Buyela kuBhulogi

Inqubomgomo Yekuyala Yetikolo eNingizimu Afrika: Umhlahlandlela we-SASA

Fundisa Team 20 imizuzu kufundza
Inqubomgomo Yekuyala Yetikolo eNingizimu Afrika: Umhlahlandlela we-SASA

Abafundzisinhloko nama-SGB avame ukulwa nokulinganisa ukuhlelekwa etikolweni namalungelo bafundzi, bengaqiniseki kutsi izinqubo zabo zihlangabezana ne-SASA nezidingo zomthethosisekelo. Ngaphandle kwenqubomgomo yokuyala yetikolo eNingizimu Afrika e cacile, ticolo zingabhekana nokusebenzisa ngokungahambisani, ukuphikisana kwabazali nengozi yamaphutha ezinqubweni ekumisweni noma ekuxoshweni. Inqubomgomo yokuyala ehambisana ne-SASA ivikela amalungelo bafundzi, inikeza bafundzisi nabasebenzi bokuphatha izinyathelo ezi cacile zokulandela, futsi inciphisa ingozi yemthetho neyephutha.

Leli qondiso lichaza kutsi ungakha futsi usebenzise kanjani inqubomgomo yokuyala yetikolo ehambisana neSASA Izigaba 8–9, uMthethosisekelo Isigaba 12, neSACE Code of Professional Ethics. Siqukethe amazinga okuziphatha okungafanele nempendulo, ezinye izindlela esijeziso somzimba (esivinjelwe), izinqubo zokumiswa nokuxoshwa, inqubo efanele nokugcina amarekhodi ukuze tikolo sakho sigcine indawo ephephile kuyilapho sithobela.

Yini Inqubomgomo Yokuyala Yesikole eNingizimu Afrika?

Inqubomgomo yokuyala yetikolo umbhalo ohlanganisiwe ochaza imithetho, izinqubo neziphumo zokuziphatha okungafanele kwabafundzi. Isebenza njengohlaka lokugcina ukuhlelekwa, ukukhuthaza ukuziphatha okuhle nokuqinisekisa ukuphathwa okulungile kwabafundzi bonke. Ngaphansi kwe-SASA, tikolo ngasinye sikahulumeni kufanele sakhe umthetho (oqukethe izinqubo zokuyala) ngokuxoxisana nabafundzi, abazali nabafundzisi.

Izingxenye ezinhloko zenqubomgomo yokuyala:

  • Imithetho e cacile: Okulindelwe okukhethekile ngokuziphatha kwabafundzi
  • Amazinga okuziphatha okungafanele: Ukuhlukaniswa kwezono kusukela ezincane kuya ezibucayi
  • Iziphumo: Izinyathelo zokuyala ezithuthukayo ezihambisana nobucayi bokuziphatha okungafanele
  • Inqubo efanele: Izinqubo ezilungile zokuphenya nokubhekana nezigigaba
  • Inqubo yokukhalima: Indlela yokuthi bafundzi nabazali baklolele izinqumo
  • Ukugcina amarekhodi: Uhlelo lokubhala izigigaba nezenzo ezithathiwe

Inqubomgomo yokuyala ehlakuliwe kahle ikhuthaza ukuziphendulela, ivimbela isijeziso esingahlelekile, ivikela amalungelo bafundzi futsi iqinisekisa ukuhambisana ezinqumweni zokuyala etikolweni sonke.

Uhlaka Lwemthetho: SASA, uMthethosisekelo ne-SACE

Ukuqonda isisekelo somthetho sokuyala etikolweni kubalulekile ukuze kuthobelwe futsi kuvikelelwe amalungelo bafundzi.

uMthetho Wezikole ZaseNingizimu Afrika (SASA) Izigaba 8–9

Isigaba 8: Umthetho Wokuziphatha

ISASA Isigaba 8 idinga tikolo ngasinye sikahulumeni kutsi samukele umthetho wbafundzi. Lo mthetho kufanele:

  • Sakhiwe ngokuxoxisana nabafundzi, abazali nabafundzisi
  • Sihambisane noMthethosisekelo nomthetho wesifundazwe osebenza
  • Sichaze izinqubo zokuyala neziphumo zokwephula
  • Sibuyekezwe minyaka yonke futsi sibuyekezwe njengoba kudingeka
  • Sitholakale kubonke bafundzi, abazali nabasebenzi

Umthetho wokuziphatha uba yisisekelo senqubomgomo yakho yokuyala, esungula imithetho nezinqubo ezilawula ukuziphatha kwabafundzi.

