Isikhokelo soLawulo lweeMali lwe-SGB ezikoleni zaseMzantsi
Abarhwebi be-SGB neekomiti zeemali badla ngokulwa ukuze balinganise iibajeti zonyaka, ukumisela iindleko, urhwebo, nokulandela uSASA kwaye bagcine amarekhodi acacile baze balungiselele uviwo. UMthetho wezikolo zaseMzantsi Afrika (SASA) unika iimfanelo ezininzi zeemali kwiimeko zoLawulo lwezikolo, yaye ukungaphumeleli kungakhokelela ekufumaneni uviwo, ukungenelela kwephondo, okanye ukulahlekelwa yithemba labazali.
Esi sikhokelo soLawulo lweeMali lwe-SGB siquka imisebenzi ngaphantsi kweSASA IiSeko 36–43: indlela yokuzisa iibajeti zonyaka, ukumisela iindleko zesikole ngaphakathi kwemida yomthetho, ukuphatha urhwebo, ukulungisa iingxelo zeemali, ukuqhuba uviwo, nokuhlala ulandela. Nokuba ungumama we-SGB osandula ukunyulwa okanye umrhwebi onamava, amacandelo angezantsi akunika uhlaka olucacile neenyathelo eziyinyaniso. Sahlula-hlula indima yekomiti yeemali nomrhwebi, sichaza izidingo zeSASA ngolwimi olucacile, size sibandakanye iithebula nemizekelo ukuze i-SGB yakho iphathe iimali zesikole ngendlela ephumelelayo.
Yintoni uLawulo lweeMali lwe-SGB?
ULawulo lweeMali lwe-SGB luchaza inkqubo ebanzi yokuceba, ukuphatha, nokubika iimali zesikole ekufuneka iimeko zoLawulo lwezikolo zisebenzise ngaphantsi koMthetho wezikolo zaseMzantsi Afrika. USASA unika ama-SGB iziphumo ezininzi kwiimali zesikole ngelixa ebeka izidingo zokuziphendulela eziqinile ukuze iimali zomphakathi ziphatheke ngokucacile nangokuzimela.
Imigaqo esisiseko yoLawulo lweeMali lwe-SGB:
- Ukuvezwa: Zonke iziqunto zeemali kufuneka zibhalwe zize zifikeleleke kubazali, abasebenzi, nabarhulumente bemfundo
- Ukuziphendulela: Ama-SGB asemthethweni axabisekile kuzo zonke iziqunto zeemali kwaye kufuneka aphendule kumphathi wezemfundo wephondo
- Ukulandela: Iindlela zeemali kufuneka zihambelane neSASA, imithetho yephondo, neengcebiso zeTreyari yoLonke
- Ukuzimela: Iibajeti kufuneka ziqinisekise ukuba isikole singasebenza ngendlela ephumelelayo kwaye sigcine uxolo lweeemali
- Ukusebenza ngokufanelekileyo: Izibonelelo kufuneka zisetyenziswe ngendlela ephumelelayo ukuze kuxhaswe ukufundisa nokufunda
Ama-SGB aphatha iintlobo ezimbini eziphambili zeemali:
- Imali yeSizwe: Ikwabiwa ukusuka kumphathi wezemfundo wephondo (abasebenzi, izakhiwo, izixhobo zokuxhasa abafundi)
- Imali evela esikoleni: Iindleko zesikole, ukukhuthaza imali, iimfuyo, nezinye imithombo yemali
Zombini iintlobo zeemali zifuna ukuphathwa ngononophelo, ukugcina amarekhodi anembile, nokubika rhoqo ukuze kulandelwe nokuvezwa.
Uhlaka lwoMthetho: iSASA IiSeko 36–43
UMthetho wezikolo zaseMzantsi Afrika (UMthetho 84 wo-1996) usungula isiseko somthetho soLawulo lweeMali lwe-SGB. Ukuqonda ezi seko kubalulekile ukuze kulandelwe.
Iseko 36: Imisebenzi yeemeko zoLawulo
ISeko 36 ichaza imisebenzi ejikeleleneyo yama-SGB, kuquka iimfanelo zeemali. Ama-SGB kufuneka:
- Khuthaze amava amantle esikole: Iziqunto zeemali kufuneka zibeke phambili imfundo yabafundi
- Xhase othishanhloko: Sebenza ngokubambisana nolawulo lwesikole ekucebeni iimali
- Zise iimigaqo yesikole: Zidale iimigaqo zeemali ezihambelana nezidingo zeSASA
- Phathe impahla yesikole: Phatha izixhobo nezinto zesikole ngokuzimela
- Lawule iimali zesikole: Sebenzisa uqeqesho kuzo zonke imali ezingenayo neyephumayo
Iseko 37: Imisebenzi yeemeko zoLawulo zezikolo zikarhulumente
ISeko 37 icacisa imisebenzi eongezelelweyo kuma-SGB ezikolo zikarhulumente:
- Cebisa iindleko zesikole: Cebisa iindleko zesikole zonyaka (ngokuvumelwa yiphondo)
- Phatha iimali zesikole: Phatha yonke imali evela esikoleni neyephumayo
- Gcina impahla yesikole: Yila uyilo-lwabiwo-mali lokulungisa, ukugcina, nokuphucula
- Thumela iingxelo zeemali: Nika iingxelo zeemali zonyaka kumphathi wezemfundo wephondo
Iseko 38: Imisebenzi yeemeko zoLawulo zezikolo ezizimeleyo
Ama-SGB ezikolo ezizimeleyo aneemfanelo ezifanayo kodwa asebenza ngaphantsi kwemodeli zokuxhasa ezahlukeneyo, ethembele ikakhulu kwiindleko zesikole nemali yangasese.
Iseko 39: Ukuxabiseka kwemeko zoLawulo
ISeko 39 isungula ukuba amalungu e-SGB awaxabiseki ngokwabo ngamatyala esikole ngaphandle kokuba benze ngokunganaki okanye ngobuqhetseba. Nangona kunjalo, ama-SGB kufuneka agcine ukuphathwa okufanelekileyo kweemali ukuze kukhuselwe amalungu kwaye kuqinisekiswe ukuphathwa okuzimela.
