Gwadzwa la U Laula Tshelede ya SGB kha Dzi-School dza SA

Vha lauli vha tshelede vha SGB na komiti dza tshelede nga u vha vha linga u khagala budget ya ngwaha, u bveledza tshelede ya tshikolo, u renga, na u tevhela SASA nga u vhulunga marengedzo o vhalelwaho na u lugela u linga. South African Schools Act (SASA) i vha SGB na vhudzeleli ha tshelede ha u bvela phanḓa, na u shuma zwi sa tevhelani zwi kona u bveledza u wanwa ha u linga, u katela ha purovinsi, kana u talela vhuṱanzi ha vhatsirema.

Gwadzwa lwa u laula tshelede ya SGB lu katela mishumo kha SASA Sections 36–43: u bveledza budget ya ngwaha, u bveledza tshelede ya tshikolo kha murahu wa murahu, u laula u renga, u lugela marengedzo a tshelede, u linga, na u sala u tevhela. Nga ha u vha mulangi wa SGB wo no nangiwa kana mulangi wa tshelede wo no zwi pfesesa, zwikalo zwi tevhelaho zwi u vha na ndila yo vhalelwaho na maitele a u shuma. Ri kovha zwikalo zwa komiti ya tshelede na mulangi wa tshelede, ri talusa zwi tevhelwaho nga SASA nga puo yo pfeseseaho, na u katela matafura na tsumbo u thusa SGB yavho u laula tshelede ya tshikolo nga u bvela phanḓa.

Ndi Mini U Laula Tshelede ya SGB?

U laula tshelede ya SGB lu amba maitele othe a u bveledza, u laula, na u vhudza tshelede ya tshikolo ine SGB dzi fanela u i bveledza kha South African Schools Act. SASA i vha SGB vhudzeleli ha u bvela phanḓa kha tshelede ya tshikolo nga u vha na zwi tevhelwaho zwa u vhidza zwa u vha tshelede i laulwa nga nḓila yo vhalelwaho na u vhidza.

Mikano ya u laula tshelede ya SGB:

U vhalelwa: Zwiito zwoṱhe zwa tshelede zwi fanela u ngwalwa na u swikelelwa nga vhatsirema, vhashumi, na vhadzulisi vha vhugudi
U vhidza: SGB dzi na vhudzeleli ha murahu kha zwiito zwoṱhe zwa tshelede na dzi fanela u pendula purovinsi ya vhugudi
U tevhela: Maitele a tshelede a fanela u tevhelana na SASA, murahu wa purovinsi, na gwadzwa la National Treasury
U vhulunga: Budget dzi fanela u vha tshikolo tshi kona u shuma nga u bvela phanḓa nga u vhulunga tshelede
U shuma nga u bvela phanḓa: Zwi bveledzwa zwi fanela u shumiswa nga u bvela phanḓa u thetshelesa u gudisa na u guda

SGB dzi laula zwine zwa vha na zwone zwa tshendi mbili:

Tshelede ya muvhuso: Zwi bveledzwa nga purovinsi ya vhugudi (vhathu, zwi bveledzwa, zwi bveledzwa vhagudi)
Tshelede ya tshikolo: Tshelede ya tshikolo, u kuvhanganya tshelede, zwine zwa pewa, na zwine zwa bvela zwo fhambanaho

Zwine zwa vhuvhili zwa vusa u laula ho vhalelwaho, marengedzo o teaho, na u vhudza nga u tevhelanaho u vha u tevhela na u vhalelwa.

Murahu wa Murahu: SASA Sections 36–43

South African Schools Act (Act 84 of 1996) i bveledza murahu wa murahu wa u laula tshelede ya SGB. U pfesesa zwikalo zwi ndi u bvela ntha kha u tevhela.

Section 36: Mishumo ya Komiti dza U Laula

Section 36 i kovha mishumo ya SGB, zwi katela vhudzeleli ha tshelede. SGB dzi fanela:

U vusa zwine zwa nesa kha tshikolo: Zwiito zwa tshelede zwi fanela u bveledza vhugudi
U thetshelesa mulangi: U shuma na u laula tshikolo kha u bveledza tshelede
U bveledza maitele a tshikolo: U bveledza maitele a tshelede a tevhelanaho na zwi tevhelwaho nga SASA
U laula zwi bveledzwa zwa tshikolo: U laula zwi bveledzwa zwa tshikolo na zwi bveledzwa nga u vhidza
U laula tshelede ya tshikolo: U linga tshelede yoṱhe ine ya wela na ine ya bvela

Section 37: Mishumo ya SGB dza Dzi-School dza Muvhuso

Section 37 i vhudza mishumo yo fhambanaho kha SGB dza tshikolo tsha muvhuso:

U vhudza tshelede ya tshikolo: U vhudza tshelede ya tshikolo ya ngwaha (zwi tevhelwa nga purovinsi)
U laula tshelede ya tshikolo: U laula tshelede yoṱhe ya tshikolo ine ya bvela na ine ya bvela
U vhulunga zwi bveledzwa zwa tshikolo: Budget kha u vhulunga, u laula, na u bvela phanḓa
U rumela marengedzo a tshelede: U rumela marengedzo a tshelede ya ngwaha kha purovinsi ya vhugudi

Section 38: Mishumo ya SGB dza Dzi-School dza u No Konadzea

SGB dza tshikolo tsha u no konadzea dzi na vhudzeleli ho tevhelanaho fhedzi dzi shuma kha ndaedzo dzo fhambanaho dza tshelede, dzi tshi tevhela tshelede ya tshikolo na tshelede ya u no konadzea.

Section 39: Vhudzeleli ha SGB

Section 39 i bveledza uri malangi a SGB a sa vhidziwi nga muthu na muthu kha tshelede ya tshikolo nga ha vha sa shume nga u talelwa kana nga u khakhea. Fhedzi, SGB dzi fanela u vhulunga u laula tshelede ho vhalelwaho u sivha malangi na u vha tshelede i laulwa nga u vhidza.

Section 40: Tshelede ya Tshikolo

Section 40 i vusa SGB u:

U vula akhonti ya bengi: U vhulunga akhonti yo fhambanaho ya tshelede ya tshikolo
U vhulunga marengedzo o teaho: U vhulunga marengedzo a tshelede o teaho na dithulusi
U nanga mulangi wa tshelede: U nanga muthu wo konadzea u laula tshelede ya musi na musi
U lugela budget ya ngwaha: U bveledza na u tenda budget ya ngwaha phanḓa ha u thoma ngwaha wa tshelede

Section 41: Marengedzo a Tshelede na Marengedzo

Section 41 i vusa SGB u:

U vhulunga marengedzo a tshelede: U vhulunga marengedzo othe a tshelede ine ya wela na ine ya bvela
U lugela marengedzo a tshelede ya ngwaha: U bveledza marengedzo a tshelede o vhalelwaho
U rumela marengedzo kha diphuro: U rumela marengedzo kha purovinsi ya vhugudi ngwaha na ngwaha
U vha marengedzo a wanala: U tenda vhatsirema na vhashumi u swikelela marengedzo arali vha vhusa