Isigaba 9: Ukumiswa Nokuxoshwa

ISASA Isigaba 9 ilawula ukumiswa nokuxoshwa kwabafundzi:

  • Ukumiswa: Ukususwa okwesikhashana etikolweni (okuphezulu izinsuku ezi-7) elindele uphenyo
  • Ukuxoshwa: Ukususwa okungunaphakade etikolweni (kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe)
  • Inqubo efanele: Abafundi banalo ilungelo lokuzwa ngaphambi kokumiswa noma kokuxoshwa
  • Izikhalo: Abafundi nabazali bangakhalima izinqumo zokumiswa noma zokuxoshwa

Izikole azikwazi ukumisa noma ukuxosha bafundzi ngokungahlelekile—zonke izinqumo kufanele zilandele izinqubo ezifanele futsi zixoxiswe ukuziphatha okungafanele okubucayi.

uMthethosisekelo Isigaba 12: Ilungelo Lenkululeko Nokuphepha

uMthethosisekelo Isigaba 12 uvikela ilungelo lomuntu ngamunye lenkululeko nokuphepha komuntu siqu, kuhlanganise ilungelo:

  • Lokungaphathwa noma kujeziswe ngendlela enobudlova, engenabuntu noma edekayo
  • Lokungabekwa ebulungweni

Lokhu kuvikela ngokomthethosisekelo kuvimbela ngokusobala isijeziso somzimba ezikoleni. Noma yiluphi uhlobo lwesijeziso somzimba luphula amalungelo bafundzi ngokomthethosisekelo futsi alukho emthethweni.

SACE Code of Professional Ethics

I-South African Council for Educators (SACE) Code of Professional Ethics idinga bafundzisi ukuthi:

  • Bahloniphe ubuntu namalungelo bafundzi
  • Bagcine imingcele yobuchwepheshe
  • Basebenzise izindlela zokuyala ezifanele
  • Bagweme isijeziso somzimba noma ukudekwa
  • Balandele izinqubomgomo zesikole nezidingo zomthetho

Abafundzisi abephula i-SACE Code bangabhekana nesinyathelo sokuyala, kuhlanganise ukumiswa noma ukususwa emsebenzini.

Imithetho Yezifundazwe

Iminyango yezemfundo yezifundazwe ingakhipha imithetho ezezelayo elawula ukuyala etikolweni. Izikole kufanele zithobele kokubili izidingo zezwe (SASA) nezesifundazwe. Hlola iwebhusayithi yomnyango wezemfundo wesifundazwe sakho ukuze uthole imithetho ethile esebenza esifundazweni sakho.

Izindlela Zokuyala Ezivinjelwe Nezinye Izindlela

Ezinye izindlela zokuyala zivinjelwe ngokusobala ngaphansi komthetho waseNingizimu Afrika futsi akufanele zisetshenziswe ezikoleni.

Isijeziso Somzimba

Isijeziso somzimba sivinjelwe ngokuphelele ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lokhu kuhlanganise:

  • Ukushaya ngokomzimba (ukushaya, ukushaya ngentonga, ukushaya)
  • Ukuphoqa bafundzi ukuba benze imisebenzi ebuhlungu ngokomzimba
  • Noma yiluphi uhlobo lwamandla omzimba ahlose ukudala ubuhlungu noma ukudekwa

Isisekelo somthetho sokuvimbela:

  • uMthethosisekelo Isigaba 12 (ilungelo lenkululeko nokuphepha)
  • SASA Isigaba 10 (ukuvinjelwa kwesijeziso somzimba)
  • uMthetho Wezingane Isigaba 110 (ukuvikelelwa ekuhlukumezeni)
  • SACE Code of Professional Ethics

Iziphumo zokusebenzisa isijeziso somzimba:

  • Amacala obugebengu (ukushaya)
  • Isinyathelo sokuyala se-SACE (ukumiswa noma ukususwa emsebenzini)
  • Isibopho somphakathi (amacala avela kubazali)
  • Ukungenelela komnyango wezemfundo wesifundazwe

Izikole kufanele ziqinisekise kutsi bonke abasebenzi bayaqonda kutsi isijeziso somzimba asikho emthethweni futsi sizoholela eziphumweni ezibucayi.

Ezinye Izindlela Ezivinjelwe

Izindlela zokuyala eziyinjelwe ezezelayo zihlanganise:

  • Ukudekwa: Ukudekwa esidlangalaleni, ukubiza amagama noma ukuphatha okudekayo
  • Ukuphika izidingo eziyisisekelo: Ukunqaba ukudla, amanzi noma ukufinyelela ezindlini zangasese
  • Isijeziso esingaphezu kwesilinganiso: Iziphumo ezingahambisani nokuziphatha okungafanele
  • Ukucwasa: Isijeziso esisekelwe kubuhlanga, ubulili, inkolo noma ezinye izici ezivikelekile
  • Isijeziso sobuthi: Ukujezisa amakilasi noma amaqembu wonke ngenxa yokuziphatha okungafanele komuntu siqu
  • Ukuphika imfundo: Ukuvimbela bafundzi kutsi babe emakilasini njengesijeziso (ngaphandle ngezinqubo zokumiswa ezifanele)

Zonke izindlela zokuyala kufanele zihloniphe ubuntu bomfundi, zibe zifanele iminyaka futsi zithobele amalungelo ngokomthethosisekelo.