Iseko 40: Iimali zezikolo
ISeko 40 sifuna ama-SGB ukuba:
- Vule i-akhawunti yebhanki: Gcina i-akhawunti yebhanki eyodwa yeemali zesikole
- Gcina amarekhodi afanelekileyo: Gcina amarekhodi zeemali anembile neenkcukacha
- Quba umrhwebi: Chonga umntu ofanelekileyo ukuze aphathe iimali zemihla ngemihla
- Lungisa iibajeti zonyaka: Zise aze uvume iibajeti zonyaka phambi kokuqala kweminyaka nganye yemali
Iseko 41: Amarekhodi eemali neengxelo
ISeko 41 iyalela ama-SGB ukuba:
- Gcina amarekhodi eemali: Gcina amarekhodi aneenkcukacha zazo zonke imali ezingenayo neyephumayo
- Lungisa iingxelo zeemali zonyaka: Velise iingxelo zeemali ezipheleleyo
- Thumela iingxelo kumphathi: Nika iingxelo zeemali kumphathi wezemfundo wephondo minyaka ngaminyaka
- Yenza iingxelo zifikeleleke: Vumela abazali nabasebenzi ukuba bafikelele kwiingxelo zeemali xa becelwa
Iseko 42: Uviwo lweengxelo zeemali
ISeko 42 sifuna ukuba:
- Uviwo lonyaka: Iingxelo zeemali kufuneka ziviwe minyaka ngaminyaka ngumviwo obhalisiweyo
- Iingxelo zoviwo: Iingxelo zoviwo kufuneka zithunyelwe kumphathi wezemfundo wephondo
- Phendula ekufumaneni koviwo: Ama-SGB kufuneka aphendule imibuzo yoviwo aze asebenzise iingcebiso
Iseko 43: Iindleko zesikole
ISeko 43 ilawula ukumisela iindleko zesikole:
- Ukumisela iindleko: Ama-SGB acebisa iindleko zesikole, ngokuvumelwa yiphondo
- Ukukhululwa kweendleko: Izikolo kufuneka zikhulule abazali abafanelekileyo (ngokusekelwe kumda wemivuzo)
- Ukuqokelela iindleko: Izikolo zinokuthatha isenzo esemthethweni ukuze zibuyisele iindleko ezingahlawulwanga (ngemida)
- Imigaqo yeendleko: Izikolo kufuneka zise imigaqo yeendleko ezi cacile zize zizixelele abazali
Ukuqonda ezi seko kuyanceda ama-SGB ukuba bahambe ngokulungileyo kwiimfanelo zabo zeemali kwaye bagcine ukulandela umthetho welizwe.
Indima yeKomiti yeemali ye-SGB
Ama-SGB amaninzi asungula ikomiti yeemali ukuze iphathe ucebo lweeemali oluneenkcukacha noluqeqesho. Nangona singengomthetho ngaphantsi kweSASA, iikomiti zeemali zicebisa kakhulu ukuphathwa kweemali okuphumelelayo.
Ukudityanwa kweKomiti yeemali
Iikomiti zeemali ngokuthi ziquke:
- Umrhwebi we-SGB: Ngokuthi uyintloko yekomiti
- Othishanhloko: Unika umongo wokusebenza nokungena kwebajeti
- USihlalo we-SGB: Uqinisekisa ukuhambelana neziqunto ze-SGB
- Elinye okanye amalungu amabini e-SGB: Eza nemibono ehlukeneyo
- Umphathi weemali wesikole: Unika inkxaso yolawulo (ukuba ikho)
Okulungileyo: Faka ubuncinci ilungu elinye elinobuchule beemali (uMrhwebi wezimali, umgcini-zincwadi, okanye umphathi webhizinisi) ukuze kuqinisekiswe uqeqesho lobuchule.
Imisebenzi yeKomiti yeemali
Ikomiti yeemali yenza imisebenzi emibalaseleyo emininzi:
- Ukuzisa iBajeti: Iyila iibajeti zonyaka ukuze zivunywe yi-SGB
- Ukuqapha iimali: Ijonga iingxelo zeemali zonyanga ngonyanga ize ikhonze ukungafani
- Uqeqesho lweRhwebo: Ijonga ukuthenga okukhulu ize iqinisekise ukulandela imigaqo yorhwebo
- Ukumisela iindleko: Izisa izicelo zeendleko zesikole ngokusekelwe kwizidingo zebajeti
- Ukulungiselela uviwo: Ixhumanisa iinkqubo zoviwo zonyaka ize iphendule imibuzo
- Ukuzisa imigaqo: Iyila imigaqo zeemali (urhwebo, ukukhululwa kweendleko, ukukhuthaza imali)
- Ukuphatha ubungozi: Ikhonza ubungozi beemali ize icebise ukuphathwa
Iintlanganiso zeKomiti yeemali
Iikomiti zeemali kufuneka zihlangane:
- Ngenyanga: Phakathi neminyaka yokufunda ukuze zijonge ukusebenza kweemali
- Okwesiqingatha: Ukuze zijonge iibajeti ngokunzulu nokuhlalutya ukungafani
- Minyaka ngaminyaka: Ukuze zizise iibajeti zize zilungiselele uviwo
Zonke iintlanganiso zeekomiti zeemali kufuneka zibhalwe, yaye iingcebiso kufuneka zethulwe ku-SGB epheleleyo ukuze zivunywe.
Indima yoMrhwebi we-SGB
UMrhwebi we-SGB ngumphathi weemali ophambili oxabisekileyo kukuphathwa kweemali zemihla ngemihla. Le ndima ifuna ukufunda iimali, uninzi lwemico, nokuzinikela ekuvezweni.
Iimfanelo zoMrhwebi
Iimfanelo zoMrhwebi ziquka:
- Ukugcina amarekhodi eemali: Ugcina amarekhodi anembile zazo zonke imali ezingenayo neyephumayo
- Ukuphatha i-akhawunti yebhanki: Uqapha ii-akhawunti zebhanki, uyalinganisa iingxelo, aze avume iintlawulo
- Ukulungisa iBajeti: Sebenza nekomiti yeemali ukuze zise iibajeti zonyaka
- Ukubika iimali: Ilungisa iingxelo zeemali zonyanga ngonyanga ze-SGB nekomiti yeemali
- Ukuphatha ukugeleza kwemali: Iqinisekisa ukuba isikole sinemali eyaneleyo ukuze idibane neemfanelo
- Ukuvuma iintlawulo: Ijonga ize ivume iintlawulo (ngaphakathi kwemida emiselwe yi-SGB)
- Ukuxhumanisa uviwo: Isebenza nabaviwo ukuze inikeze inkcukacha ize iphendule imibuzo
- Ukunxibelelana nabazali: Ichaza izinto zeemali kubazali kwiintlanganiso ze-SGB
Iziqu zoMrhwebi
Nangona iSASA ingacacisi iziqu ezisemthethweni, abarhwebi abasebenzayo ngokuthi banayo:
- Ukufunda iimali: Ukuqonda imigaqo esisiseko yeenkontabili
- Uninzi lwemico: Ukukwazi ukubona amaphutha nokungahambelani
- Ubuqotho: Ukuzinikela ekuphathweni kweemali ngokucacile nangokwasemthethweni
- Ixesha elikhoyo: Ukukwazi ukuzinikela amahora ambalwa ngeveki kwimisebenzi yeemali
- Amakhono okunxibelelana: Ukukwazi ukuchaza izinto zeemali kwabangengabo abarhwebi
Okubalulekileyo: Abarhwebi abafanele bangabi nolawulo oluphela lweemali. Ama-SGB kufuneka asebenzise ukwahlulwa kwemisebenzi (umz., abantu abahlukeneyo bavuma iintlawulo, babhale amashishini, balinganise iingxelo zebhanki) ukuze kuvinjwe ubuqhetseba namaphutha.