Section 42: U Linga Marengedzo a Tshelede

Section 42 i vusa uri:

U linga ngwaha na ngwaha: Marengedzo a tshelede a fanela u lingwa ngwaha na ngwaha nga mulangi wo ngwalwaho
Marengedzo a u linga: Marengedzo a u linga a fanela u rumelwa kha purovinsi ya vhugudi
U pendula zwine zwa wanwa nga u linga: SGB dzi fanela u pendula zwine zwa vhuswa nga u linga na u bveledza zwi tevhelwaho

Section 43: Tshelede ya Tshikolo

Section 43 i laula u bveledza tshelede ya tshikolo:

U bveledza tshelede: SGB dzi vhudza tshelede ya tshikolo, zwi tevhelwa nga purovinsi
U tenda u sa duela: Dzi-school dzi fanela u tenda u sa duela kha vhatsirema vha konadzea (nga ha murahu wa maṱari)
U kuvhanganya tshelede: Dzi-school dzi kona u shumisa murahu wa murahu u wana tshelede yo sa duelwaho (nga murahu)
Maitele a tshelede: Dzi-school dzi fanela u bveledza maitele o vhalelwaho a tshelede na u a vhudza vhatsirema

U pfesesa zwikalo zwi thusa SGB u shuma na vhudzeleli havho ha tshelede nga u sala u tevhela murahu wa lushaka.

Zwikalo zwa Komiti ya Tshelede ya SGB

SGB dzinzhi dzi bveledza komiti ya tshelede u laula u bveledza tshelede na u linga. Nga ha SASA i sa vusi nga murahu, komiti dza tshelede dzi vhuswa nga u bvela phanḓa kha u laula tshelede.

Vhukati ha Komiti ya Tshelede

Komiti dza tshelede nga u vha zwi katela:

Mulangi wa Tshelede wa SGB: Nga u vha u khou laula komiti
Mulangi: U bveledza ndaedzo ya u shuma na budget
Mulangi wa SGB: U vha zwiito zwi tevhelana na zwiito zwa SGB
Malangi a SGB a vhuvhili kana vhararu: Vha bveledza ndaedzo dzo fhambanaho
Mulauli wa Tshelede wa Tshikolo: U thetshelesa u laula (arali zwi wanala)

Ndaedzo yo nesa: Engedzani mulangi aṅwe na u pfesesa tshelede (akauntanta, mulangi wa buku, kana mulauli wa bindu) u vha u linga ho vhalelwaho.

Mishumo ya Komiti ya Tshelede

Komiti ya tshelede i shuma mishumo dzinzhi dza u bvela ntha:

U Bveledza Budget: U lugela budget ya ngwaha kha u tendelwa nga SGB
U Linga Tshelede: U linga marengedzo a tshelede ya kwedzi na u vhona u fhambana
U Linga u Renga: U linga u renga ha u bvela phanḓa na u tevhela maitele a u renga
U Bveledza Tshelede: U bveledza zwi vhuswaho zwa tshelede nga ha zwi tevhelwaho nga budget
U Lugela u Linga: U kopanya maitele a u linga ngwaha na u pendula zwine zwa vhuswa
U Bveledza Maitele: U lugela maitele a tshelede (u renga, u tenda u sa duela, u kuvhanganya tshelede)
U Laula Vhukhakhi: U vhona vhukhakhi ha tshelede na u vhudza u laula

Mikhovhe ya Komiti ya Tshelede

Komiti dza tshelede dzi fanela u kovha:

Kwedzi na kwedzi: Ngaho ngwaha wa tshikolo u linga u shuma ha tshelede
Vhuvhili ha thevhetho: U linga budget na u linga u fhambana
Ngwaha na ngwaha: U bveledza budget na u lugela u linga

Mikhovhe yoṱhe ya komiti ya tshelede i fanela u ngwalwa, na zwi tevhelwaho zwi fanela u vhudzwa kha SGB yoṱhe u tenda.

Zwikalo zwa Mulangi wa Tshelede wa SGB

Mulangi wa Tshelede wa SGB ndi mulauli wa tshelede wa u bvela ntha u laula tshelede ya musi na musi. Zwikalo zwi vusa u pfesesa tshelede, u linga zwo fhambanaho, na u vhidza u vhalelwa.

Vhudzeleli ha Mulangi wa Tshelede

Vhudzeleli ha Mulangi wa Tshelede zwi katela:

U Vhulunga Marengedzo a Tshelede: U vhulunga marengedzo o teaho a tshelede yoṱhe ine ya wela na ya bvela
U Laula Akhonti ya Bengi: U linga dzi-akhonti dza bengi, u khagala marengedzo, na u tenda malwadze
U Lugela Budget: U shuma na komiti ya tshelede u bveledza budget ya ngwaha
U Vhudza Tshelede: U lugela marengedzo a tshelede ya kwedzi kha SGB na komiti ya tshelede
U Laula Tshelede ine ya wela: U vha tshikolo tshi na tshelede yo leluwa u duela
U Tenda Malwadze: U linga na u tenda malwadze (kha murahu wo bveledzwaho nga SGB)
U Kopanya u Linga: U shuma na valingi u rumela dithulusi na u pendula zwine zwa vhuswa
U Ambedza na Vhatsirema: U talusa zwa tshelede kha vhatsirema kha mikhovhe ya SGB

Zwine Mulangi wa Tshelede a Zwi Fanelaho

Nga ha SASA i sa vhudzi zwine zwa vha na zwone nga murahu, valangi vha tshelede vha shuma nga u vha vha na:

U pfesesa tshelede: U pfesesa mikano ya u thoma ya akaunti
U linga zwo fhambanaho: U kona u vhona vhukhakhi na u sa tevhelanaho
Vhuṱanzi: U vhidza u laula tshelede nga nḓila yo vhalelwaho na yo teaho
Tshifhinga: U kona u vha na maawa anzhi kwedzi kha zwa tshelede
U amba: U kona u talusa zwa tshelede kha vha sa zwi pfesesi tshelede

Zwi bvela ntha: Valangi vha tshelede a vha faneli u laula tshelede vhukati. SGB dzi fanela u bveledza u fhambana ha mishumo (sa tsumbo, vhathu vho fhambanaho vha tenda malwadze, vha ngwala zwiitwa, na u khagala marengedzo a bengi) u sivha u khakhea na vhukhakhi.

U Thetshelesa Mulangi wa Tshelede

SGB dzi fanela u thetshelesa valangi vha tshelede nga:

U vha na u gudisa: U vha u gudisa u laula tshelede kana u swikelela zwi bveledzwa
U nanga u thetshelesa u laula: U nanga vhashumi u laula u ngwala data ya musi na musi
U shumisa softweya ya tshelede: U renga softweya ya u laula tshelede ya tshikolo u ikona u ngwala marengedzo
U bveledza maitele o vhalelwaho: U bveledza maitele a tshelede o vhalelwaho u laula zwiito
U linga nga u tevhelanaho: U linga nga u tevhelanaho u vha u laula tshelede u shuma

Maitele a U Bveledza Budget ya Ngwaha

U bveledza budget ya ngwaha ndi tshipida tsha u laula tshelede ya SGB. Budget yo lugelwaho yo nesa i vha tshikolo tshi kona u shuma nga u bvela phanḓa nga u vhulunga tshelede.