Amazinga Okuziphatha Okungafanele Nempendulo

Uhlelo lokuyala oluthuthukayo luhlukanisa ukuziphatha okungafanele lube amazinga ngokobucayi, neziphumo ezifanele ezingeni ngalinye. Lokhu kuqinisekisa ukuhambisana nokulunga kuyilapho kuvumela ukukhuphuka lapho ukuziphatha okungafanele kuyaqhubeka noma kubaluleke kakhulu.

Izinga 1: Ukuziphatha Okungafanele Okuncane

Ukuziphatha okungafanele okuncane kuhlanganisa ukuziphatha okuphazamisa ukufunda kodwa okungabi yingozi yokuphepha ebalulekile noma kuphule imithetho yetikolo ebalulekile.

Izibonelo:

  • Ukukhuluma ngesikhathi sekilasi
  • Ukungaqedi umsebenzi wasekhaya
  • Ukwephula iyunifomu okuncane
  • Ukuletha izinto ezivinjelwe (amathoyizi, amaselula ngesikhathi sekilasi)
  • Ukulaha
  • Ukugijima ezigudleni
  • Ukungenahloniphi okuncane bafundzisi noma ontanga

Izimpendulo:

  • Isixwayiso ngomlomo
  • Isixwayiso esibhaliwe (esiqoshwe efayileni lomfundi)
  • Ukuboshwa (sikhatsi esilindelwe ngemva kweskole)
  • Umsebenzi womphakathi (ukuhlanza, ukuhlela)
  • Ukwazisa abazali
  • Isivumelwano sokuziphatha (ukuvumelana ukuthuthukisa ukuziphatha)

Inhloso: Lungisa ukuziphatha ngemfundo nokulungisa okuthambile, ukuvimbela ukukhuphuka kuya kokuziphatha okungafanele okubaluleke kakhulu.

Izinga 2: Ukuziphatha Okungafanele Okuphakathi

Ukuziphatha okungafanele okuphakathi kuhlanganisa ukuziphatha okuphula imithetho yetikolo kakhudlwana noma okuphazamisa kakhulu indawo yokufunda.

Izibonelo:

  • Ukuziphatha okungafanele okuncane okuphindaphindiwe (ngemva kwezixwayiso)
  • Ukuziphatha okuphazamisayo ekilasini
  • Ukuphikisa iziyalo zothisha
  • Ukuhlukumeza (ngomlomo, ukukhipha abanye)
  • Ukukopela ezivivinyweni noma emisebenzini
  • Ukucekelwa phansi (ukulimaza okuncane impahla)
  • Ukushiya izwe yetikolo ngokungagunyaziwe
  • Ukusebenzisa ulimi olungafanele
  • Ukweba okuncane (ukuthatha izinto ngokungagunyaziwe)

Izimpendulo:

  • Isixwayiso esibhaliwe esiqondile
  • Ukuboshwa (okunwetshiwe noma amaseshini amaningi)
  • Umsebenzi womphakathi (amahora anwetshiwe)
  • Ukulahlekelwa amalungelo (ezemidlalo, imisebenzi yangaphandle)
  • Umhlangano wabazali odingekayo
  • Uhlelo lokusekela ukuziphatha
  • Ukudluliselwa kumeluleki wesikole noma ezinkonzweni zokusekela
  • Ukumiswa etikolweni (ukususwa emakilasini ajwayelekile, uhlelo olusekelwe olulindelwe)

Inhloso: Bhekana nokuziphatha okungafanele ngokubucayi kuyilapho unikeza ukusekelwa ukusiza bafundzi bathuthukise ukuziphatha.

Izinga 3: Ukuziphatha Okungafanele Okubucayi

Ukuziphatha okungafanele okubucayi kuhlanganisa ukuziphatha okubeka ingozi yokuphepha, okuphula imithetho yetikolo ebalulekile noma okungaba neziphumo zomthetho.

Izibonelo:

  • Ukulwa ngokomzimba noma ukushaya
  • Ukuhlukumeza okubucayi (okuqhubekayo, okulimazayo)
  • Ukweba (inani elibalulekile)
  • Ukucekelwa phansi (ukulimaza okubalulekile)
  • Ukuba nezipho (imimese, izibhamu)
  • Ukuba noma ukusebenzisa izidakamizwa noma utshwala
  • Ukuphikisa okubucayi noma ukungahloniphi
  • Izinsongo zobudlova
  • Ukusongelwa ngokocansi noma ukuziphatha okungafanele ngokocansi
  • I-cyberbullying (amacala abucayi)
  • Ukuziphatha okungafanele okuphakathi okuphindaphindiwe naphezu kokungenelela

Izimpendulo:

  • Isithangami sokuyala esiqondile
  • Ukumiswa (kuze kube izinsuku ezi-7, elindele uphenyo)
  • Ukudluliselwa ezinkonzweni zokusekela zangaphandle (abasebenzi bezemphakathi, izazi zengqondo)
  • Ukubandakanya amaphoyisa (uma kunesono sobugebengu)
  • Uhlelo lokungenelela ukuziphatha (ukusekelwa okuhlanganisiwe)
  • Ukulahlekelwa kwemalungelo onke
  • Umsebenzi womphakathi (onwetshiwe, olindelwe)
  • Ukubuyela etikolweni ngemibandela (ngemibandela eqinile)

Inhloso: Bhekana nokuziphatha okungafanele okubucayi ngokuzimisayo kuyilapho uqinisekisa inqubo efanele futsi unikeza ukusekelwa okufanele.

