa bafundzi labanetikhuphulo):
Inani Lemali = Imali Ledzingekako ÷ (Konke Kubhalisa - Bafundzi Labanetikhuphulo)
Isibonelo:
- Imali ledzingekako: R2,000,000
- Konke kubhalisa: Bafundzi 800
- Bafundzi labalindzelwe netikhuphulo: 80 (10%)
- Bafundzi labakhokhela: 720
Inani lemali = R2,000,000 ÷ 720 = R2,778 ngumfundzi unyaka
Nyathelo 5: Cabanga Kutfolakala
Qinisekisa kutsi imali itfolakala emphakatsini wesikolo:
- Fanisa nemali emasikoleni lafanako
- Cabanga simo semnotho lasedvutane
- Nika tinhlelo tekukhokha kubatali labangakwazi ukukhokha unyaka
Nyathelo 6: Letela Kubatali
Yenta umhlangano nebatali ukuze:
- Chaze budjeti nekubala kwemali
- Letelele kunyuswa kwemali lokuceliwe (uma kusebenta)
- Vumela batali ukubuta imibuto futsi banike lokunikezelwe
- Vota ngecenbo lemali (uma kudzingeka ngemitsetfo yesifundza)
Nyathelo 7: Thumela Ukuze Kuvunyelwe
Thumela incomo yemali umnyango wezemfundvo wesifundza uma kudzingeka. Emifundzweni letinyenti kudzingeka emvumo ukuze kunyuswe imali ngaphezu kwetizinga letincike.
Tindlela Tekuboleka Imali Yesikolo
Kuboleka imali ngemphumelelo kuqinisekisa kutsi masikole afola imali ledzingekako ukuze asebente:
Tindlela tekuboleka:
- Kukhokha unyaka: Umdlalo wekukhokha ngaphambili (njengobe 5% udlalo)
- Kukhokha ngetemu: Kukhokha ngekufaka kune (ngetemu ngayinye)
- Kukhokha nyanga nonyanga: Tinhlelo tekukhokha kubatali labangakwazi ukukhokha ngetemu
- Tinkhokho te-debit order: Ukususa nyanga nonyanga lokushayelwe (lokuthembekile kakhulu)
Imikhuba lehle yekuboleka:
- Ukuchumana lokucacile: Thumela imibiko yemali njalo (nyanga nonyanga noma ngetemu)
- Tikhumbuzo tekucala: Khumbuza batali ngaphambi kwesikhathi sekukhokha
- Tinketho tekukhokha: Nika tindlela tekukhokha letinyenti (EFT, imali, debit order)
- Kulandzela: Chumana nebatali labaphutselekile ngokusheshayo
- Tinhlelo tekukhokha: Sebentisane nebatali labangakwazi ukukhokha ukuze basungule tinhlelo letitfolakalako
Umsebenti wemtsetfo:
- Masikole angenta umsebenti wemtsetfo ukubuyisa imali lengakhokhelwanga
- Kodvwa i-SASA ikhawulela imisebenti yekubuyisa (akukwazi ukwenqaba kubhalisa, akukwazi ukugcina imibiko)
- Cabanga ngekucoshwa ngaphambi kwekupursha umsebenti wemtsetfo
- Zama kuxoxisana ngaphambi kwekuya emantji
Ukuze ubone tindlela lokugcwele ekutfutfukiseni kuboleka imali, bona umhlahlandlela wetfu Tindlela Tekuboleka Imali Yesikolo.
Umtsetfo Wetikhuphulo Temali
SASA idzinga masikole anike tikhuphulo kubatali labangakwazi ukutimela imali. Ama-SGB kufanele atfutfukise imitsetfo yetikhuphulo lesobala.