Tshifhinga tsha U Bveledza Budget

SGB dzi fanela u tevhela tshifhinga tshi kha u bveledza budget ya ngwaha:

Wedzi	Zwiitwa
August	U linga u shuma ha budget ya ngwaha yo fhiraho na u vhona zwine zwa toda u bveledzwa
September	U kuvhanganya zwi bveledzwa nga madipharamenti (vhugudi, mabindu, u vhulunga)
October	Komiti ya tshelede i lugela budget ya u thoma
November	SGB i linga na u tenda budget
December	U rumela budget kha purovinsi ya vhugudi (arali zwa vusa)
January	U shumisa budget kha ngwaha wa tshelede mushwa

Zwine Budget i Zwi Katelaho

Budget ya tshikolo yo vhalelwaho i katela:

1. Zwi Linganiselo zwa Tshelede ine ya Wela

Tshelede ya muvhuso:

Zwi bveledzwa vhathu (malwadze, mbuelo)
Tshelede ya zwi bveledzwa
Zwi bveledzwa vhagudi
Tshelede ya vhurotho (arali zwa shuma)

Tshelede ya tshikolo:

Tshelede ya tshikolo (u linganisela nga u tangiwa na u kuvhanganya)
Zwiitwa zwa u kuvhanganya tshelede
Zwine zwa pewa na u thetshelesa
Tshelede ya u wela (interest)
Zwine zwa wela zwo fhambanaho (u rengisa, zwiitwa, njhani)

2. Zwi Linganiselo zwa Tshelede ine ya Bvela

Tshelede ya vhathu:

Maitele a vhadzulisi (arali tshikolo tshi a duela)
Malwadze a vhashumi vha u thetshelesa
U bvela phanḓa ha vhashumi
Mbuelo ya vhashumi

Tshelede ya u shuma:

Zwi bveledzwa (gesi, maḓi, u laula)
U vhulunga na u vhulunga
U tshipa na u vhulunga
Inshurense
U ambedza (foni, inthanete)

Tshelede ya vhugudi:

Zwi bveledzwa zwa u guda na zwi bveledzwa
Mabulugu a layibrari na zwi bveledzwa
Zwi bveledzwa mabindu
Theknoloji (dzi-khompyutha, softweya, u vhulunga)
Zwiitwa zwa nga nḓila ya tshikolo

Tshelede ya u laula:

Zwi bveledzwa ofisi
U laula tshelede (tshelede ya u linga, softweya)
Tshelede ya murahu na vha u pfesesa
Tshelede ya bengi

Tshelede ya zwi bveledzwa:

U bvela phanḓa ha zwi bveledzwa
U renga zwi bveledzwa
U bvela phanḓa ha theknoloji

Maitele a U Bveledza Budget

Step 1: Linga Ngwaha wo Fhiraho

Lingani tshelede ya ngwaha wo fhiraho ine ya wele na ya bvele u vhona:

Zwine zwa bvela phanḓa (tshelede yo bvela phanḓa, u kuvhanganya tshelede ho fhiraho)
U fhambana (budget vs vhukuma)
Zwikalo zwi toda u bveledzwa

Step 2: Kuvhanganya Zwi Bveledzwa

Ambani na:

Mulangi: Zwi bvela ntha zwa u shuma na zwi toda
Vhalangi vha Dipharamenti: Zwi tevhelwaho zwa thoho na thoho
Vhalangi vha mabindu na vhugudi: Budget ya zwiitwa zwa nga nḓila
Vhashumi vha u vhulunga: Zwi bveledzwa na zwi toda u vhulunga

Step 3: Linganisela Tshelede ine ya Wela

Linganiselani tshelede ine ya wela nga:

Zwi linganiselo zwa u tangiwa: Nomoro ya vhagudi ine ya linganisela ngwaha
U kuvhanganya tshelede: Perekhidi ya u kuvhanganya ya ngwaha (nga u vha 85–95%)
Tshelede ya muvhuso: Zwi bveledzwa purovinsi (arali zwi zwi pfesesa)
U kona u kuvhanganya tshelede: Zwi linganiselo zwa vhukuma nga ngwaha dzo fhiraho

Step 4: Bveledzani Tshelede ine ya Bvela

Bveledzani tshelede nga ha zwi bvela ntha:

Zwi tevhelwaho nga murahu: Zwi bvela ntha (gesi, malwadze, inshurense)
Zwi bvela ntha zwa vhugudi: Zwi bvela ntha zwa u thetshelesa u guda na u guda
Zwi toda u vhulunga: U vhulunga na u vhulunga ha u bvela ntha
Zwi lingelwaho: U bvela phanḓa ha u bvela phanḓa ho tevhelanaho na ndaedzo ya tshikolo

Step 5: Khagalani Budget

Vhoni uri tshelede yoṱhe ine ya linganisela u wela i lingana kana i fhira tshelede yoṱhe ine ya linganisela u bvela. Arali ho na u fhiraho:

U engedza tshelede ine ya wela: U engedza tshelede ya tshikolo (kha murahu wa murahu), u engedza u kuvhanganya tshelede
U bvisa tshelede ine ya bvela: U bvisa zwi sa bveli ntha, u talela zwiitwa zwa zwi bveledzwa
U vhusa tshelede yo fhambanaho: U vhusa tshelede, u vhusa u thetshelesa

Step 6: Vhudzani SGB

Komiti ya tshelede i vhudza budget ya u lugela kha SGB yoṱhe na:

Khakheli ya tshelede ine ya wela na ya bvela
Ndaedzo ya zwi bvela ntha
U khagala na ngwaha wo fhiraho
Zwi linganiselo na vhukhakhi

Step 7: Tendani na U Rumela

SGB i tenda budget (i kona u vusa u amba na vhatsirema kha u engedza tshelede). Rumelani kha purovinsi ya vhugudi arali zwa tevhelwa nga murahu wa purovinsi.

U Linga na U Laula Budget

Musi budget yo tendelwa, SGB dzi fanela u linga u shuma nga u tevhelanaho:

U linga kwedzi na kwedzi:

Khagalani tshelede ya vhukuma ine ya wele na ya bvele na budget
Vhonani u fhambana ha u bvela phanḓa
Bveledzani u duela arali zwa vusa
Vhudzani SGB nga ha u shuma ha tshelede

U linga vhuvhili ha thevhetho:

U linga u fhambana ho vhalelwaho
Linganiselani tshipida tsha u fhedza ngwaha
Vhonani zwine zwa toda zwiitwa
Bveledzani budget arali zwiitwa zwi fhambana nga u bvela phanḓa

U linga u fhedza ngwaha:

Khagalani mvelelo ya u fhedzela na budget
Lingani u fhambana
Shumisani u pfesesa u lugela budget ya ngwaha i tshi toda

U Bveledza Tshelede ya Tshikolo na U Laula

Tshelede ya tshikolo ndi tshipida tsha tshelede ine ya wela kha tshikolo tshinzhi tsha muvhuso. SGB dzi fanela u bveledza tshelede nga u vhidza, u vha u kuvhanganya u teaho, na u tevhela zwi tevhelwaho zwa u tenda u sa duela.