Izinga 4: Ukuziphatha Okungafanele Okubucayi Kakhulu

Ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu kuhlanganisa ukuziphatha okubeka ingozi yokuphepha ngokushesha, okuphula umthetho wobugebengu noma okucekela phansi ngokuyisisekelo ukuphepha nokuhlelekwa kweskole.

Izibonelo:

  • Ukushaya okubucayi okulimazayo
  • Ukuba nezipho noma izikhali eziyingozi
  • Ukuthengisa izidakamizwa noma ukusabalalisa
  • Ukuhlukumeza ngokocansi noma ukuziphatha okungafanele ngokocansi okubucayi
  • Ukushisa noma ukucekelwa phansi okubucayi
  • Izinsongo ngezikhali
  • Umsebenzi wohlobo lweqembu
  • Ukuziphatha okungafanele okubucayi okuphindaphindiwe naphezu kokungenelela
  • Ukuziphatha okubeka ukuphila kwabanye noma ukuphepha engozini

Izimpendulo:

  • Ukumiswa ngokushesha (elindele uphenyo)
  • Isithangami sokuyala esiqondile (nokumelela ngokomthetho uma kuceliwe)
  • Isiphakamiso sokuxoshwa (kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe)
  • Ukubandakanya amaphoyisa (kuyisidingo ezonweni zobugebengu)
  • Ukudluliselwa ezinhlelweni zemfundo ezehlukene
  • Uhlelo lokusekelwa oluhlanganisiwe (uma umfundi esala etikolweni)

Inhloso: Vikela ukuphepha kweskole kuyilapho uqinisekisa inqubo efanele nokuhlola zonke izinketho zokusekela ngaphambi kokuxoshwa.

Ithebula Yamazinga Okuziphatha Okungafanele

IzingaIziboneloIzimpendulo EzijwayelekileUphenyo Odingekayo
Izinga 1: OkuncaneUkukhuluma ekilasini, ukwephula iyunifomu okuncane, umsebenzi wasekhaya opheleleIsixwayiso ngomlomo, isixwayiso esibhaliwe, ukuboshwa, ukwazisa abazaliOkungaqondile (bafundzisi ababhekele)
Izinga 2: OkuphakathiUkuziphatha okungafanele okuncane okuphindaphindiwe, ukuziphatha okuphazamisayo, ukuhlukumeza okuncane, ukukopelaIsixwayiso esiqondile, ukuboshwa okunwetshiwe, ukulahlekelwa amalungelo, umhlangano wabazali, ukumiswa etikolweniOkuqondile (umphathi womnyango noma isekela othishanhloko)
Izinga 3: OkubucayiUkulwa ngokomzimba, ukuhlukumeza okubucayi, ukweba, ukucekelwa phansi, ukuba nezipho izidakamizwa/utshwalaIsithangami sokuyala, ukumiswa (kuze kube izinsuku ezi-7), ukudluliselwa kokusekela kwangaphandle, ukubandakanya amaphoyisa uma kube yobugebenguOkuqondile (othishanhloko noma ikomidi lokuyala)
Izinga 4: Okubucayi KakhuluUkushaya okubucayi, izikhali, ukuthengisa izidakamizwa, ukuhlukumeza ngokocansi, ukushisa, izinsongo ngezikhaliUkumiswa ngokushesha, isithangami esiqondile, isiphakamiso sokuxoshwa, ukubandakanya amaphoyisa okuyisidingoOkuqondile (othishanhloko, ikomidi lokuyala, umnyango wesifundazwe)

Okubalulekile: Leli thebula linikeza isiqondiso esijwayelekile. Izikole kufanele zakhe izinqubo ezithile ezihambisana nomongo wazo nemithetho yesifundazwe.

Ezinye Izindlela Esijeziso Somzimba

Njengoba isijeziso somzimba sivinjelwe, ticolo kufanele zisebenzise ezinye izindlela zokuyala eziphumelelayo, eziyahlonipha nezi thobela i-SASA nezidingo zomthethosisekelo.

Positive Behavioural Interventions and Supports (PBIS)

I-PBIS iyindlela ephrothaktivu egxile ekufundiseni nasekuqiniseni ukuziphatha okuhle esikhundleni sokujezisa ukuziphatha okungalungile.