Imibandzela yetikhuphulo:
- Imigomo yemali: Batali labangena imali ngaphansi kwemigomo yesifundza bafaneleka ngelishwa
- Budlelwano bemnotho: Batali labahlangabete nebudlelwano bemnotho lesikhashana bangafaneleka
- Bantfwana labanyenti: Imindenzi linebantfwana labanyenti esikoleni ingafola tidlalo
Inqubo yetikhuphulo:
- Sicelo: Batali bathumela ticelo tetikhuphulo netincwadzi lesekelako
- Kuhlola: Ikomidi lemali noma tilungu te-SGB letikhetfwe tihlola ticelo
- Incumo: I-SGB ivuma noma yenqaba tikhuphulo ngesekelwe umtsetfo
- Taziso: Batali bafola taziso letibhaliwe tetincumo
- Kukhalela: Batali bangakhalela tikhuphulo letiyenqabiwe
Tincwadzi letidzingekako:
- Bufakazi bemali ingena (tiphayiliphi, imibiko yebhange, bufakazi uma ungasebenzi)
- Bufakazi bekuchitwa (renti, tinsita, tindleko tekwelapha)
- Tincwadzi te-ID kubatali nebafundzi
- Noma lulwimi lolunye lolufanelekile lwemali
Ukuze ubone umhlahlandlela lokugcwele ekutfutfukiseni imitsetfo yetikhuphulo, bona indzaba yetfu Umtsetfo Wetikhuphulo Temali Yesikolo eNingizimu Afrika.
Ukuthenga Nekuthenga
Ama-SGB kufanele alawule tinhlelo tekuthenga ukuze aqinisekise inani lemali, kutiphatsa nemitsetfo, nekutiphatsa.
Imigomo Yekuthenga
Inani lemali:
- Thola ticelo letincintisanako thengo lelikhulu
- Cabanga indleko yonke yekuba nayo (hhayi intengo yekuthenga kuphela)
- Hlola inani nekuma
Kusobala:
- Bhala tonkhe tincumo tekuthenga
- Gcina emarekhodi emacelo netender
- Bika thengo lelikhulu ku-SGB nebatali
Kutiphatsa:
- Landzela imitsetfo yesifundza yekuthenga
- Tiphatse nemidzingo ye-SASA
- Landzela imihlahlandlela ye-National Treasury (thengo lelikhokhelwe nguHulumeni)
Imigomo Yekuthenga
Ama-SGB kufanele asungule imigomo yekuthenga ledzinga tizinga letihlukene temvumo:
| Inani Lekuthenga | Emvumo Ledzingekako | Inqubo |
|---|---|---|
| Ngaphansi kwa-R5,000 | Umphatsi noma Umgcini wemali | Sicelo lesodvwa siyamukelwa |
| R5,000 – R50,000 | Ikomidi Lemali | Okungenani ticelo leti-3 letibhaliwe |
| R50,000 – R500,000 | I-SGB Yonkhe | Inqubo yetender lesemtsetfweni |
| Ngaphezu kwa-R500,000 | I-SGB + Emvumo yesifundza | Inqubo yetender yemphakatsi |
Ngetulu: Imigomo ihluka ngesifundza. Hlola imihlahlandlela yekuthenga yomnyango wezemfundvo wesifundza wakho.