Murahu wa Murahu wa Tshelede ya Tshikolo

SASA Section 43 na murahu wa purovinsi zwi laula u bveledza tshelede:

Zwi tevhelwaho:

SGB dzi vhudza tshelede ya tshikolo (zwi tevhelwa nga purovinsi kha dzi purovinsi dzinzhi)
Tshelede dzi fanela u vha zwa vhukuma na zwa u kona u duelwa
Dzi-school dzi fanela u tenda u sa duela kha vhatsirema vha konadzea
Maitele a tshelede a fanela u vhalelwa na u vhudzwa vhatsirema

Maitele a U Bveledza Tshelede

Step 1: Khakhelani Tshelede ine ya Vhuswa

Vhonani tshelede ine ya vhuswa nga tshelede ya tshikolo nga:

U khakhela tshelede yoṱhe ya budget ine ya bvela
U bvisa tshelede ya muvhuso na zwine zwa wela zwo fhambanaho
U engedza u toda u sa linganiseli (nga u vha 5–10%) kha tshelede yo sa linganiseli

Step 2: Linganiselani U Tangiwa

Linganiselani nomoro ya vhagudi vha duelaho tshelede ngwaha:

U tangiwa ha zwino (u bvisa vhagudi vha bvaho)
Vhagudi vhashwa vha linganisela u tangiwa
Lingani zwine zwa bvela phanḓa

Step 3: Linganiselani u Tendwa u sa Duela

Linganiselani nomoro ya vhagudi vha linganisela u konadzea u tenda u sa duela:

Lingani zwi vhuswaho zwa ngwaha wo fhiraho zwa u tenda u sa duela
Lingani ndaedzo ya tshelede kha vhukati ha tshikolo
Shumisani perekhidi ya u tenda u sa duela kha u tangiwa

Step 4: Khakhelani Tshelede

Dividani tshelede ine ya vhuswa nga nomoro ya vhagudi vha duelaho (u tangiwa hoṱhe u bvisa vhagudi vha tendelwaho u sa duela):

Tshelede = Tshelede ine ya Vhuswa ÷ (U Tangiwa hoṱhe - Vhagudi vha Tendelwaho u sa Duela)

Tsumbo:

Tshelede ine ya vhuswa: R2,000,000
U tangiwa hoṱhe: 800 vhagudi
Vhagudi vha linganisela u tendelwa u sa duela: 80 (10%)
Vhagudi vha duelaho: 720

Tshelede = R2,000,000 ÷ 720 = R2,778 kha muthu kha ngwaha

Step 5: Lingani U Kona u Duelwa

Vhoni uri tshelede dzi kona u duelwa nga vhukati ha tshikolo:

Khagalani na tshelede dza tshikolo dzo tevhelanaho
Lingani ndaedzo ya tshelede ya vhukati
Vhani maitele a u duela kha vhatsirema vha sa koni u duela ngwaha na ngwaha

Step 6: Vhudzani Vhatsirema

Bveledzani mikhovhe ya vhatsirema u:

Talusa budget na u khakhela tshelede
Vhudza tshelede yo vhuswaho ya u engedza (arali zwa shuma)
Tendani vhatsirema u vhusa na u rumela zwi bveledzwa
Vhotani nga ha zwi vhuswaho zwa tshelede (arali zwa tevhelwa nga murahu wa purovinsi)

Step 7: Rumelani u Tendelwa

Rumelani zwi vhuswaho zwa tshelede kha purovinsi ya vhugudi arali zwa vusa. Dzi purovinsi dzinzhi dzi vusa u tenda u engedza tshelede u fhira murahu wo thihi.

Maitele a U Kuvhanganya Tshelede ya Tshikolo

U kuvhanganya tshelede nga u bvela phanḓa zwi vha dzi-school dzi wana tshelede ine ya vhuswa:

Ndaedzo dza u kuvhanganya:

U duela ngwaha na ngwaha: U bvisa tshelede kha u duela nga u sa talelwa (sa tsumbo, u bvisa 5%)
U duela thevhetho na thevhetho: U duela kha vhuvhili vha thevhetho (muthihi kha thevhetho)
U duela kwedzi na kwedzi: Maitele a u duela kha vhatsirema vha sa koni u duela thevhetho na thevhetho
Debit orders: U bvisa kwedzi na kwedzi nga u ikona (yo teaho nga u bvela phanḓa)

Ndaedzo dzo nesa:

U ambedza ho vhalelwaho: Rumelani marengedzo a tshelede nga u tevhelanaho (kwedzi na kwedzi kana thevhetho na thevhetho)
Maipfi a u thoma: Vhusani vhatsirema phanḓa ha tshifhinga tsha u duela
Ndaedzo dza u duela: Vhani ndaedzo dzo fhambanaho (EFT, cash, debit order)
U tevhela: Ambani na vhatsirema vha talelaho malwadze nga u sa talelwa
Maitele a u duela: Shumisani na vhatsirema vha sa koni u duela u bveledza maitele a u kona u duelwa

Zwiito zwa murahu:

Dzi-school dzi kona u shumisa murahu wa murahu u wana tshelede yo sa duelwaho
Fhedzi, SASA i bvisa zwiito zwa u wana (a zwi koni u bvisa u tangiwa, a zwi koni u bvisa marengedzo)
Lingani u rengisa u fhedzela phanḓa ha u shumisa murahu wa murahu
Lingani u amba phanḓa ha u shumisa murahu

U vhona maitele o nesa a u engedza u kuvhanganya tshelede, vhona gwadzwa lathu Maitele a U Kuvhanganya Tshelede ya Tshikolo.

Maitele a U Tendwa u sa Duela

SASA i vusa dzi-school u tenda u sa duela kha vhatsirema vha sa koni u duela tshelede. SGB dzi fanela u bveledza maitele o vhalelwaho a u tenda u sa duela.

Mikano ya u tenda u sa duela:

Murahu wa maṱari: Vhatsirema vha duelaho fhasi ha murahu wa purovinsi vha konadzea nga u ikona
Khakheli ya tshelede: Vhatsirema vha linga khakheli ya tshelede ya tshifhinga tshikhwathihi vha kona u konadzea
Vhana vhanzhi: Mikhwa ine ya na vhana vhanzhi tshikoloni i kona u wana u bvisa tshelede

Maitele a u tenda u sa duela:

U vhusa: Vhatsirema vha rumela zwi vhuswaho zwa u tenda u sa duela na dithulusi dza u thetshelesa
U linga: Komiti ya tshelede kana malangi a SGB vha linga zwi vhuswaho
Tenda: SGB i tenda kana i bvisa u tenda u sa duela nga ha maitele
U vhudza: Vhatsirema vha wana marengedzo a zwiito nga u ngwala
U vhusa: Vhatsirema vha kona u vhusa u tenda u sa duela ho bviselwaho

Dithulusi zwi tevhelwaho:

U vhudza maṱari (marengedzo a malwadze, marengedzo a bengi, affidavit arali vha sa shumi)
U vhudza tshelede ine ya bvela (rent, zwi bveledzwa, tshelede ya vhurango)
Dithulusi tsha ID kha vhatsirema na vhagudi
Zwine zwo fhambanaho zwa tshelede zwo teaho

U vhona gwadzwa lo vhalelwaho nga ha maitele a u tenda u sa duela, vhona thulusi yathu Maitele a Tshelede ya Tshikolo: U Tendwa u sa Duela.