Ukuxhasa uMrhwebi
Ama-SGB kufuneka axhase abarhwebi ngoku:
- Ukunika uqeqesho: Nika uqeqesho lokuphatha iimali okanye ukufikelela kwezibonelelo
- Ukwaba inkxaso yolawulo: Yabela umsebenzi wolawulo ukuze uphathe ukungena kwedatha yemihla ngemihla
- Ukusebenzisa isoftware yeemali: Tshiya imali kwisoftware yokuphatha iimali zesikole ukuze kwenziwe ngokuzenzekelayo ukugcina amarekhodi
- Ukusungula imigaqo e cacile: Zidale imigaqo zeemali ezi cacile ukuze zikhokele ukuthabatha iziqunto
- Ukujonga rhoqo: Qhuba ukuphonononga rhoqo ukuze kuqinisekiswe ukuba ukuphathwa kweemali kusebenza
Inkqubo yoLwabiwo-mali lonyaka
Ukwabiwa-mali kwonyaka sisiseko soLawulo lweeMali lwe-SGB oluphumelelayo. Ibajeti ehlotywe kakuhle iqinisekisa ukuba isikole singasebenza ngendlela ephumelelayo kwaye sigcine uxolo lweeemali.
Ixesha lokuZisa iBajeti
Ama-SGB kufuneka alandele eli xesha ukuze zise ibajeti yonyaka:
| Inyanga | Umsebenzi |
|---|---|
| Agasti | Jonga ukusebenza kwebajeti yonyaka odlulileyo ize ikhonze iindlela |
| Septemba | Qoqa ingeno kwimicimbi (ezemfundo, ezemidlalo, ukugcina) |
| Oktobha | Ikomiti yeemali iyila ibajeti yokuqala |
| Novemba | I-SGB ijonga ize ivume ibajeti |
| Disemba | Thumela ibajeti kumphathi wezemfundo wephondo (ukuba kuyimfuneko) |
| Januwari | Yenza ibajeti isebenze ngonyaka omtsha weemali |
Iinxenye zeBajeti
Ibajeti yesikole ebanzi iquka:
1. Uqikelelo lweMali eNgenayo
Imali yeSizwe:
- Ukwabiwa kwabasebenzi (imivuzo, iinzuzo)
- Iimbonelelo zezakhiwo
- Ukwabiwa kwezixhobo zokuxhasa abafundi
- Imali yeprogram yokondla (ukuba isebenza)
Imali evela esikoleni:
- Iindleko zesikole (eziqikelelwe ngokusekelwe kubhaliso namanani okuqokelelwa)
- Imisebenzi yokukhuthaza imali
- Iimfuyo neenkxaso
- Imali yenzala
- Enye imali (irenti, imicimbi, njl.)
2. Uqikelelo lweMali ePhumayo
Iindleko zabasebenzi:
- Iindawo zokufundisa ezingezelelweyo (ukuba isikole siyaxhasa)
- Imivuzo yabasebenzi abanxilayo
- Ukukhula kobuchule
- Iinzuzo zabasebenzi
Iindleko zokusebenza:
- Izixhobo (ombane, amanzi, inkunkuma)
- Ukugcina nokulungisa
- Ukucoca nokhuseleko
- Inshorensi
- Unxibelelwano (ucingo, i-intanethi)
Iindleko zemfundo:
- Izixhobo nemithombo yokufunda
- Iincwadi zomtapo weencwadi nezibonelelo
- Izixhobo zemidlalo
- Ubuchwepheshe (iikhompyuta, isoftware, ukugcina)
- Imisebenzi yangaphandle
Iindleko zolawulo:
- Izixhobo zofisi
- Ukuphatha iimali (iindleko zoviwo, isoftware)
- Iindleko zomthetho nezobuchule
- Iindleko zebhanki
Imali yezixhobo:
- Ukuphucula izakhiwo
- Ukuthenga izixhobo
- Ukuphucula ubuchwepheshe
Inkqubo yoZiso lweBajeti
Inyathelo 1: Jonga Unyaka Odlulileyo
Hlalutya imali ezingenayo neyephumayo yangenyaka odlulileyo ukuze ikhonze:
- Iindlela (iindleko ezinyukayo, ukwehla kokuqokelelwa kweendleko)
- Ukungafani (ibajeti vs eyinyaniso)
- Amacandelo adinga ukulungiswa
Inyathelo 2: Qoqa Ingono
Bonisana na:
- Othishanhloko: Iimfuno zokusebenza neziphambili
- Abaphathi bezicandelo: Izidingo ezikhethekileyo kwisifundo
- Abalungisi bemidlalo namasiko: Iibajeti zemisebenzi yangaphandle
- Abasebenzi bokugcina: Izidingo zezakhiwo nokugcina
Inyathelo 3: Qikelela imali eNgenayo
Qikelela imali ezingenayo ngokusekelwe ku:
- Uqikelelo lwebhaliso: Inani labafundi abalindelweyo ngonyaka
- Amanani okuqokelelwa kweendleko: Amaphesenti omlando okuqokelelwa (ngokuthi 85–95%)
- Imali yeSizwe: Ukwabiwa kwephondo (ukuba kwaziwayo)
- Amandla okukhuthaza imali: Iinjongo eziyinyaniso ngokusekelwe kwiminyaka edlulileyo
Inyathelo 4: Yabela imali ePhumayo
Beka phambili imali ephumayo ngokusekelwe ku:
- Iimfanelo zomthetho: Izinto ekufuneka zihlawulwe (izixhobo, imivuzo, inshorensi)
- Iimfuno zemfundo: Izinto ezixhasa ngqo ukufundisa nokufunda
- Izidingo zokugcina: Ukulungisa okubalulekileyo nokugcina
- Iinjongo zicebo: Ukuphucula ixesha elide oluhambelana necebo lokukhula kwesikole
Inyathelo 5: Linganisa iBajeti
Qinisekisa ukuba ityebi leqikelelo lwemali ezingenayo lilingana okanye lidlule ityebi leqikelelo lwemali ephumayo. Ukuba kukho ukusilela:
- Yandisa imali ezingenayo: Nyusa iindleko zesikole (ngaphakathi kwemida yomthetho), yandisa ukukhuthaza imali
- Hlisa imali ephumayo: Susa izinto ezingabalulekanga, libazisa amaphrojekthi ezixhobo
- Funa imali eongezelelweyo: Cela iimbonelelo, funa iinkxaso
Inyathelo 6: Yethula ku-SGB
Ikomiti yeemali yethula ibajeti yokuqala ku-SGB epheleleyo nge:
- Isishwankathelo semali ezingenayo neyephumayo
- Inkcazo yezinto eziphambili
- Ukuqhathanisa nonyaka odlulileyo
- Iingcinga nobungozi
Inyathelo 7: Vuma uze Uthumele
I-SGB ivuma ibajeti (ingafuna ukubonisana nabazali ngonyuko lweendleko). Thumela kumphathi wezemfundo wephondo ukuba kuyimfuneko ngemithetho yephondo.