Inqubo Yekuthenga
Nyathelo 1: Khipha Umdingo
Bhala lokudzingekako:
- Yini ledzingekako futsi ngani
- Tincazelo noma imidzingo
- Budjeti
- Isikhathi
Nyathelo 2: Thola Ticelo
Cela ticelo kubahlinzeki labanyenti:
- Okungenani ticelo leti-3 thengo ngaphezu kwemigomo
- Qinisekisa kutsi ticelo tiyafana (tincazelo letifanako)
- Cela ticelo ngokubhala
- Seta sikhathi sekugcina sekuthumela ticelo
Nyathelo 3: Hlola Ticelo
Fanisa ticelo ngesekelwe:
- Intengo: Indleko yonke kufaka i-VAT, ukuletha, ukufaka
- Inani: Tincazelo temkhicito nekuma
- Sisebenti: Kuthembeka kwembhali, warranty, usito lwemva kwekuthengisa
- Kutiphatsa: Ihlangabezana netincazelo nemitsetfo
Nyathelo 4: Vumela Thengo
Thola emvumo ngesekelwe imigomo yekuthenga:
- Bhala incumo yemvumo
- Bhala tizatfu tekukhetwa kwembhali
- Gcina tonkhe ticelo netincwadzi
Nyathelo 5: Beka I-oda
Khipha i-purchase order noma inkontilaka:
- Faka tincazelo, intengo, imigomo yekuletha
- Seta isikhathi sekuletha lesobala
- Cacisa imigomo yekukhokha
Nyathelo 6: Fola Futsi Qinisekisa
Ngesikhathi kulethwa:
- Qinisekisa kutsi tintfo/tisebenti tihlangabezana netincazelo
- Hlola tinombolo nenani
- Saina inoti yekuletha noma sitifiketi sokwemukela
- Bika noma yiluphi lokonakalako noma lokuncane ngokusheshayo
Nyathelo 7: Phatsa Inkhokho
Ngemva kwekuqinisekisa:
- Fanisa i-invoice ne-purchase order nenoti yekuletha
- Gunyaza inkhokho ngesekelwe imikhawulo yemvumo
- Phatsa inkhokho ngemigomo levumelisanisiwe
- Gcina i-invoice netincwadzi lesekelako
Emaphutsa Avame Ukwenteka Ekuthenga Ukuze Ugweme
- Ukugwema ticelo: Tonkhe sikhatsi thola ticelo letinyenti thengo lelibalulekile
- Kubhala kungcono: Gcina emarekhodi lagcwele tonkhe tincumo zekuthenga
- Ukungabuka inani: Ungakhetfi inkhetho lephansi kakhulu uma inani alanele
- Ukungabi nemvumo: Qinisekisa kutsi thengo livunyelwe ngesekelwe imigomo
- Imidzingo inganele: Cacisa ngokucacile imidzingo ukuze uthole ticelo lacophelele
Imidzingo Yekubika Imali
Ama-SGB kufanele alungise imibiko yemali njalo ukuze aqinisekise kutiphatsa nekutiphatsa. Imidzingo yekubika ihluka ngesifundza kodvwa kuvame ukufaka imibiko yenyanga, yekota, neyonyaka.
Imibiko Yemali Yenyanga
Imibiko yenyanga inika kulawula kwemali njalo:
Imibiko yemali ingena:
- Imali ingena yangempela vs budjeti (ngesigaba)
- Ukuhlaziya umehluko
- Tizinga tekuboleka (imali yesikolo)
Imibiko yekuchitwa:
- Kuchitwa kwangempela vs budjeti (ngesigaba)
- Ukuhlaziya umehluko
- Thengo lelikhulu
Kulinganisa nebhange:
- Ibhalansi yekucala
- Imali ingena efoliwe
- Tinkhokho letentiwe
- Ibhalansi yekugcina
- Kulinganisa ne-mibiko yebhange
Imibiko yekugcina kwemali:
- Isimo semali
- Imali ingena elindzelwe (emalanga 30 lotsite)
- Tinkhokho letilindzelwe (emalanga 30 lotsite)
- Ibhalansi elinganiselwe
Imibiko yenyanga kufanele:
- Ilungiswe Umgcini wemali
- Ihlolwe Ikomidi Lemali