Izingxenye ezinhloko:

  • Okulindelwe okucacile: Fundisa ngokusobala ukuziphatha okulindelwe
  • Ukuqinisa okuhle: Khonza futsi uvuze ukuziphatha okuhle
  • Iziphumo ezingaguquki: Sebenzisa imithetho ngokulungile nangokungaguquki
  • Izinqumo ezisekelwe idatha: Sebenzisa idatha yezigigaba ukhonze amaphethini futsi ulungise ukungenelela
  • Ukusekelwa okuningi amazinga: Nikeza amazinga okusekelwa akhulayo ngokusekelwe esidingweni

Izinzuzo:

  • Inciphisa ukuziphatha okungafanele ngokuvimbela izinkinga ngaphambi kwezenzeke
  • Idala isiko lesikole elihle
  • Ithuthukisa ukuzibandakanya kwabafundzi nokusebenza kwezemfundo
  • Yakha ubudlelwane phakathi kbafundzisi nabafundzi

Izinqubo Zokubuyisela

Izinqubo zokubuyisela zigxile ekulungiseni ukulimaza nasekubuyiseni ubudlelwane esikhundleni sokujezisa abonile.

Izindlela ezinhloko:

  • Imibuthano yokubuyisela: Izingxoxo ezishelelwayo ezihlanganisa izinhlangano ezithintekile
  • Ukulamula: Inqubo ehlelekile yokuxazulula ukuphikisana
  • Izingqungquthela zokubuyisela: Imihlangano eqondile ebandakanya bafundzi, abazali, bafundzisi nezinhlangano ezithintekile
  • Umsebenzi womphakathi: Inkonzo enengqondo ebhekana nokulimaza okwenzekile

Izinzuzo:

  • Isiza bafundzi baqonde umthelela wezenzo zabo
  • Yakha uzwelo nesisindo
  • Ilungisa ubudlelwane nobudlelwane bomphakathi
  • Inciphisa izono eziphindaphindiwe

Izivumelwano Zokuziphatha Nezinhloso Zokusekela

Abafundi abanokuziphatha okungafanele okuqhubekayo, izivumelwano zokuziphatha nezinhloso zokusekela zinikeza ukungenelela okuhlelekile.

Izingxenye:

  • Okulindelwe okucacile: Ukuziphatha okukhethekile okulindelwe
  • Iziphumo: Iziphumo ezivumelwe eziwephulwe
  • Ukusekelwa: Izinsiza nokungenelela ukusiza umfundi aphumelele
  • Ukuqapha: Ukuhlola okujwayelekile nokubuyekeza inqubekela phambili
  • Imivuzo: Ukuqinisa okuhle kokuhlangabezana nezinjongo

Izinzuzo:

  • Inikeza ukuhlelekwa nokucaca
  • Ibandakanya bafundzi ekuseteni izinjongo
  • Iqinisekisa ukulandela okuqhubekayo
  • Ilandelela inqubekela phambili ngokuhamba kwesikhathi

Ukuboshwa Nomsebenzi Womphakathi

Ukuboshwa okulindelwe nomsebenzi womphakathi kunikeza iziphumo kuyilapho kugcina bafundzi bebambiqhaza emisebenzini ephozithivu.

Ukuboshwa:

  • Isikhathi esilindelwe ngemva kweskole
  • Ithuba lokucabanga nokuqeda umsebenzi ophuthelwe
  • Kufanele kube yemfundo, hhayi isijeziso
  • Isikhathi esiphezulu kufanele sibe nengqondo (ngokujwayelekile ama-1–2 amahora)

Umsebenzi Womphakathi:

  • Inkonzo enengqondo ebhekana nokulimaza okwenzekile
  • Izibonelo: ukuhlanza, ukuhlela, ukusiza bafundzi abancane, amaphrojekthi wokuthuthukisa isikole
  • Kufanele kube yiminyaka efanele futsi kulindelwe
  • Inikeza ithuba lonikezo oluhle

Ukulahlekelwa Amalungelo

Ukususa amalungelo (ezemidlalo, imisebenzi yangaphandle, imicimbi yetikolo) kungasebenza ekuziphatheni okungafanele okuphakathi.

Iziqondiso:

  • Amalungelo asusiwe kufanele ahlobane nokuziphatha okungafanele lapho kungenzeka
  • Isikhathi kufanele sibe nengqondo futsi sikhulunywe ngokusobala
  • Abafundi kufanele baqonde kutsi bangawathola kanjani amalungelo
  • Akufanele aphike ukufinyelela emfundweni eyisisekelo

Ukumiswa Esikoleni

Ukumiswa etikolweni kususa bafundzi emakilasini ajwayelekile kodwa kubagcina etikolweni ohlelweni olusekelwe olulindelwe.