Ukuqapha nokuLawula iBajeti
Xa ibajeti isivunywe, ama-SGB kufuneka aqaphe ukusebenza rhoqo:
Ukuphonononga kwenyanga:
- Qhathanisa imali ezingenayo neyephumayo eyinyaniso neebajeti
- Khonza ukungafani okubalulekileyo
- Lungisa ukuchitha ukuba kuyimfuneko
- Bika ku-SGB ngokusebenza kweemali
Ukuphonononga kwesiqingatha:
- Uhlalutyo lweengcaciso lokungafani
- Qikelela indawo yokuphela konyaka
- Khonza iindlela ezidinga isenzo
- Hlela ibajeti ukuba izimo zitshintsha ngokubalulekileyo
Ukuphonononga kokuphela konyaka:
- Qhathanisa iziphumo zokugqibela neebajeti
- Hlalutya ukungafani
- Sebenzisa ukuqonda ukuze ulwaze ibajeti yonyaka olandelayo
Ukumisela nokuPhatha iindleko zezikole
Iindleko zesikole ngumthombo wemali obalulekileyo kwizikolo ezininzi zikarhulumente. Ama-SGB kufuneka amise iindleko ngokuzimela, aqinisekise ukuqokelelwa okulinganayo, aze alandele izidingo zokukhululwa.
Uhlaka lwoMthetho lweendleko zezikole
ISeko 43 seSASA nemithetho yephondo ilawula ukumisela iindleko zesikole:
Izidingo eziphambili:
- Ama-SGB acebisa iindleko zesikole (ngokuvumelwa yiphondo kwezinye iiphondo)
- Iindleko kufuneka zibe zingqiqo nokwazi ukuhlawulwa
- Izikolo kufuneka zikhulule abazali abafanelekileyo
- Imigaqo yeendleko kufuneka ivelele ize ixelelwe abazali
Inkqubo yokumisela iindleko
Inyathelo 1: Bala imali eNgenayo eFunekayo
Misela imali efunekayo evela kwiindleko zesikole ngoku:
- Ukubala ityebi leebajeti zeyonke imali ephumayo
- Ukususa imali yeSizwe nezinye imithombo yemali
- Ukongeza into engaqikelelwanga (ngokuthi 5–10%) ngeendleko ezingalindelwanga
Inyathelo 2: Qikelela uBhaliso
Qikelela inani labafundi abahlawulayo iindleko ngonyaka:
- Ubhaliso lwangoku (kubase abafundi abahamba)
- Ukungena okulindelweyo okutsha
- Cabanga iindlela zomlando
Inyathelo 3: Tshintshalela ukuKhululwa
Qikelela inani labafundi abanokufanelela ukukhululwa kweendleko:
- Jonga izicelo zokukhululwa zonyaka odlulileyo
- Cabanga izimo zezoqoqosho emphakathini wesikole
- Sebenzisa ipesenti yokukhululwa kubhaliso
Inyathelo 4: Bala inani leendleko
Yahlula imali efunekayo ngenani labafundi abahlawulayo iindleko (ubhaliso olupheleleyo kubase abafundi abakhululiweyo):
Inani leendleko = Imali eFunekayo ÷ (Ubhaliso oluPheleleyo - Abafundi abaKhululiweyo)
Umzekelo:
- Imali efunekayo: R2,000,000
- Ubhaliso oluPheleleyo: abafundi aba-800
- Abafundi abakhululiweyo abalindelweyo: 80 (10%)
- Abafundi abahlawulayo iindleko: 720
Inani leendleko = R2,000,000 ÷ 720 = R2,778 ngumfundi ngonyaka
Inyathelo 5: Cabanga ukuKwazi ukuHlawula
Qinisekisa ukuba iindleko ziyafikeleleka emphakathini wesikole:
- Qhathanisa neendleko ezikoleni ezifanayo
- Cabanga izimo zezoqoqosho zendawo
- Nika amacebo okuhlawula kubazali abangakwazi ukuhlawula minyaka ngaminyaka
Inyathelo 6: Yethula kubazali
Yiba nomhlangano nabazali ukuze:
- Chaze ibajeti nokubalwa kweendleko
- Yethule unyuko lweendleko olucetyiswayo (ukuba lusebenza)
- Vumela abazali ukuba babuze imibuzo baze banikeze ingono
- Vota ngecebo leendleko (ukuba kuyimfuneko ngemithetho yephondo)
Inyathelo 7: Thumela ukuze kuVunywe
Thumela icebo leendleko kumphathi wezemfundo wephondo ukuba kuyimfuneko. Amanye amaphondo afuna ukuvunywa konyuko lweendleko ngaphezu kwemida ethile.
Istrateji zokuQokelela iindleko zezikole
Ukuqokelelwa kweendleko okuphumelelayo kuqinisekisa ukuba izikolo zifumana imali efunekayo ukuze zisebenze:
Iindlela zokuqokelela:
- Intlawulo yonyaka: Isaphulelo sokuhlawula phambili (umz., 5% isaphulelo)
- Intlawulo yesiqingatha: Intlawulo ngeenkxaso ezine (enye ngesiqingatha)
- Intlawulo yonyanga: Amacebo okuhlawula kubazali abangakwazi ukuhlawula ngesiqingatha
- Ii-odolo ze-debit: Ukudaniswa okuzenzekelayo kwonyanga (okuthembekileyo kakhulu)
Okulungileyo kokuqokelela:
- Unxibelelwano olucacile: Thumela iingxelo zeendleko rhoqo (zonyanga okanye ngesiqingatha)
- Izikumbuzo zokuqala: Khumbuza abazali phambi kwexesha lokuhlawula
- Iinketho zokuhlawula: Nika iindlela zokuhlawula ezininzi (i-EFT, imali, i-odolo ye-debit)
- UkuLandela: Nxibelelana nabazali abaphosayo iintlawulo ngokukhawuleza
- Amacebo okuhlawula: Sebenza nabazali abangakwazi ukuhlawula ukuze misele amacebo afikelelekayo
Isenzo esemthethweni:
- Izikolo zinokuthatha isenzo esemthethweni ukuze zibuyisele iindleko ezingahlawulwanga
- Nangona kunjalo, iSASA ikhawulela izenzo zokubuyisela (ayikwazi ukuphika ukungena, ayikwazi ukubamba iingxelo)
- Cabanga ukusebenza ngendlela efanelekileyo phambi kokulandela isenzo esemthethweni
- Zama ukunxibelelana ngokuqala phambi kwecala
Ukuze ufumane iistrateji ezinzulu zokuphucula ukuqokelelwa kweendleko, bona isikhokelo sethu Iistrateji zokuQokelela iindleko zezikole.
Imigaqo yoKuKhululwa kweendleko
USASA ufuna izikolo zikhulule abazali abangakwazi ukuhlawula iindleko. Ama-SGB kufuneka zise imigaqo yokukhululwa ezi cacile.
Imigaqo yokukhululwa:
- Imida yemivuzo: Abazali abathola ngaphantsi kwemida yephondo bafanelela ngokuzenzekelayo
- Ubunzima beemali: Abazali ababona ubunzima beemali okwexeshana banokufanelela
- Abantwana abaninzi: Imindeni enabantwana abaninzi esikoleni inokufumana izaphulelo
Inkqubo yokukhululwa:
- Isicelo: Abazali bathumela izicelo zokukhululwa neenkcukacha ezinxulumeneyo
- Ukuphonononga: Ikomiti yeemali okanye amalungu e-SGB amisiweyo ajonga izicelo
- Isiqunto: I-SGB ivuma okanye yala ukukhululwa ngokusekelwe kwimigaqo
- Isaziso: Abazali bafumana isaziso esibhaliweyo seziqunto
- Ukukhalaza: Abazali banokukhalaza ukukhululwa okuyalelweyo
Iinkcukacha ezifunekayo:
- Ubungqina bemivuzo (iipayslip, iingxelo zebhanki, isifungo ukuba awusebenzi)
- Ubungqina beendleko (irenti, izixhobo, iindleko zokunyanga)
- Iidokhumenti ze-ID zabazali nabafundi
- Naluphi na ulwazi lweemali olunxulumeneyo
Ukuze ufumane isikhokelo esibanzi sokuZisa imigaqo yokukhululwa, bona inqaku yethu Imigaqo yoKuKhululwa kweendleko zezikole.