- Letelwe i-SGB
- Igcinwe ngezinjongo zocwaningo
Imibiko Yemali Yekota
Imibiko yekota inika ukuhlaziya kwemali lokugcwele:
Imali ingena nekuchitwa lokugcwele:
- Yangempela yonyaka vs budjeti
- Ukuhlaziya umehluko lokugcwele
- Ukuhlaziya tinkambo
I-balance sheet:
- Impahla (emabhalansi ebhange, tinsita, impahla)
- Tikweleti (abakweletisi, emaloli)
- Impahla lenet
Kulinganiselwa:
- Isimo sekugcina unyaka lokulinganiselwe
- Tingoti netithuba letikhiphiwe
- Tincomo letinconyiwe
Imibiko yekota kufanele:
- Ibe nencazelo leminyenti kuneyenyanga
- Faka tincazelo temibiko yemehluko
- Linganisa isimo sekugcina unyaka
- Letelwe kubatali emihlanganweni ye-SGB
Imibiko Yemali Yonyaka
Imibiko yemali yonyaka yimibiko lokugcwele ledzingeka ngu-SASA Section 41:
Tingcenye:
-
Statement of Financial Position (Balance Sheet)
- Impahla (yesikhashana neyengekho)
- Tikweleti (yesikhashana neyengekho)
- Impahla lenet/equity
-
Statement of Financial Performance (Income Statement)
- Imali ingena (ngemtfombo)
- Kuchitwa (ngesigaba)
- Insali noma kuncane
-
Imibiko Yekugcina Kwemali
- Imisebenti yokusebenta
- Imisebenti yekutfolakala
- Imisebenti yemali
-
Tincwadzi Emibikweni Yemali
- Imitsetfo yekucwaninga
- Tincumo letibalulekile
- Lokungahle kwenteke
- Tincumo letihlobene
-
Imibiko Yomcwaningi
- Umcondziso wocwaningo loluzimele
- Lokutholwe ocwaningweni netincomo
Imibiko yemali yonyaka kufanele:
- Ilungiswe ngesekelwe Generally Recognised Accounting Practice (GRAP) noma tizinga letifanako
- Icwaningwe ngumcwaningi lobhalisiwe
- Ithunyelwe umnyango wezemfundvo wesifundza
- Itholakale kubatali uma becela
- Letelwe eMhlanganweni Lomphakatsi Wonyaka (AGM)
Ukuze ubone itemplate neumhlahlandlela lokugcwele, bona Template Yemibiko Yemali Yonyaka Ye-SGB.
Imikhuba Lehle Yekubika Imali
- Ngesikhathi: Lungisa imibiko ngokusheshayo (nyanga ngemalanga 10 sekugcina inyanga)
- Kucophelela: Qinisekisa tonkhe tinombolo futsi linganisa netincwadzi letimtfombo
- Kusobala: Sebentisa tinhloeko lesobala, tatafula, netincazelo
- Kuvumelana: Sebentisa tifomati letivumelanako netigaba emibikweni
- Kutiphatsa: Yenta imibiko itholakale kubahlanganyeli
- Kubhala: Gcina tonkhe tincwadzi lesekelako
Imidzingo Netinhlelo Tocwaningo
SASA Section 42 idzinga ucwaningo lwonyaka lwemibiko yemali yesikolo. Ukuqonda imidzingo yocwaningo kusita ama-SGB ukulungisa ngemphumelelo futsi aphendvule lokutholakele ngokusheshayo.
Imidzingo Yocwaningo
Ngubani angacwaninga:
- Abacwaningi labhalisiwe (njengobe kuchazwe ku-Auditing Profession Act)
- Emifundzweni letinyenti ivumela abasebenti be-accounting emasikoleni lamanci (hlola imitsetfo yesifundza)
Lokucwaningwayo:
- Imibiko yemali yonyaka
- Emarekhodi emali netincwadzi lesekelako
- Kutiphatsa ne-SASA nemitsetfo yesifundza
- Kulawula kwangaphakathi netinhlelo tekulawula imali
Ngesikhathi ucwaningo lwenzeka:
- Unyaka nonyaka, ngemva sekugcina unyaka wemali
- Ngokuvamile ngaphakathi kwemaveni la-6 sekugcina unyaka
- Emifundzweni letinyenti idzinga ucwaningo lwesikhashana (hlola imidzingo yesifundza)
Inqubo Yocwaningo
Nyathelo 1: Khetfa Umcwaningi
Ama-SGB kufanele:
- Thole ticelo kubacwaningi laba-2–3 labhalisiwe
- Cabanga sipho locwaningo lwemasikolo
- Hlola tincumo emasikoleni lamanye
- Qinisekisa kuzimele (umcwaningi akufanele abe nezingcoco)
Nyathelo 2: Lungisa Ucwaningo
Ngaphambi kocwaningo, lungisa:
- Emarekhodi emali lagcwele (imali ingena, kuchitwa, imibiko yebhange)
- Tincwadzi lesekelako (tininvoice, tiresidi, tinkontilaka)
- Emaminithi emihlanganweni ye-SGB nekomidi lemali
- Budjeti nemibiko yemali
- Emarekhodi empahla
- Emarekhodi etikhuphulo
Nyathelo 3: Umsebenti Wocwaningo
Ngesikhathi socwaningo:
- Umcwaningi uhlola emarekhodi emali netincwadzi
- Umcwaningi uhlola tincumo nemabhalansi
- Umcwaningi uhlola kulawula kwangaphakathi
- Umcwaningi ukhipha tinkinga nemibuto
Nyathelo 4: Ukumelwa Kwekulawula
I-SGB iphendvula:
- Imibuto yocwaningo nalokutholakele
- Ticelo tetincwadzi letehlukile
- Tincazelo tencumo noma imitsetfo
Nyathelo 5: Imibiko Yocwaningo
Umcwaningi ukhipha:
- Umcondziso wocwaningo: Umcondziso losobala, onekucukumbiswe, noma olungahle
- Incwadzi yekulawula: Lokutholakele netincomo ekutfutfukiseni
- Imibiko yemali ecwaningiwe: Imibiko yekugcina nesiginesha yomcwaningi
Nyathelo 6: Phendvula Lokutholakele
I-SGB kufanele:
- Hlole lokutholakele ocwaningweni nekomidi lemali
- Tfutfukise icebo lesebentayo ukuze liphatse tinkinga
- Tfutfukise tincomo
- Bika intfutfuko umnyango wezemfundvo wesifundza
Lokutholakele Ocwaningweni Lokujwayelekile
Kugcina emarekhodi kungcono:
- Tininvoice noma tiresidi letingekho
- Kulinganisa nebhange lokungagcwele
- Tincazelo tencumo letingacacile
Bungoti bekulawula kwangaphakathi:
- Kuntfola kwekulawula kwemisebenti
- Kuntfola emvumo yekukhokha
- Kulawula impahla kunganele
Tinkinga tekutiphatsa:
- Kungatiphatsi nemitsetfo yekuthenga
- Inqubo yetikhuphulo leyingephosisi
- Imitsetfo yemali letingekho
Emaphutsa ekubikeni imali:
- Ukuhlukanisa lokungaphosisi imali ingena/kuchitwa
- Emaphutsa ekubala
- Lokungabonakali
Kulungisa Ucwaningo Lwemphumelelo
- Gcina emarekhodi lagcwele: Gcina tonkhe tininvoice, tiresidi, netincwadzi lesekelako
- Linganisa njalo: Gcwalisa kulinganisa nebhange nyanga nonyanga
- Bhala tincumo: Gcina emaminithi tonkhe tincumo zemali
- Tfutfukise kulawula: Sungula kuhlukaniswa kwemisebenti nemikhawulo yemvumo
- Hlola imitsetfo: Qinisekisa kutsi imitsetfo yemali isesikhathini futsi ilandzelwa
- Lungisa ekucala: Cala kulungisa ucwaningo kudze ngaphambi sekugcina unyaka
Kutiphatsa Netingoti
Ama-SGB kufanele aqinisekise kutiphatsa ne-SASA, imitsetfo yesifundza, nemikhuba lehle yekulawula imali ukuze agweme tigwebo futsi avikele tinsita tesikolo.