Izingxenye:

  • Indawo yokufunda ehlukile elindelwe
  • Umsebenzi wezemfundo uyaqhubeka (imisebenzi inikezwa)
  • Ukusekelwa kokuziphatha nokweluleka
  • Okulindelwe nezinjongo ezi cacile zokubuyela emakilasini ajwayelekile
  • Ukubuyekeza okujwayelekile nokuqapha inqubekela phambili

Izinzuzo:

  • Igcina ukuqhubeka kwemfundo
  • Inikeza ukusekelwa okuqinile
  • Isusa umfundi endaweni ejwayelekile okwesikhashana
  • Ivumela ukubuyela emakilasini ngokuhlelekile

Ukudluliselwa Kokusekela Kwangaphandle

Ukuziphatha okungafanele okubucayi noma okuqhubekayo, ukudlulisela bafundzi ezinkonzweni zokusekela zangaphandle kungabhekana nezinkinga ezingaphansi.

Izonkozo zokusekela:

  • Abasebenzi bezemphakathi (izinkinga zomndeni, ukuhlukumezeka, ubumpofu)
  • Izazi zengqondo (impilo yengqondo, izinkinga zokuziphatha)
  • Abeluleki bezidakamizwa (izinkinga zezidakamizwa/utshwala)
  • Izinhloso zokuthuthukisa intsha (amakhono empilo, umeluleki)
  • Usizo lomthetho (uma kunezinkinga zomthetho)

Izinzuzo:

  • Ibhekana nezizathu eziyinhloko zokuziphatha okungafanele
  • Inikeza ubuchwepheshe obukhethekile
  • Isekela bafundzi nemindeni
  • Inciphisa umthwalo ezinsizeni zesikole

Izinqubo Zokumiswa Nokuxoshwa

Ukumiswa siyinyathelo lokuyala esibucayi esisusa umfundi etikolweni okwesikhashana. ISASA Isigaba 9 ilawula izinqubo zokumiswa, futsi ticolo kufanele zilandele izidingo zenqubo efanele eziqinile.

Ukumiswa

Ukumiswa kufanele kusetshenziswe kuphela ku:

  • Ukuziphatha okungafanele okubucayi (Izinga 3 noma 4)
  • Okukhathazayo ngokuphepha ngokushesha (izinsongo, izikhali, ubudlova)
  • Ukuziphatha okungafanele okuqhubekayo naphezu kokungenelela
  • Izono zobugebengu (ukweba, ukushaya, ukuba nezipho izidakamizwa)

Ukumiswa akufanele kusetshenziswe ku:

  • Ukuziphatha okungafanele okuncane noma okuphakathi (sebenzisa ezinye izindlela)
  • Izinkinga zokusebenza kwezemfundo
  • Izono zokuqala (ngaphandle uma kubucayi kakhulu)
  • Ukulula (ukususa bafundzi “abanzima”)

Izidingo Zenqubo Efanele

Ngaphambi kokumisa umfundi, ticolo kufanele:

1. Phenya isigigaba

  • Qoqa amaqiniso azo zonke izinhlangano (umfundi, ofakazi, othisha)
  • Buyekeza ubufakazi (izitatimende, imibhalo, ubufakazi bomzimba)
  • Bhala phansi okutholwe uphenyo
  • Qinisekisa kutsi uphenyo ulungile futsi uphelele

2. Azise umfundi nabazali

  • Azisa umfundi nabazali ngokuziphatha okungafanele okusolwayo
  • Nikeza imininingwane yesigigaba nobufakazi
  • Chaza inqubo yokumiswa namalungelo
  • Nikeza ithuba lokuphendula ngaphambi kwesinqumo

3. Senze isithangami sokuyala

  • Hlanganisa isithangami nabafundzisinhloko noma ikomidi lokuyala
  • Vumela umfundi nabazali ukuba babe khona
  • Thula ubufakazi futsi uvume impendulo
  • Cabanga incazelo yomfundi nezimo
  • Yenza isinqumo esekelwe kubufakazi nenqubomgomo yetikolo

4. Nikeza isinqumo esibhaliwe

  • Isaziso esibhaliwe sesinqumo sokumiswa
  • Izizathu zokumiswa
  • Isikhathi sokumiswa
  • Imibandela yokubuyela
  • Ulwazi lwenqubo yokukhalima

Isikhathi Nemibandela Yokumiswa

Isikhathi esiphezulu:

  • I-SASA ivumela ukumiswa kuze kube izinsuku ezi-7 elindele uphenyo
  • Ukumiswa okude kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe
  • Ukumiswa kufanele kube kufushane ngangokunengenzo

Imibandela yokubuyela:

  • Ukuqeda sikhatsi sokumiswa
  • Umhlangano nabafundzisinhloko noma ikomidi lokuyala
  • Ukuvumelana nokulindelwe ngokuziphatha
  • Ukuqeda noma yikuphi ukungenelela okudingekayo (ukweluleka, umsebenzi womphakathi)
  • Umhlangano wabazali (uma kudingeka)

Ngesikhathi sokumiswa:

  • Umfundi akavunyelwe etikolweni
  • Umsebenzi wezemfundo kufanele unikezwe (ukuze ungaphandi)
  • Izonkozo zokusekela kufanele zitholakale (ukweluleka, umsebenzi womphakathi)
  • Ukuxhumana njalo nabazali