Urhwebo nokuThenga
Ama-SGB kufuneka aphathe iinkqubo zorhwebo ukuze aqinisekise ixabiso lwemali, ukulandela imithetho, nokuvezwa.
Imigaqo yoRhwebo
Ixabiso lwemali:
- Fumana iingxelo eziqhudelanayo zokuthenga okukhulu
- Cabanga ityebi leendleko zobunikazi (hayi ngexabiso lokuthenga kuphela)
- Hlalutya umgangatho nokuqina
Ukuvezwa:
- Bhala zonke iziqunto zorhwebo
- Gcina amarekhodi eengxelo neenkcukacha
- Bika ukuthenga okukhulu ku-SGB nabazali
Ukulandela:
- Landela imithetho yorhwebo yephondo
- Landela izidingo zeSASA
- Landela iingcebiso zeTreyari yoLonke (zokuthenga okuxhaswa ngurhulumente)
Imida yoRhwebo
Ama-SGB kufuneka amise imida yorhwebo efunayo amazinga okuvunywa ahlukeneyo:
| Ixabiso lokuThenga | Ukuvunywa okuFunekayo | Inkqubo |
|---|---|---|
| Ngaphantsi kwe-R5,000 | Othishanhloko okanye uMrhwebi | Ingxelo enye ivumelekile |
| R5,000 – R50,000 | Ikomiti yeemali | Ubuncinci iingxelo ezibhaliweyo ezi-3 |
| R50,000 – R500,000 | I-SGB epheleleyo | Inkqubo yesicelo esisemthethweni |
| Ngaphezu kwe-R500,000 | I-SGB + Ukuvunywa kwePhondo | Inkqubo yesicelo somphakathi |
Qaphela: Imida iyahluka ngokwephondo. Hlola iingcebiso zorhwebo zomphathi wakho wezemfundo wephondo.
Inkqubo yoRhwebo
Inyathelo 1: Khonza uFuneko
Bhala isidingo:
- Yintoni efunekayo nokutheni
- Iinkcukacha okanye izidingo
- Ukwabiwa kwebajeti
- Ixesha
Inyathelo 2: Fumana iingxelo
Cela iingxelo kubaboneleli abaninzi:
- Ubuncinci iingxelo ezi-3 zokuthenga ngaphezu kwemida
- Qinisekisa ukuba iingxelo ziyafana (iinkcukacha ezifanayo)
- Cela iingxelo ngokubhala
- Misela ixesha lokugqibela lokuthumela ingxelo
Inyathelo 3: Hlalutya iingxelo
Qhathanisa iingxelo ngokusekelwe ku:
- Ixabiso: Iyonke indleko kuquka i-VAT, ukuhanjiswa, ukufakelela
- Umgangatho: Iinkcukacha zomveliso nokuqina
- Inkonzo: Ukuthembeka komboneleli, isiqinisekiso, inkxaso emva kokuthengisa
- Ukulandela: Idibana neenkcukacha nemithetho
Inyathelo 4: Vuma uThengo
Fumana ukuvunywa ngokwemida yorhwebo:
- Bhala isiqunto sokuVunywa
- Rekhoda izizathu zokukhetha umboneleli
- Faka zonke iingxelo neenkcukacha
Inyathelo 5: Beka i-odolo
Khipha i-odolo yokuthenga okanye umqophiso:
- Faka iinkcukacha, ixabiso, imigago yokuhanjiswa
- Misela ixesha lokuhanjiswa elicacile
- Cacisa imigago yokuhlawula
Inyathelo 6: Fumana uze Uqinisekise
Xa kuhanjiswa:
- Qinisekisa ukuba iimpahla/iinkonzo zidibana neenkcukacha
- Hlola amanani nomgangatho
- Sayina inoti yokuhanjiswa okanye isatifiketi sokwamkela
- Bika naziphi na iingxaki okanye ukusilela ngokukhawuleza
Inyathelo 7: Phatha intlawulo
Emva kokuqinisekisa:
- Fanisa i-invoyisi ne-odolo yokuthenga nenoti yokuhanjiswa
- Vuma intlawulo ngokwemida yokuVunywa
- Phatha intlawulo ngaphakathi kwemigago egunyaziweyo
- Faka i-invoyisi neenkcukacha ezinxulumeneyo
Iimpazamo zorhwebo eziqhelekileyo zokuBaleka
- Ukugqwesa iingxelo: Zama ukuze ufumane iingxelo ezininzi zokuthenga okubalulekileyo
- Iinkcukacha ezingalunganga: Gcina amarekhodi apheleleyo zazo zonke iziqunto zorhwebo
- Ukungakhathali umgangatho: Ungakhethi inketho ebiza kancane ukuba umgangatho awaneleyo
- Ukuvunywa okuSilelayo: Qinisekisa ukuba ukuthenga kuVunywe ngokwemida
- Iinkcukacha ezinganeleyo: Chaza ngokucacile izidingo ukuze ufumane iingxelo ezinembile
Izidingo zokuBika iimali
Ama-SGB kufuneka alungise iingxelo zeemali rhoqo ukuze kuvezwe nokuLandelwa. Izidingo zokubika ziyahluka ngokwephondo kodwa ngokuthi ziquka iingxelo zonyanga, zesiqingatha, nezonyaka.