Tindzaweni Letibalulekile Tekutiphatsa
Kutiphatsa ne-SASA:
- Kugcina emarekhodi emali lokufanele (Section 41)
- Imibiko yemali yonyaka nocwaningo (Section 42)
- Ukuseta imali yesikolo netikhuphulo (Section 43)
- Kulawula i-account yebhange (Section 40)
Imitsetfo yesifundza:
- Imigomo netinhlelo zekuthenga
- Tifomati tetemibiko yemali netikhathi sekugcina
- Imidzingo yemvumo yemali
- Sikhathi sekugcina sekuthumela ucwaningo
Kutiphatsa intela:
- Kubhalisa i-VAT (uma kusebenta)
- PAYE yabasebenti
- Imibiko yentela yonyaka (uma kudzingeka)
Eminye imidzingo:
- Kutiphatsa ne-POPIA (kuvikela idatha)
- Umtsetfo wabasebenti (abasebenti besikolo)
- Imitsetfo yekuphepha nekuphila kahle
Kulawula Tingoti
Ama-SGB kufanele akhiphe futsi alawule tingoti temali:
Tingoti tokusebenta:
- Kuboleka kwemali sekuncipha: Tfutfukise tindlela tekuboleka netinhlelo tekukhokha
- Tindleko letingalindelekile: Gcina emaloli ekusita
- Umehluko webudjeti: Hlola njalo futsi lungisa kuchitwa
Tingoti tekutiphatsa:
- Lokutholakele ocwaningweni: Phendvula ngokusheshayo futsi tfutfukise tincomo
- Kushintja kwemitsetfo: Hlala wetfwa ngekutdvumela kwemtsetfo
- Tigwebo tekungatiphatsi: Qinisekisa kutsi imitsetfo netinhlelo ilandzelwa
Tingoti bokukhohlisa:
- Kulawula kwangaphakathi: Tfutfukise kuhlukaniswa kwemisebenti
- Imikhawulo yemvumo: Dzinga emvumo letinyenti tencumo lebalulekile
- Kuhlola njalo: Yenta kuhlolwa njalo kwencumo zemali
Tingoti temali:
- Tinkinga tekugcina kwemali: Hlola ukugcina kwemali futsi gcina emaloli
- Tingoti betfola: Tfola imali lesele ngendlela leconserve
- Tingoti temali yangaphandle: Lawula kuphawula kwemali yangaphandle (uma kusebenta)
Kulawula Kwangaphakathi
Kulawula kwangaphakathi lokusebentayo kuvikela tinsita tesikolo futsi kuqinisekisa kutiphatsa:
Kuhlukaniswa kwemisebenti:
- Bantfu labehlukene kufanele: bagunyaze tinkhokho, babhale tincumo, balinganise imibiko yebhange
- Akukho muntfu losodvwa kufanele abe nkulawula kwemali yonke
Imikhawulo yemvumo:
- Sungula imikhawulo lesobala yemvumo yekukhokha
- Dzinga emvumo ye-SGB thengo lelibalulekile
- Bhala tonkhe emvumo
Kulinganisa njalo:
- Kulinganisa nebhange nyanga nonyanga
- Kulinganisa emarekhodi empahla unyaka nonyaka
- Kulinganisa kuboleka ngetemu
Kubhala:
- Gcina emarekhodi lagcwele tonkhe tincumo
- Gcina tininvoice, tiresidi, netincwadzi lesekelako
- Bhala tonkhe tincumo zemali emaminithi
Kuhlola njalo:
- Kuhlola kwemali kwenyanga nekomidi lemali
- Kuhlola kwekota ne-SGB yonkhe
- Ucwaningo lwangaphakathi lwonyaka (uma tinsita zivumela)
Buchwepheshe Nekulawula Imali Nge-Software
Software yekulawula imali lesimanje inganciphisa kakhulu umthwalo wekulawula imali kwe-SGB, inciphisa umthwalo wekulawula futsi itfutfukise kucophelela.