Ukuhamba Kwenqubo Yokumiswa

  1. Kwenzeka isigigaba → Abafundzisi babika othishanhloko
  2. Uphenyo → Qoqa amaqiniso, ubufakazi, izitatimende
  3. Isaziso → Azisa umfundi nabazali ngokuziphatha okungafanele okusolwayo
  4. Isithangami → Senza isithangami sokuyala ngenqubo efanele
  5. Isinqumo → Abafundzisinhloko noma ikomidi sinquma ngokumiswa
  6. Isaziso esibhaliwe → Nikeza isaziso sokumiswa esibhaliwe nezinzathu
  7. Isikhathi sokumiswa → Umfundi ukhonza ukumiswa (kuze kube izinsuku ezi-7)
  8. Umhlangano wokubuyela → Hlanganisa nomfundi nabazali ngaphambi kokubuyela
  9. Ukubuyela etikolweni → Umfundi ubuyela ngemibandela evumelwe
  10. Ukuqapha → Qapha ukuziphatha futsi unikeze ukusekelwa

Inqubo Yokukhalima

Abafundi nabazali bangakhalima izinqumo zokumiswa:

Izizathu zokukhalima:

  • Amaphutha ezinqubweni (inqubo efanele ayilandelwanga)
  • Isinqumo esingalungile (isijeziso singahambisani nokuziphatha okungafanele)
  • Ubufakazi obusha (ulwazi olungacatshangwanga)
  • Ukucwasa (ukuphathwa okungalungile)

Inqubo yokukhalima:

  1. Thumela isikhalo esibhaliwe othishanhloko (ngaphakathi kwezinsuku ezi-7)
  2. Abafundzisinhloko ubuyekeza isikhalo futsi angahle aguqule isinqumo
  3. Uma isikhalo sinqatshelwe, dlulisela kumnyango wezemfundo wesifundazwe
  4. Umnyango wesifundazwe ubuyekeza futsi enze isinqumo sokugcina

Ukuxoshwa

Ukuxoshwa siyinyathelo lokuyala esibucayi kakhulu, esisusa umfundi etikolweni unaphakade. Ukuxoshwa kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe futsi kufanele kusetshenziswe kuphela ezimweni ezibucayi kakhulu.

Nini Ukuxoshwa Kufanele

Ukuxoshwa kufanele kucatshangelwe kuphela ku:

  • Ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu (Izinga 4)
  • Ukuziphatha okungafanele okubucayi okuphindaphindiwe naphezu kokungenelela
  • Izinsongo zokuphepha ngokushesha (izikhali, ubudlova obucayi)
  • Izono zobugebengu (ukushaya okubucayi, ukuthengisa izidakamizwa, ukuhlukumeza ngokocansi)
  • Ukwephula okuyisisekelo kwemithetho namagugu eskole

Ukuxoshwa kufanele kube yindlela yokugcina ngemva kokuthi konke okunye ukungenelela kusebenze.

Inqubo Yokuxoshwa

Isinyathelo 1: Uphenyo nesithangami

  • Yenza uphenyo olujulile
  • Bamba isithangami sokuyala esiqondile
  • Vumela umfundi nabazali ukuthula icala
  • Cabanga yonke ubufakazi nezimo
  • Yenza isiphakamiso sokuxoshwa

Isinyathelo 2: Isiphakamiso se-SGB

  • I-SGB ibuyekeza okutholwe isithangami
  • Icabanga isiphakamiso sokuxoshwa
  • Yenza isinqumo sokuncona ukuxoshwa
  • Ilungisa umbiko wesiphakamiso sokuxoshwa

Isinyathelo 3: Ukuvunywa komnyango wesifundazwe

  • Thumela isiphakamiso sokuxoshwa kumnyango wezemfundo wesifundazwe
  • Faka umbiko wophenyo, iminithi yesithangami, ubufakazi, impendulo yomfundi, isiphakamiso se-SGB
  • Umnyango wesifundazwe ubuyekeza icala
  • Yenza isinqumo sokugcina (uvuma noma wenqaba ukuxoshwa)

Isinyathelo 4: Ukusebenzisa

  • Uma kuvunywe, umfundi uxoshwa
  • Isikole sihlela ukudluliselwa ohlelweni lwemfundo ehlukile
  • Nikeza amarekhodi wezemfundo etikolweni esisha
  • Gcina amarekhodi ukuze usebenzise esikhathini esizayo

Izidingo Zenqubo Efanele

Ukuxoshwa kudinga inqubo efanele eqinile:

  • Uphenyo olungile: Uphenyo olujulile, olungakhathaleli
  • Ukumelelwa ngokomthetho: Umfundi nabazali bangaba nokumelelwa ngokomthetho
  • Ilungelo lokuzwa: Ithuba eliphelele lokuthula icala
  • Isinqumo esibhaliwe: Isinqumo esibhaliwe esininingiliziwe nezinzathu
  • Inqubo yokukhalima: Ilungelo lokukhalima kumnyango wesifundazwe noma ezinkantolo