Iingxelo zeemali zonyanga
Iingxelo zonyanga zinika uqeqesho rhoqo lokusebenza kweemali:
Ingxelo yemali eNgenayo:
- Imali ezingenayo eyinyaniso vs ibajeti (ngokwesigaba)
- Uhlalutyo lokungafani
- Amanani okuqokelelwa (kwiindleko zesikole)
Ingxelo yemali ePhumayo:
- Imali ephumayo eyinyaniso vs ibajeti (ngokwesigaba)
- Uhlalutyo lokungafani
- Ukuthenga okukhulu
UkuLinganisa iBhanki:
- Ibhalansi yokuqala
- Imali ezingenayo efunyenwe
- Iintlawulo ezenziweyo
- Ibhalansi yokugqibela
- UkuLinganisa nengxelo yebhanki
Ingxelo yokuGeleza kwemali:
- Indawo yemali
- Imali ezingenayo elindelweyo (iintsuku ezi-30 ezizayo)
- Iintlawulo ezilindelweyo (iintsuku ezi-30 ezizayo)
- Ibhalansi yemali eqikelelweyo
Iingxelo zonyanga kufuneka:
- Zilungiswe nguMrhwebi
- Zijongwe yiKomiti yeemali
- Zethulwe ku-SGB
- Zifakelwe ngenjongo zoviwo
Iingxelo zeemali zesiqingatha
Iingxelo zesiqingatha zinika uhlalutyo lweemali olupheleleyo:
Imali eNgenayo neyephumayo ebanzi:
- Eyinyaniso yonyaka-ukuya-ku-nyaka vs ibajeti
- Uhlalutyo lweengcaciso lokungafani
- Uhlalutyo lwendlela
Ibalansi:
- Izixhobo (iibhalansi zebhanki, izixhobo, impahla)
- Iimfanelo (abakweletwayo, amatyala)
- Izixhobo ezingenamatyala
Uqikelelo:
- Indawo yokuphela konyaka eqikelelweyo
- Ubungozi obukhonziweyo namathuba
- Iingcebiso eziyimfuneko
Iingxelo zesiqingatha kufuneka:
- Zibe neenkcukacha ezininzi kuneengxelo zonyanga
- Ziquke iingcaciso zokungafani
- Ziqikelele indawo yokuphela konyaka
- Zethulwe kubazali kwiintlanganiso ze-SGB
Iingxelo zeemali zonyaka
Iingxelo zeemali zonyaka ziingxelo ezipheleleyo ezifuneka yiSASA Iseko 41:
Iinxenye:
-
Ingxelo yeNdawo yeemali (Ibalansi)
- Izixhobo (zangoku nezingengazo)
- Iimfanelo (zangoku nezingengazo)
- Izixhobo ezingenamatyala/equity
-
Ingxelo yoSebenza kweemali (Ingxelo yemali eNgenayo)
- Imali ezingenayo (ngomthombo)
- Imali ephumayo (ngokwesigaba)
- Isishiyeko okanye ukusilela
-
Ingxelo yokuGeleza kwemali
- Imisebenzi yokusebenza
- Imisebenzi yokutshiya imali
- Imisebenzi yokuxhasa ngeemali
-
Amazwana kwiingxelo zeemali
- Imigaqo yeenkontabili
- Amashishini abalulekileyo
- Iimeko ezingaqikelelwanga
- Amashishini amalungu axhumeneyo
-
Ingxelo yoMviwo
- Uluvo loviwo oluzimeleyo
- Ukufumaneka koviwo neengcebiso
Iingxelo zeemali zonyaka kufuneka:
- Zilungiswe ngokweGenerally Recognised Accounting Practice (GRAP) okanye umgangatho ofanayo
- Ziviwe ngumviwo obhalisiweyo
- Zithunyelwe kumphathi wezemfundo wephondo
- Zenziwe zifikeleleke kubazali xa becelwa
- Zethulwe kumhlangano woBukumko beBanga (AGM)
Ukuze ufumane itemplate nesisikhokelo esinencukacha, bona iTemplate yeNgxelo yeemali yoNyaka ye-SGB yethu.
Okulungileyo kokuBika iimali
- Ukufika ngexesha: Lungisa iingxelo ngokukhawuleza (zonyanga ngaphakathi kweentsuku ezi-10 zokuphela kwenyanga)
- Ukunemba: Qinisekisa zonke amanani ize ulinganise neenkcukacha zomthombo
- UkuCaca: Sebenzisa iiheadings ezi cacile, iithebula, neengcaciso
- Ukuhambisana: Sebenzisa imifumo nezigaba ezihambelanayo kuzo zonke iingxelo
- Ukuvezwa: Yenza iingxelo zifikeleleke kubathintekayo
- UkuBhala: Gcina inkcukacha esekelayo epheleleyo
Izidingo neenKqubo zoviwo
ISeko 42 seSASA sifuna uviwo lonyaka lweengxelo zeemali zesikole. Ukuqonda izidingo zoviwo kuyaanceda ama-SGB ukuba balungiselele ngendlela ephumelelayo baze baphendule ukufumaneka ngokukhawuleza.
Izidingo zoviwo
Ngubani onokuviwa:
- Abaviwo ababhalisiweyo (njengoko kuchaziwe kuMthetho woMsebenzi woViwiso)
- Amanye amaphondo avumela abarhwebi bezimali ezikoleni ezincinci (hlola imithetho yephondo)
Yintoni eviwayo:
- Iingxelo zeemali zonyaka
- Amarekhodi eemali neenkcukacha ezinxulumeneyo
- Ukulandela iSASA nemithetho yephondo
- Ukuphathwa kwangaphakathi neenkqubo zokuphatha iimali
Xa uviwo lwenzeka:
- Minyaka ngaminyaka, emva kokuphela kweminyaka yemali
- Ngokuthi ngaphakathi kweenyanga ezi-6 zokuphela konyaka
- Amanye amaphondo afuna uviwo lwexeshana (hlola izidingo zephondo)
Inkqubo yoviwo
Inyathelo 1: Khetha uMviwo
Ama-SGB kufuneka:
- Fumane iingxelo kubaviwo ababhalisiweyo aba-2–3
- Cabanga amava noviwo lwezikolo
- Hlola iingcombolo ezikoleni ezinye
- Qinisekisa ukuzimela (umviwo akufanele abe neengxabano)
Inyathelo 2: Lungiselela uviwo
Phambi koviwo, lungiselela:
- Amarekhodi eemali apheleleyo (imali ezingenayo, ephumayo, iingxelo zebhanki)
- Inkcukacha esekelayo (ii-invoyisi, iirisipti, imiqophiso)
- Amaminithi eentlanganiso ze-SGB nekomiti yeemali
- Iibajeti neengxelo zeemali
- Iirejista zezixhobo
- Amarekhodi okukhululwa kweendleko
Inyathelo 3: Umsebenzi woviwo
Ngexesha loviwo:
- Umviwo ujonga amarekhodi eemali neenkcukacha
- Umviwo uvavanya amashishini neebhalansi
- Umviwo uhlalutya ukuphathwa kwangaphakathi
- Umviwo ukhonza iingxaki neembuzo
Inyathelo 4: Ukumelwa koLawulo
I-SGB iphendula:
- Imibuzo yoviwo nokufumaneka
- Izicelo zeenkcukacha ezingezelelweyo
- Iingcaciso zamashishini okanye imigaqo
Inyathelo 5: Ingxelo yoviwo
Umviwo ukhipha:
- Uluvo loviwo: Uluvo olucocekileyo, olunemiqathango, okanye oluphazamisayo
- Incwadi yolawulo: Ukufumaneka neengcebiso zokuphucula
- Iingxelo zeemali eviweyo: Iingxelo zokugqibela nesignatha somviwo
Inyathelo 6: Phendula ekufumaneni
I-SGB kufuneka:
- Jonge ukufumaneka koviwo nekomiti yeemali
- Zise icebo lesenzo ukuze liphendule iingxaki
- Yenza iingcebiso
- Bika intuthuko kumphathi wezemfundo wephondo
Ukufumaneka koviwo okuqhelekileyo
Ukugcina amarekhodi okungalunganga:
- Ii-invoyisi okanye iirisipti ezilahlekileyo
- UkuLinganisa kwebhanki okungapheleleyo
- Iingcaciso zamashishini ezingacacanga
Ubuthathaka bokuphathwa kwangaphakathi:
- Ukusilela kokwahlulwa kwemisebenzi
- Ukuvunywa okusilelayo kweentlawulo
- Ukuphathwa kwezixhobo okunganeleleyo
Iingxaki zokulandela:
- Ukungalandeli imithetho yorhwebo
- Iinkqubo zokukhululwa kweendleko ezingalunganga
- Imigaqo yeemali elahlekileyo
Iimpazamo zokubika iimali:
- Ukwahlula okungalunganga kwemali ezingenayo/ephumayo
- Iimpazamo zezibalo
- Ukuvezwa okulahlekileyo
Ukulungiselela uviwo oluPhumelelayo
- Gcina amarekhodi apheleleyo: Faka zonke ii-invoyisi, iirisipti, neenkcukacha ezinxulumeneyo
- Linganisa rhoqo: Gqiba ukuLinganisa kwebhanki zonyanga
- Bhala iziqunto: Gcina amaminithi zazo zonke iziqunto zeemali
- Yenza ukuphathwa: Sungula ukwahlulwa kwemisebenzi nemida yokuVunywa
- Jonga imigaqo: Qinisekisa ukuba imigaqo yeemali zangoku ziyalandelwa
- Lungiselela kwangaphambili: Qala ukulungiselela uviwo kude ngaphambi kokuphela konyaka
Ukulandela nokuPhatha uBungozi
Ama-SGB kufuneka aqinisekise ukulandela iSASA, imithetho yephondo, nokulungileyo kokuphatha iimali ukuze kugweme iziqunto zokohlwaywa kwaye kukhuselwe izibonelelo zesikole.