U Renga na U Renga

SGB dzi fanela u laula maitele a u renga u vha u wana mbuelo kha tshelede, u tevhela murahu, na u vhalelwa.

Mikano ya U Renga

Mbuelo kha tshelede:

Wani zwi linganiselo zwo khwiniselanaho kha u renga ha u bvela phanḓa
Lingani tshelede yoṱhe ya u nanga (a si u rengisa fhedzi)
Lingani khwalaho na u vhulunga

U vhalelwa:

Ngwalani zwiito zwoṱhe zwa u renga
Vhulungani marengedzo a zwi linganiselo na zwi vhuswaho
Vhudzani u renga ha u bvela phanḓa kha SGB na vhatsirema

U tevhela:

Tevhelani murahu wa u renga wa purovinsi
Tevhelani zwi tevhelwaho nga SASA
Tevhelani gwadzwa la National Treasury (kha u renga ha tshelede ya muvhuso)

Murahu wa U Renga

SGB dzi fanela u bveledza murahu wa u renga u vusa u tenda ha u fhambanaho:

Tshelede ya u Renga	U Tendelwa	Maitele
Fhasi ha R5,000	Mulangi kana Mulangi wa Tshelede	Zwi linganiselo zwa tshiṱari zwa tendelwa
R5,000 – R50,000	Komiti ya Tshelede	Zwi linganiselo zwa 3 zwa u ngwala zwo fhiraho
R50,000 – R500,000	SGB yoṱhe	Maitele a u vhusa o vhalelwaho
U fhira R500,000	SGB + u tendelwa ha purovinsi	Maitele a u vhusa a vhathu

Note: Murahu zwi fhambana nga purovinsi. Lingani gwadzwa la purovinsi yavho ya vhugudi nga ha u renga.

Maitele a U Renga

Step 1: Vhonani Zwi Todusaho

Ngwalani zwi tevhelwaho:

Ndi mini zwi toda na ngani
Zwi tevhelwaho kana zwi toda
Budget yo bveledzwaho
Tshifhinga

Step 2: Wani Zwi Linganiselo

Vhusani zwi linganiselo nga vha bveledzi vhanzhi:

Zwi linganiselo zwa 3 zwo fhiraho kha u renga u fhira murahu
Vhoni uri zwi linganiselo zwi khagala (zwi tevhelwaho zwo swaswo)
Vhusani zwi linganiselo nga u ngwala
Bveledzani tshifhinga tsha u rumela zwi linganiselo

Step 3: Lingani Zwi Linganiselo

Khagalani zwi linganiselo nga:

U rengisa: Tshelede yoṱhe zwi katela VAT, u rumela, u laula
Khwalaho: Zwi tevhelwaho zwa zwine zwa rengwa na u vhulunga
U shuma: U teaho ha mu bveledzi, waranti, u thetshelesa u renga
U tevhela: Zwi tevhelana na zwi tevhelwaho na murahu

Step 4: Tendani u Renga

Wani u tenda nga ha murahu wa u renga:

Ngwalani zwiito zwa u tenda
Ngwalani ngani vha nangi mu bveledzi
Vhulungani zwi linganiselo zwoṱhe na dithulusi

Step 5: Rumelani Oda

Rumelani oda ya u renga kana khwaniso:

Katelani zwi tevhelwaho, u rengisa, maitele a u rumela
Bveledzani tshifhinga tsha u rumela tsha vhalelwaho
Vhudzani maitele a u duela

Step 6: Wani na U Khakhela

Musi zwi rumelwa:

Khakhelani uri zwine zwa rengwa/zwine zwa thetshelwaho zwi tevhelana na zwi tevhelwaho
Lingani nomoro na khwalaho
Ngwalani marengedzo a u rumela kana tshipida tsha u tenda
Vhudzani vhukhakhi kana u fhiraho nga u sa talelwa

Step 7: Laulani Malwadze

Nga murahu ha u khakhela:

Khagalani invoice na oda ya u renga na marengedzo a u rumela
Tendani malwadze nga ha murahu wa u tenda
Laulani malwadze kha tshifhinga tsha u tendelwaho
Vhulungani invoice na dithulusi dza u thetshelesa

Vhukhakhi ha U Renga u Fanela u Bviswa

U talela zwi linganiselo: Lingani zwi linganiselo zwo fhambanaho kha u renga ha u bvela phanḓa
Marengedzo a sa nesa: Vhulungani marengedzo othe a zwiito zwa u renga
U talela khwalaho: Musani u nanga ndaedzo yo fhiraho arali khwalaho i sa nesa
U talela u tenda: Vhoni uri u renga u tendelwa nga ha murahu
Zwi tevhelwaho zwi sa nesa: Vhudzani zwi toda u wana zwi linganiselo zwo teaho

Zwi Tevhelwaho zwa U Vhudza Tshelede

SGB dzi fanela u lugela marengedzo a tshelede nga u tevhelanaho u vha u vhalelwa na u tevhela. Zwi tevhelwaho zwa u vhudza zwi fhambana nga purovinsi fhedzi nga u vha zwi katela marengedzo a kwedzi, vhuvhili ha thevhetho, na ngwaha.

Marengedzo a Tshelede ya Kwedzi

Marengedzo a kwedzi a vha u linga u shuma ha tshelede nga u tevhelanaho:

Murengedzo wa tshelede:

Tshelede ya vhukuma ine ya wele vs budget (nga thoho)
U linga u fhambana
U kuvhanganya (kha tshelede ya tshikolo)

Murengedzo wa tshelede ine ya bvela:

Tshelede ya vhukuma ine ya bvele vs budget (nga thoho)
U linga u fhambana
U renga ha u bvela phanḓa

U khagala bengi:

Balance ya u thoma
Tshelede ine ya weli
Malwadze a duelwaho
Balance ya u fhedzela
U khagala na marengedzo a bengi

Murengedzo wa tshelede ine ya wela:

Tshipida tsha tshelede
Tshelede ine ya linganisela u wela (maawa 30 o tevhelaho)
Malwadze a linganisela (maawa 30 o tevhelaho)
Balance ya tshelede ya u linganisela

Marengedzo a kwedzi a fanela u:

Lugelwa nga Mulangi wa Tshelede
Lingwa nga Komiti ya Tshelede
Vhudzwa kha SGB
Vhulungwa kha u linga

Marengedzo a Vhuvhili ha Thevhetho

Marengedzo a vhuvhili ha thevhetho a vha u linga tshelede ho vhalelwaho:

Tshelede ine ya wela na ya bvela yo vhalelwaho:

Vhukuma ya ngwaha-vho-fhira vs budget
U linga u fhambana ho vhalelwaho
U linga zwine zwa bvela phanḓa

Balance sheet:

Zwi bveledzwa (balance dza bengi, zwi bveledzwa, zwi bveledzwa)
Zwi tevhelwaho (vhadueli, tshelede yo vhuswaho)
Zwi bveledzwa nete

U linganisela:

Tshipida tsha u fhedza ngwaha tsha u linganisela
Vhukhakhi na mbuelo zwi vhonwaho
Zwi tevhelwaho

Marengedzo a vhuvhili ha thevhetho a fanela u:

Vha ho vhalelwaho nga u fhira marengedzo a kwedzi
Katela ndaedzo dza u talusa u fhambana
Linganisela tshipida tsha u fhedza ngwaha
Vhudzwa kha vhatsirema kha mikhovhe ya SGB

Marengedzo a Tshelede ya Ngwaha

Marengedzo a tshelede ya ngwaha ndi marengedzo o vhalelwaho o tevhelwaho nga SASA Section 41:

Zwine zwa katelwa:

Murengedzo wa Tshipida tsha Tshelede (Balance Sheet)
- Zwi bveledzwa (zwino na zwi sa bveli)
- Zwi tevhelwaho (zwino na zwi sa bveli)
- Zwi bveledzwa nete/equity
Murengedzo wa U Shuma ha Tshelede (Murengedzo wa Tshelede ine ya Wela)
- Tshelede ine ya wela (nga tshipida)
- Tshelede ine ya bvela (nga thoho)
- U salela kana u fhiraho
Murengedzo wa Tshelede ine ya Wela
- Zwiitwa zwa u shuma
- Zwiitwa zwa u renga
- Zwiitwa zwa tshelede
Maipfi kha Marengedzo a Tshelede
- Maitele a akaunti
- Zwiitwa zwa u bvela phanḓa
- Zwi linganiselo
- Zwiitwa zwa vhathu vha u tevhelanaho
Murengedzo wa Mulangi
- Khakheli ya mulangi wo no konadzea
- Zwine zwa wanwa nga u linga na zwi tevhelwaho
- Marengedzo a tshelede a lingelwaho na sainwa nga mulangi

Marengedzo a tshelede ya ngwaha a fanela u:

Lugelwa nga ha Generally Recognised Accounting Practice (GRAP) kana murahu wo tevhelanaho
Lingwa nga mulangi wo ngwalwaho
Rumelwa kha purovinsi ya vhugudi
Vha wanala kha vhatsirema arali vha vhusa
Vhudzwa kha Mikhovhe ya Ngwaha na Ngwaha (AGM)

U vhona template na gwadzwa lo vhalelwaho, vhona Template ya Murengedzo wa Tshelede ya Ngwaha ya SGB.

Ndaedzo dzo Nesa dza U Vhudza Tshelede

Tshifhinga: Lugelani marengedzo nga u sa talelwa (kwedzi kha maawa 10 a u fhedzela wedzi)
U teaho: Khakhelani manomoro othe na u khagala na dithulusi
U vhalelwa: Shumisani mahedi o vhalelwaho, matafura, na ndaedzo
U tevhelanaho: Shumisani format yo tevhelanaho na thoho kha marengedzo othe
U vhalelwa: Vhani marengedzo a wanala kha vha ambanaho
Dithulusi: Vhulungani dithulusi dzothe dza u thetshelesa

Zwi Tevhelwaho zwa U Linga na Maitele

SASA Section 42 i vusa u linga ngwaha na ngwaha kha marengedzo a tshelede ya tshikolo. U pfesesa zwi tevhelwaho zwa u linga zwi thusa SGB u lugela nga u bvela phanḓa na u pendula zwine zwa wanwa nga u sa talelwa.

Zwi Tevhelwaho zwa U Linga

Vha kona u linga:

Valangi vho ngwalwaho (nga ha Auditing Profession Act)
Dzi purovinsi dzinzhi dzi tenda vha lauli vha akaunti kha dzi-school dzo fhiraho (lingani murahu wa purovinsi)

Zwi lingiwaho:

Marengedzo a tshelede ya ngwaha
Marengedzo a tshelede na dithulusi dza u thetshelesa
U tevhela SASA na murahu wa purovinsi
U laula u laulwaho na maitele a u laula tshelede

Musi u linga zwi bvela:

Ngwaha na ngwaha, nga murahu ha u fhedzela ngwaha wa tshelede
Nga u vha nga murahu ha vhuvhili vha thevhetho vha u fhedzela ngwaha
Dzi purovinsi dzinzhi dzi vusa u linga ha u fhiraho (lingani zwi tevhelwaho zwa purovinsi)

Maitele a U Linga

Step 1: Nangani Mulangi

SGB dzi fanela u:

Wana zwi linganiselo nga valangi 2–3 vho ngwalwaho
Linga u zwi pfesesa u linga marengedzo a tshikolo
Khakhela zwi bveledzwa nga dzi-school dzo fhambanaho
Vhoni uri vha no konadzea (mulangi a faneli u vha na khakheli)

Step 2: Lugelani u Linga

Phanḓa ha u linga, lugelani:

Marengedzo othe a tshelede (tshelede ine ya wela, ya bvela, marengedzo a bengi)
Dithulusi dza u thetshelesa (dzi-invoice, marengedzo, mikwaniso)
Marengedzo a mikhovhe ya SGB na komiti ya tshelede
Budget na marengedzo a tshelede
Marengedzo a zwi bveledzwa
Marengedzo a u tenda u sa duela

Step 3: U Linga nga Maphiri

Ngaho u linga:

Mulangi u linga marengedzo a tshelede na dithulusi
Mulangi u linga zwiitwa na balance
Mulangi u linga u laula u laulwaho
Mulangi u vhona vhukhakhi na zwine zwa vhuswa

Step 4: U Pendula kha Mulangi

SGB i pendula:

Zwine zwa vhuswa nga u linga na zwine zwa wanwa
Zwi vhuswaho zwa dithulusi dzo fhambanaho
Ndaedzo dza zwiitwa kana maitele

Step 5: Murengedzo wa U Linga

Mulangi u rumela:

Khakheli ya u linga: Khakheli yo vhalelwaho, khakheli yo tendelwaho, kana khakheli yo fhambanaho
Ipfi la u laula: Zwine zwa wanwa na zwi tevhelwaho u bvela phanḓa
Marengedzo a tshelede a lingelwaho: Marengedzo ya u fhedzela na saini ya mulangi

Step 6: Pendulani Zwine zwa Wanwa

SGB i fanela u:

Linga zwine zwa wanwa nga u linga na komiti ya tshelede
Bveledza ndaedzo ya zwiito u pendula vhukhakhi
Shumisa zwi tevhelwaho
Vhudza u bvela phanḓa kha purovinsi ya vhugudi

Zwine zwa Wanwa nga U Linga zwa Vhukuma

Marengedzo a sa nesa:

Dzi-invoice kana marengedzo a talelwaho
U khagala bengi ho sa khakhelwi
Ndaedzo dza zwiitwa dza sa vhalelwi

U sa nesa ha u laula u laulwaho:

U fhambana ha mishumo ha vha hone
U tenda malwadze ha vhuselwaho
U laula zwi bveledzwa ha sa nesa