Tinzuzo Te-Software Yemali
Kusebenta ngemphumelelo:
- Ukugcina emarekhodi lokushayelwe kunciphisa ukufaka idatha ngesandla
- Kulinganisa nebhange lokushayelwe kusindza sikhathi
- Ukukhipha imibiko yemali ngokusheshayo
Kucophelela:
- Kubala lokushayelwe kunciphisa emaphutsa
- Kuvikela lokungaphosisi kwangaphakathi kuvimbela ukufaka lokungaphosisi
- Kuhlanganiswa nema-account ebhange kuqinisekisa kucophelela
Kutiphatsa:
- Tifomati letibhalwe emibikweni yemali
- Umlandvo wekucwaningo lokushayelwe tonkhe tincumo
- Kutiphatsa netizinga teku-cwaninga
Kusobala:
- Imibiko yemali yesikhashana
- Ukufinyelela lulula lwemali
- Kubhala lokucacile kwetonkhe tincumo
Tinhlelo Lokufanele Utichele
Ngesikhathi ukheta software yekulawula imali, cabanga:
- Tinhlelo letisetesikolo: Yakhelwe kulawula imali yesikolo
- Kutiphatsa ne-SASA: Sekela imidzingo yekubika ye-SASA
- Kuhlanganiswa: Ihlanganisa netinhlelo tekulawula kwesikolo
- Kulula kubasebenzisi: Kulula kubantfu labangewona abacwaningi ukusebentisa
- Sekela: Ucobelelwano nekusekela kwetekinoloji kutholakala
- Indleko: Itfolakala budjeti yesikolo
Fundisa isita masikole kulawula imali nekubika imali netinsita tekulawula imali letihlanganisiwe. Tinhlelo iphatsa kuboleka imali, ikhipha imibiko yemali, ilandzela imali ingena nekuchitwa, futsi iqinisekisa kutiphatsa nemidzingo ye-SASA—kwenta kulawula imali kwe-SGB kube ngcono nangokusheshayo nekutiphatsa.
Imikhuba Lehle Yekulawula Imali Kwe-SGB
Landzela le mikhuba lehle ukuze uqinisekise kulawula imali ngemphumelelo:
- Sungula imitsetfo lesobala: Tfutfukise imitsetfo yemali legcwele (kuthenga, tikhuphulo temali, ukutfolakala kwemali)
- Gcina emarekhodi lagcwele: Gcina tonkhe tininvoice, tiresidi, netincwadzi lesekelako
- Kulawula njalo: Hlola umphumela wemali nyanga nonyanga nekota
- Kubika ngokusobala: Yenta lwati lwemali lutholakale kubahlanganyeli
- Sekela lwechwepheshe: Sebentisana nabacwaningi noma abacwaningi tintfo letiyinkimbinkimbi
- Kututfukisa njalo: Fundza kulokutholakele ocwaningweni futsi tfutfukise tincomo
- Ucobelelwano: Qinisekisa kutsi tilungu te-SGB nabasebenti bayaqonda emagunya emalini
- Buchwepheshe: Sebentisa software yemali ukuze usheshise tinhlelo futsi unciphise emaphutsa
Siphetho
Kulawula imali kwe-SGB kuyintfo leyinkimbinkimbi kodvwa ibalulekile ledzinga kuhlela lokucophelele, tinhlelo letisobala, nekulawula lokucophelele. Ngekuqonda imidzingo ye-SASA, kutfutfukisa budjeti logcwele, ukuseta imali ngeneliseko, kulawula ukuthenga ngemphumelelo, kulungisa imibiko lacophelele, nekwenza ucwaningo njalo, ama-SGB angaqinisekisa kutsi masikolo asebenta ngekusimama kwemali ngenkathi agcina kutiphatsa nekutiphatsa.
Lokulandzelako lokubalulekile:
- SASA Sections 36–43 asungula uhlaka lwemtsetfo lokulawula imali kwe-SGB
- Emakomidi emali nabagcini bemali badlala indzima lebalulekile ekulawuleni kwemali nsuku zonkhe
- Budjeti wonyaka uqinisekisa kutsi masikolo angasebenta ngemphumelelo ngenkathi agcina kusimama
- Ukuseta imali yesikolo kufanele kulinganise imidzingo yemali ingena nekutfolakala nemidzingo yetikhuphulo
- Tinhlelo zekuthenga kufanele ziqinisekise inani lemali, kutiphatsa, nekutiphatsa
- Kubika imali kuniketa kutiphatsa futsi kuniketa amandla ekulawuleni ngemphumelelo
- Ucwaningo lwonyaka luqinisekisa kutiphatsa futsi lukhipha tindzaweni tekutfutfukisa
- Buchwepheshe bungasheshisa kulawula imali futsi bunciphise umthwalo wekulawula
Kungabe uyilungu le-SGB lesikhetfwe lesisha lifundza tintfo noma umgcini wemali lochwepheshe aqinisekisa kutiphatsa, loluhla lunika sisekelo sekulawula imali kwe-SGB ngemphumelelo. Masikole lafuna ukusheshisa tinhlelo zemali, tinsita tekulawula imali te-Fundisa letihlanganisiwe tiphatsa kuboleka imali, kubika, nekutiphatsa—kwenta kulawula imali kwe-SGB kube ngcono nangokusheshayo nekutiphatsa.