Amacandelo aBalulekileyo okuLandelwa
Ukulandela iSASA:
- Ukugcina amarekhodi eemali okufanelekileyo (ISeko 41)
- Iingxelo zeemali zonyaka noviwo (ISeko 42)
- Ukumisela iindleko zesikole nokukhululwa (ISeko 43)
- Ukuphatha i-akhawunti yebhanki (ISeko 40)
Imithetho yephondo:
- Imida yorhwebo neenkqubo
- Imifumo yokubika iimali neexesha lokugqibela
- Izidingo zokuVunywa kweendleko
- Ixesha lokugqibela lokuthumela uviwo
Ukulandela intela:
- Ukubhalisa i-VAT (ukuba isebenza)
- I-PAYE yabasebenzi
- Iingxelo zentela zonyaka (ukuba ziyimfuneko)
Ezinye izidingo:
- Ukulandela i-POPIA (ukukhusela idatha)
- Umthetho wokuqeshwa (kwabasebenzi besikole)
- Imithetho yempilo nokhuseleko
Ukuphatha uBungozi
Ama-SGB kufuneka akhonze aphathe ubungozi beemali:
Ubungozi bokusebenza:
- Ukwehla kokuqokelelwa kweendleko: Zise iistrateji zokuqokelela namacebo okuhlawula
- Iendleko ezingalindelwanga: Gcina izibonelelo zeemeko ezingalindelwanga
- Ukungafani kwebajeti: Qapha rhoqo ize ulungise ukuchitha
Ubungozi bokulandela:
- Ukufumaneka koviwo: Phendula ngokukhawuleza uze usebenzise iingcebiso
- Iinguquko zemithetho: Hlala uyazisa ngeenguquko zomthetho
- Iziqunto zokungalandeli: Qinisekisa ukuba imigaqo neenkqubo ziyalandelwa
Ubungozi bobuqhetseba:
- Ukuphathwa kwangaphakathi: Yenza ukwahlulwa kwemisebenzi
- Imida yokuVunywa: Funa ukuVunywa okuningi kwimishishini ebalulekileyo
- Ukuphonononga rhoqo: Qhuba ukuphonononga rhoqo kwemishishini yeemali
Ubungozi beemali:
- Iingxaki zokuGeleza kwemali: Qapha ukuGeleza kwemali ize ugcine izibonelelo
- Ubungozi bokutshixa: Tshixa imali ezingezelelweyo ngokulondolozayo
- Ubungozi bemali: Phatha ukuchaphazeleka kwemali yangaphandle (ukuba kusebenza)
Ukuphathwa kwangaphakathi
Ukuphathwa kwangaphakathi okuphumelelayo kukhusela izibonelelo zesikole kuqinisekise ukulandela:
Ukwahlulwa kwemisebenzi:
- Abantu abahlukeneyo kufuneka: bavume iintlawulo, babhale amashishini, balinganise iingxelo zebhanki
- Akukho mntu omnye ofanele abe nolawulo olupheleleyo lweemali
Imida yokuVunywa:
- Sungula imida e cacile yokuVunywa kwentlawulo
- Funa ukuVunywa kwe-SGB kokuthenga okubalulekileyo
- Bhala zonke ukuVunywa
UkuLinganisa rhoqo:
- UkuLinganisa kwebhanki zonyanga
- UkuLinganisa kwerejista yezixhobo minyaka ngaminyaka
- UkuLinganisa kokuqokelelwa kweendleko ngesiqingatha
UkuBhala:
- Gcina amarekhodi apheleleyo zayo yonke imishishini
- Faka ii-invoyisi, iirisipti, neenkcukacha ezinxulumeneyo
- Bhala zonke iziqunto zeemali kumaminithi
Ukuphonononga rhoqo:
- Ukuphonononga kweemali kwenyanga ngekomiti yeemali
- Ukuphonononga kwesiqingatha yi-SGB epheleleyo
- Uviwo lwangaphakathi lonyaka (ukuba izibonelelo zivumela)
Ubuchwepheshe nesoftware yoLawulo lweeMali
Isoftware yokuphatha iimali yesimanje inokulula ngokubalulekileyo uLawulo lweeMali lwe-SGB, inciphisa umthwalo wolawulo ize ithuthukise ukunemba.
Iinzuzo zeSoftware yeemali
Ukusebenza ngokufanelekileyo:
- Ukugcina amarekhodi okuzenzekelayo kunciphisa ukungena kwedatha ngesandla
- UkuLinganisa kwebhanki okuzenzekelayo kugcina ixesha
- Ukukhiqiza iingxelo zeemali ngokukhawuleza
Ukunemba:
- Izibalo ezenzekelayo zinciphisa amaphutha
- Ukuqinisekiswa kwangaphakathi kuvinjela ukungena okungalunganga
- Ukudityaniswa nee-akhawunti zebhanki kuqinisekisa ukunemba
Ukulandela:
- Iitemplate ezakhiwe ngaphakathi zeengxelo zeemali
- Umkhondo woviwo okuzenzekelayo wayo yonke imishishini
- Ukulandela umgangatho weenkontabili
Ukuvezwa:
- Ukubika iimali ngexesha langoko
- Ukufikelela kulwazi lweemali kulula
- Inkcukacha e cacile yayo yonke imishishini
I-Fundisa iyanceda izikolo ukuphatha iindleko nokubika iimali ngezixhobo zokuphatha iimali ezidityanisiweyo. Isixhobo siphathe ukuqokelelwa kweendleko, sikhiqize iingxelo zeemali, silandelele imali ezingenayo neyephumayo, siqinisekise ukulandela izidingo zeSASA—okwenza uLawulo lweeMali lwe-SGB lusebenze ngokufanelekileyo nokuvezwa.