Vhukhakhi ha u tevhela:

U sa tevhela murahu wa u renga
Maitele a u tenda u sa duela a sa teaho
Maitele a tshelede a talelwaho

Vhukhakhi ha u vhudza tshelede:

U sa teaho ha thoho ya tshelede ine ya wela/ya bvela
Vhukhakhi ha u bala
Zwi bveledzwa zwi talelwaho

U Lugela u Linga ha u Bvela phanḓa

Vhulungani marengedzo othe: Vhulungani dzi-invoice, marengedzo, na dithulusi dza u thetshelesa zwoṱhe
Khagalani nga u tevhelanaho: Khakhelani bengi kwedzi na kwedzi
Ngwalani zwiito: Vhulungani marengedzo a zwiito zwoṱhe zwa tshelede
Shumisani u laula: Bveledzani u fhambana ha mishumo na murahu wa u tenda
Lingani maitele: Vhoni uri maitele a tshelede a zwino na a tevhelwa
Lugelani nga u sa talelwa: Thomani u lugela u linga nga u fhira u fhedzela ngwaha

U Tevhela na U Laula Vhukhakhi

SGB dzi fanela u vha u tevhela SASA, murahu wa purovinsi, na ndaedzo dzo nesa dza u laula tshelede u bvisa malwadze na u sivha zwi bveledzwa zwa tshikolo.

Zwikalo zwa U Tevhela zwa u Bvela ntha

U tevhela SASA:

U vhulunga marengedzo a tshelede ho teaho (Section 41)
Marengedzo a tshelede ya ngwaha na u linga (Section 42)
U bveledza tshelede ya tshikolo na u tenda u sa duela (Section 43)
U laula akhonti ya bengi (Section 40)

Murahu wa purovinsi:

Murahu wa u renga na maitele
Format dza u vhudza tshelede na tshifhinga
Zwi tevhelwaho zwa u tenda tshelede
Tshifhinga tsha u rumela u linga

U tevhela tshelede:

U ngwala VAT (arali zwa shuma)
PAYE kha vhashumi
Marengedzo a tshelede ya ngwaha (arali zwa vusa)

Zwi tevhelwaho zwo fhambanaho:

U tevhela POPIA (u sivha data)
Murahu wa u shuma (kha vhashumi vha tshikolo)
Murahu wa vhulungi na u vhulunga

U Laula Vhukhakhi

SGB dzi fanela u vhona na u laula vhukhakhi ha tshelede:

Vhukhakhi ha u shuma:

U kuvhanganya tshelede ho fhiraho: Bveledzani maitele a u kuvhanganya na maitele a u duela
Tshelede yo sa linganiseli: Vhulungani tshelede yo salaho u toda u sa linganiseli
U fhambana ha budget: Lingani nga u tevhelanaho na u bveledza u duela

Vhukhakhi ha u tevhela:

Zwine zwa wanwa nga u linga: Pendulani nga u sa talelwa na u shumisa zwi tevhelwaho
Zwine zwa fhambana murahu: Salani vha zwi pfesesa nga ha zwi bveledzwa murahu
Malwadze a u sa tevhela: Vhoni uri maitele na maitele a tevhelwa

Vhukhakhi ha u khakhea:

U laula u laulwaho: Bveledzani u fhambana ha mishumo
Murahu wa u tenda: Vhusani u tenda ha u bvela phanḓa kha zwiitwa zwa u bvela phanḓa
U linga nga u tevhelanaho: Lingani u linga ha zwiitwa zwa tshelede nga u tevhelanaho

Vhukhakhi ha tshelede:

Vhukhakhi ha tshelede ine ya wela: Lingani tshelede ine ya wela na u vhulunga zwi salaho
Vhukhakhi ha u renga: Rengani tshelede yo salaho nga u sa talelwa
Vhukhakhi ha tshelede: Laulani u swikelela tshelede (arali zwa shuma)

U Laula u Laulwaho

U laula u laulwaho ho nesa u sivha zwi bveledzwa zwa tshikolo na u tevhela:

U fhambana ha mishumo:

Vhathu vho fhambanaho vha fanela: u tenda malwadze, u ngwala zwiitwa, u khagala marengedzo a bengi
Muthu aṅwe a a faneli u laula tshelede hoṱhe

Murahu wa u tenda:

Bveledzani murahu o vhalelwaho kha u tenda malwadze
Vhusani u tenda ha SGB kha u renga ha u bvela phanḓa
Ngwalani u tenda hoṱhe

U khagala nga u tevhelanaho:

U khagala bengi kwedzi na kwedzi
U khagala marengedzo a zwi bveledzwa ngwaha na ngwaha
U khagala u kuvhanganya tshelede thevhetho na thevhetho

Dithulusi:

Vhulungani marengedzo othe a zwiitwa
Vhulungani dzi-invoice, marengedzo, na dithulusi dza u thetshelesa
Ngwalani zwiito zwoṱhe zwa tshelede kha marengedzo

U linga nga u tevhelanaho:

U linga tshelede kwedzi na kwedzi nga komiti ya tshelede
U linga vhuvhili ha thevhetho nga SGB yoṱhe
U linga ngwaha na ngwaha (arali zwi bveledzwa zwi tenda)

Theknoloji na Softweya ya U Laula Tshelede

Softweya ya u laula tshelede ya zwino i kona u bvela phanḓa u laula tshelede ya SGB, u bvisa mushumo wa u laula na u bvela phanḓa u teaho.

Mbuelo dza Softweya ya Tshelede

U shuma nga u bvela phanḓa:

U ngwala marengedzo nga u ikona u bvisa u ngwala nga mmele
U khagala bengi nga u ikona u vhusa tshifhinga
U bveledza marengedzo a tshelede nga u sa talelwa

U teaho:

U bala nga u ikona u bvisa vhukhakhi
U vhalelwa ha u bveledza u bvisa u ngwala ho sa teaho
U kopanya na dzi-akhonti dza bengi zwi vha u teaho

U tevhela:

Template dza u bveledza dza marengedzo a tshelede
Marengedzo a u ikona a zwiitwa zwoṱhe
U tevhela murahu wa akaunti

U vhalelwa:

U vhudza tshelede ya tshelede nga tshifhinga tsha vhukuma
U swikelela zwa tshelede nga u sa talelwa
Dithulusi dzo vhalelwaho dza zwiitwa zwoṱhe

Zwine zwa Fanela u Lingwa

Musi na nanga softweya ya u laula tshelede, lingani:

Zwine zwa vha na zwone zwa tshikolo: Zwi lugelwaho kha u laula tshelede ya tshikolo
U tevhela SASA: Zwi thetshelesa zwi tevhelwaho zwa u vhudza SASA
U kopanya: Zwi kopanya na maitele a u laula tshikolo
U shumisa nga u sa talelwa: Zwo lugelwa kha vha sa akauntanti
U thetshelesa: U gudisa na u thetshelesa thekniki zwi wanala
Tshelede: Zwo rengiswa kha budget ya tshikolo

Fundisa i thusa dzi-school u laula tshelede na u vhudza tshelede nga zwi bveledzwa zwa u laula tshelede zwo kopanywaho. Maitele a laula u kuvhanganya tshelede, a bveledza marengedzo a tshelede, a linga tshelede ine ya wela na ya bvela, na u tevhela zwi tevhelwaho nga SASA—zwi vha u laula tshelede ya SGB ha u shuma nga u bvela phanḓa na u vhalelwa.