Imibuto Levame Ukubutwa
Yini emagunya lamakhulu emalini ye-SGB?
Ama-SGB atiphatsa: kutfutfukisa futsi avume budjeti wonyaka, ukuseta imali yesikolo (ngaphansi kwemvumo yesifundza), kulawula imali lesikolo sayidala, kuqinisekisa kugcina emarekhodi emali lokufanele, kulungisa imibiko yemali yonyaka, ukwenta ucwaningo lwonyaka, kulawula tinhlelo zekuthenga, futsi kuqinisekisa kutiphatsa ne-SASA nemitsetfo yesifundza. Umgcini wemali we-SGB kuvame uphatsa kulawula imali nsuku zonkhe, ngenkathi ikomidi lemali inika kulawula ne-SGB yonkhe ivuma tincumo zemali lebalulekile.
Kangaka i-SGB kufanele ihlole umphumela wemali?
Ama-SGB kufanele ahlole umphumela wemali nyanga nonyanga emihlanganweni yekomidi lemali futsi kota nonyaka emihlanganweni ye-SGB yonkhe. Kuhlola kwenyanga kugcina ekufaniseni imali ingena nekuchitwa yangempela nebudjeti, ekukhipheni umehluko, nasekuqinisekeni kutsi ukugcina kwemali kuyanele. Kuhlola kwekota kunika ukuhlaziya lokugcwele, kulinganisa isimo sekugcina unyaka, futsi kukhipha tinkambo letidzinga umsebenti. Kuhlola kwonyaka kwenteka ngesikhathi sekutfutfukisa budjeti netinhlelo zocwaningo.
Kwenzekani uma i-SGB ingatiphatsi nemidzingo yemali ye-SASA?
Kungatiphatsi nemidzingo yemali ye-SASA kungaholela: ukungenelela kwesifundza (umnyango wezemfundvo wesifundza ungatfola kulawula imali), lokutholakele ocwaningweni (umcondziso wocwaningo onekucukumbiswe noma olungahle), umsebenti wemtsetfo (umnyango wesifundza angenta umsebenti wemtsetfo etilungwini te-SGB), kukhawulelwa kwemali (kuncishwa noma kugcinwa lokunikezelwe), futsi konakala kwedvumo (kulahlekelwa yithemba lebatali nemphakatsi). Ama-SGB kufanele abeke phambili kutiphatsa futsi aphendvule lokutholakele ocwaningweni ngokusheshayo ukuze agweme le miphumela.
Ingabe tilungu te-SGB tingaboshwa ngemtsetfo ngetikweleti tesikolo?
Ngaphansi kwe-SASA Section 39, tilungu te-SGB atiphatsi ngemtsetfo ngetikweleti tesikolo ngaphandle kwekutsi benze ngekulalela noma ngekukhohlisa. Kodvwa ama-SGB kufanele agcine kulawula kwemali lokufanele futsi asebente ngeneliseko ukuze avikele tilungu. Uma tilungu te-SGB bephula emisebenti yabo (njengobe benze ngekulalela, ngekukhohlisa, noma banezingcoco), bangaboshwa ngemtsetfo. Ama-SGB kufanele agcine inshorensi (Directors and Officers insurance) ukuze avikele tilungu futsi aqinisekise kutsi tonkhe tincumo zemali tibhaliwe futsi tivunyelwe kahle.
Ibhalwe ngu
Fundisa Team