Okulungileyo kokuPhatha iimali ze-SGB
Landela oku kulungileyo ukuze uqinisekise ukuphathwa kweemali okuphumelelayo:
- Sungula imigaqo e cacile: Zise imigaqo zeemali ezipheleleyo (urhwebo, ukukhululwa kweendleko, ukukhuthaza imali)
- Gcina amarekhodi apheleleyo: Faka zonke ii-invoyisi, iirisipti, neenkcukacha ezinxulumeneyo
- Ukuqapha rhoqo: Jonga ukusebenza kweemali zonyanga nangesiqingatha
- Ukubika okuvezwayo: Yenza ulwazi lweemali lufikeleleke kubathintekayo
- Inkxaso yobuchule: Bandakanya abarhwebi bezimali okanye abaviwo kwizinto eziyinkimbinkimbi
- Ukuphucula okuqhubekayo: Funda ekufumaneni koviwo uze usebenzise iingcebiso
- Uqeqesho: Qinisekisa ukuba amalungu e-SGB nabasebenzi bayaqonda iimfanelo zeemali
- Ubuchwepheshe: Sebenzisa isoftware yeemali ukuze ulule iinkqubo ize unciphise amaphutha
Isiphelo
ULawulo lweeMali lwe-SGB luyimfanelo eyinkimbinkimbi kodwa ebalulekileyo edinga ucebo olucarelelo, iinkqubo eziyavezwayo, noluqeqesho oluqinileyo. Ngokuqonda izidingo zeSASA, ukuzisa iibajeti ezipheleleyo, ukumisela iindleko ngokuzimela, ukuphatha urhwebo ngendlela ephumelelayo, ukulungisa iingxelo ezinembile, nokuqhuba uviwo rhoqo, ama-SGB anokusiqinisekisa ukuba izikolo zazo zisebenza ngoxolo lweeemali kwaye agcine ukulandela nokuvezwa.
Okufanele ukuqonda:
- IiSeko 36–43 zeSASA zisungula uhlaka lomthetho loLawulo lweeMali lwe-SGB
- Iikomiti zeemali nabarhwebi badlala indima ebalulekileyo ekuqapheni iimali zemihla ngemihla
- Ukwabiwa-mali kwonyaka kuqinisekisa ukuba izikolo zingasebenza ngendlela ephumelelayo kwaye zigcine uxolo
- Ukumisela iindleko zesikole kufuneka kulinganise izidingo zemali ezingenayo nokwazi ukuhlawula nokukhululwa
- Iinkqubo zorhwebo kufuneka ziqinisekise ixabiso lwemali, ukuvezwa, nokulandela
- Ukubika iimali kuvelisa ukuvezwa nokunika uqeqesho oluphumelelayo
- Uviwo lonyaka luqinisekisa ukulandela lukhonze amacandelo okuthuthukiswa
- Ubuchwepheshe bunokulula ukuphathwa kweemali kunciphise umthwalo wolawulo
Nokuba ungumama we-SGB osandula ukunyulwa ufunda indlela okanye umrhwebi onamava uqinisekisa ukulandela, esi sikhokelo sinika isisekelo soLawulo lweeMali lwe-SGB oluphumelelayo. Kwizikolo ezifuna ukulula iinkqubo zeemali, izixhobo zokuphatha iimali ezidityanisiweyo ze-Fundisa ziphathe ukuqokelelwa kweendleko, ukubika, nokulandela—okwenza uLawulo lweeMali lwe-SGB lusebenze ngokufanelekileyo nokuvezwa.
Imibuzo eVame ukubuZwa
Zeziphi iimfanelo zeemali eziphambili ze-SGB?
Ama-SGB axabisekile: ekuziseni nasekuvumiseni iibajeti zonyaka, ekumiseni iindleko zesikole (ngokuvumelwa yiphondo), ekuphatheni iimali evela esikoleni, ekuqinisekiseni ukugcina amarekhodi eemali okufanelekileyo, ekulungiseni iingxelo zeemali zonyaka, ekuqhuben uviwo lonyaka, ekuphatheni iinkqubo zorhwebo, nasekuqinisekiseni ukulandela iSASA nemithetho yephondo. UMrhwebi we-SGB ngokuthi uphatha ukuphathwa kweemali zemihla ngemihla, ngelixa ikomiti yeemali inika uqeqesho ne-SGB epheleleyo ivuma iziqunto zeemali eziphambili.
Kangakanani ama-SGB kufuneka ajonge ukusebenza kweemali?
Ama-SGB kufuneka ajonge ukusebenza kweemali zonyanga ngemihlanganiso yekomiti yeemali nesiqingatha ngemihlanganiso ye-SGB epheleleyo. Ukuphonononga kwenyanga kugxile ekuqhathaniseni imali ezingenayo neyephumayo eyinyaniso neebajeti, ekukhonzeni ukungafani, nasekuqinisekiseni ukuba ukuGeleza kwemali kuyaneleyo. Ukuphonononga kwesiqingatha kunika uhlalutyo olupheleleyo, luqikelele indawo yokuphela konyaka, lukhonze iindlela ezidinga isenzo. Ukuphonononga kwonyaka kwenzeka ngexesha lokuzisa ibajeti neenkqubo zoviwo.
Kwenzeka ntoni ukuba i-SGB ingalandeli izidingo zeemali zeSASA?
Ukungalandeli izidingo zeemali zeSASA kunokukhokelela: ukungenelela kwephondo (umphathi wezemfundo wephondo anokuthatha ukuphathwa kweemali), ukufumaneka koviwo (iimibono yoviwo enemiqathango okanye ephazamisayo), isenzo esemthethweni (umphathi wephondo anokuthatha isenzo esemthethweni kumalungu e-SGB), imida yokuxhasa (ukunciphiswa okanye ukubanjwa kweemali ekwabiwa), noku konakala kwegama (ukulahlekelwa yithemba labazali nomphakathi). Ama-SGB kufuneka abeke phambili ukulandela aphendule ukufumaneka koviwo ngokukhawuleza ukuze kugweme ezi miphumela.
Ingaba amalungu e-SGB anokuxabiseka ngokwabo ngamatyala esikole?
Ngaphantsi kweSASA Iseko 39, amalungu e-SGB awaxabiseki ngokwabo ngamatyala esikole ngaphandle kokuba benze ngokunganaki okanye ngobuqhetseba. Nangona kunjalo, ama-SGB kufuneka agcine ukuphathwa okufanelekileyo kweemali aze enze ngokuzimela ukuze kukhuselwe amalungu. Ukuba amalungu e-SGB aphula iimfanelo zabo zokuthemba (umz., ngokwenza ngokunganaki, ngobuqhetseba, okanye ngengxabano yenzuzo), anokuxabiseka ngokwabo. Ama-SGB kufuneka agcine inshorensi efanelekileyo (inshorensi yabaLawuli neeNtlanga) ukuze kukhuselwe amalungu aze aqinisekise ukuba zonke iziqunto zeemali ziyabhalwa zize zivunywe ngokufanelekileyo.
Ibhalwe ngu
Fundisa Team