Ndaedzo dzo Nesa dza U Laula Tshelede ya SGB

Tevhelani ndaedzo idzi u vha u laula tshelede nga u bvela phanḓa:

Bveledzani maitele o vhalelwaho: Bveledzani maitele a tshelede o vhalelwaho (u renga, u tenda u sa duela, u kuvhanganya tshelede)
Vhulungani marengedzo othe: Vhulungani dzi-invoice, marengedzo, na dithulusi dza u thetshelesa zwoṱhe
U linga nga u tevhelanaho: Lingani u shuma ha tshelede kwedzi na kwedzi na vhuvhili ha thevhetho
U vhudza nga u vhalelwaho: Vhani zwa tshelede a wanala kha vha ambanaho
U thetshelesa vha u pfesesa: Ambani na vhaakauntanta kana valangi kha zwi bvela ntha
U bvela phanḓa nga u tevhelanaho: Gudani nga zwine zwa wanwa nga u linga na u shumisa zwi tevhelwaho
U gudisa: Vhoni uri malangi a SGB na vhashumi vha pfesesa vhudzeleli ha tshelede
Theknoloji: Shumisani softweya ya tshelede u bvela phanḓa maitele na u bvisa vhukhakhi

Khakheli

U laula tshelede ya SGB ndi vhudzeleli ha u bvela ntha fhedzi ha u bvela ntha ine ya vusa u bveledza ho vhalelwaho, maitele o vhalelwaho, na u linga ho vhidzaho. Nga u pfesesa zwi tevhelwaho nga SASA, u bveledza budget yo vhalelwaho, u bveledza tshelede nga u vhidza, u laula u renga nga u bvela phanḓa, u lugela marengedzo o teaho, na u linga nga u tevhelanaho, SGB dzi kona u vha dzi-school dza tshikolo dzi shuma nga tshelede nga u tevhela na u vhalelwa.

Zwine zwa bvela ntha:

SASA Sections 36–43 zwi bveledza murahu wa murahu wa u laula tshelede ya SGB
Komiti dza tshelede na valangi vha tshelede vha shuma zwikalo zwa u bvela ntha kha u linga tshelede ya musi na musi
Budget ya ngwaha i vha dzi-school dzi kona u shuma nga u bvela phanḓa nga u vhulunga tshelede
U bveledza tshelede ya tshikolo dzi fanela u khagala tshelede ine ya wela na u kona u duelwa na zwi tevhelwaho zwa u tenda u sa duela
Maitele a u renga dzi fanela u vha mbuelo kha tshelede, u vhalelwa, na u tevhela
U vhudza tshelede zwi vha u vhalelwa na u kona u linga nga u bvela phanḓa
U linga ngwaha na ngwaha zwi vha u tevhela na u vhona zwikalo zwa u bvela phanḓa
Theknoloji i kona u bvela phanḓa u laula tshelede na u bvisa mushumo wa u laula

Nga ha u vha mulangi wa SGB mushwa u guda kana mulangi wa tshelede wo no zwi pfesesa u tevhela, gwadzwa lu vha na tshipida tsha u laula tshelede ya SGB nga u bvela phanḓa. Kha dzi-school dzi toda u bvela phanḓa maitele a tshelede, zwi bveledzwa zwa Fundisa zwa u laula tshelede zwo kopanywaho zwi laula u kuvhanganya tshelede, u vhudza, na u tevhela—zwi vha u laula tshelede ya SGB ha u shuma nga u bvela phanḓa na u vhalelwa.

Zwine zwa Vhuswa nga u Angaredzi

Ndi mini vhudzeleli ha tshelede ha u bvela ntha ha SGB?

SGB dzi na vhudzeleli: u bveledza na u tenda budget ya ngwaha, u bveledza tshelede ya tshikolo (zwi tevhelwa nga purovinsi), u laula tshelede ya tshikolo ine ya bvela, u vha marengedzo a tshelede o teaho, u lugela marengedzo a tshelede ya ngwaha, u linga ngwaha na ngwaha, u laula maitele a u renga, na u tevhela SASA na murahu wa purovinsi. Mulangi wa Tshelede wa SGB nga u vha u laula tshelede ya musi na musi, nga ha komiti ya tshelede i linga na SGB yoṱhe i tenda zwiito zwa tshelede zwa u bvela phanḓa.

SGB dzi fanela u linga u shuma ha tshelede hanga?

SGB dzi fanela u linga u shuma ha tshelede kwedzi na kwedzi nga mikhovhe ya komiti ya tshelede na vhuvhili ha thevhetho nga mikhovhe ya SGB yoṱhe. U linga kwedzi na kwedzi ku linga u khagala tshelede ya vhukuma ine ya wele na ya bvele na budget, u vhona u fhambana, na u vha tshelede ine ya wela i leluwa. U linga vhuvhili ha thevhetho ku vha u linga ho vhalelwaho, u linganisela tshipida tsha u fhedza ngwaha, na u vhona zwine zwa bvela phanḓa zwi toda zwiitwa. U linga ngwaha na ngwaha zwi bvela ngaho u bveledza budget na maitele a u linga.

Zwi bvela hani arali SGB i sa tevheli zwi tevhelwaho zwa SASA nga ha tshelede?

U sa tevhela zwi tevhelwaho zwa SASA nga ha tshelede zwi kona u bveledza: u katela ha purovinsi (purovinsi ya vhugudi i kona u laula tshelede), zwine zwa wanwa nga u linga (khakheli dzo tendelwaho kana dzo fhambanaho), zwiito zwa murahu (purovinsi i kona u shumisa murahu kha malangi a SGB), u bvisa tshelede (u bvisa kana u bvisa tshelede yo bveledzwa), na vhukhakhi ha vhuṱanzi (u talela vhuṱanzi ha vhatsirema na vhukati). SGB dzi fanela u bveledza u tevhela na u pendula zwine zwa wanwa nga u linga nga u sa talelwa u bvisa mvelelo idzi.

Naa malangi a SGB vha kona u vhidziwa nga muthu na muthu kha tshelede ya tshikolo?

Kha SASA Section 39, malangi a SGB a vha vhidziwi nga muthu na muthu kha tshelede ya tshikolo nga ha vha sa shume nga u talelwa, u khakhea, kana nga u vha na khakheli. Fhedzi, SGB dzi fanela u vhulunga u laula tshelede ho vhalelwaho na u shuma nga u vhidza u sivha malangi. Arali malangi a SGB vha bvisa vhudzeleli havho (sa tsumbo nga u shuma nga u talelwa, u khakhea, kana nga u vha na khakheli), vha kona u vhidziwa nga muthu na muthu. SGB dzi fanela u vhulunga inshurense yo teaho (Directors and Officers insurance) u sivha malangi na u vhoni uri zwiito zwoṱhe zwa tshelede zwi ngwalwa na zwi tendelwa nga u teaho.