Ezinye Izindlela Esikhundleni Sokuxoshwa

Ngaphambi kokuxosha, ticolo kufanele zicabange:

  • Izinhloso zemfundo ezehlukene: Izinhloso ezikhethekile zbafundzi abanezinselele zokuziphatha
  • Ukudluliselwa kwesinye isikole: Kungase kufanele kakhulu kunokuxoshwa
  • Ukusekelwa okuqinile: Ukusekelwa kokuziphatha nokwezemfundo okuhlanganisiwe
  • Ukungenelela kwezelapho: Ukubhekana nezinkinga ezingaphansi (ukuhlukumezeka, impilo yengqondo)

Ukuxoshwa kufanele kwenzeke kuphela lapho zonke ezinye izindlela sezisebenzile futsi umfundi ebeka ingozi okuqhubekayo ekuphepheni noma ngokuyisisekelo angeke asekelwe etikolweni.

Ukugcina Amarekhodi Nokuthuthukisa Inqubomgomo

Ukugcina amarekhodi okunemba kubalulekile ukuphatha ukuyala ngempumelelo, kutipatela umthetho nokulandelela amaphethini okuziphatha okungafanele.

Okufanele Kuqoshwe

Umbhalo wesigigaba:

  • Usuku, sikhatsi nendawo yesigigaba
  • Abafundi ababandakanyekile (amagama, amabanga, amakilasi)
  • Incazelo yokuziphatha okungafanele (emininingiliziwe, eqiniso)
  • Ofakazi (amagama nezitatimende)
  • Ubufakazi (imibhalo, izithombe, ubufakazi bomzimba)
  • Izenzo ezithathiwe (izixwayiso, iziphumo, ukungenelela)
  • Okulandelayo okudingekayo (imihlangano, ukusekelwa, ukuqapha)

Izenzo zokuyala:

  • Uhlobo lwesenzo (isixwayiso, ukuboshwa, ukumiswa)
  • Usuku lwesenzo elithathiwe
  • Isikhathi (uma kusebenza)
  • Imibandela noma izidingo
  • Umuntu ogunyaze isenzo
  • Ukwazisa umfundi nabazali (usuku, indlela)

Ukungenelela kokusekela:

  • Ukudluliselwa kubeluleki, abasebenzi bezemphakathi noma izinkonzo zangaphandle
  • Izivumelwano zokuziphatha noma izinhlelo zokusekela
  • Ukuqapha inqubekela phambili nokubuyekeza
  • Iziphumo nokusebenza

Izinqubo Ezinhle Zokugcina Amarekhodi

Ubuphrivathi:

  • Gcina ubuphrivathi okuqinile (kuphela abasebenzi abagunyaziwe abafinyelela amarekhodi)
  • Gcina amarekhodi ngokuphephile (amakhabetini okufayila akiyiwe noma izinhlelo ezi vikelekile nephasiwedi)
  • Thobela i-POPIA (Umthetho Wokuvikela Ulwazi Lomuntu Siqu)
  • Yabelana ngolwazi kuphela nezinhlangano ezigunyaziwe (abazali, umnyango wesifundazwe, izinkantolo uma kudingeka)

Ukunemba:

  • Qopha amaqiniso ngokungakhathali (gwema imibono noma ukucabanga)
  • Sebenzisa ulimi olucacile, olukhethekile
  • Faka yonke imininingwane efanelekile
  • Buyekeza amarekhodi ngokushesha ngemva kwezigigaba noma izenzo

Ukuphelela:

  • Bhala zonke izigigaba (ngisho nezincane)
  • Faka uhlangothi lwazo zonke izinhlangano
  • Gcina amarekhodi ngokulandela sikhatsi
  • Gcina umbhalo osekela (izitatimende, ubufakazi, ukuxhumana)

Ukugcina:

  • Gcina amarekhodi sikhatsi esidingekayo (hlola imithetho yesifundazwe, ngokujwayelekile iminyaka emi-3–5 ngemva kokuthi umfundi ashiye isikole)
  • Gcina amarekhodi amadala ngokuphephile
  • Cela amarekhodi ngendlela efanele lapho sikhatsi sokugcina siphela

Izinhlelo Zokugcina Amarekhodi Zedijithali

Izinhloso zokuphatha tikolo zesimanje zingashelela ukugcina amarekhodi okuyala: ukungena nokuthola ngokushesha, izitampu zosuku ezenzakalelayo, ukucinga ngomfundi noma uhlobo lwesigigaba, namabiko okuthumela i-SGB noma ezifundazweni. Noma yiliphi uhlelo kufanele lusekele ubuphrivathi nokugcina okuthobela i-POPIA.

Ukuthuthukisa Inqubomgomo Yokuyala Yesikole Sakho

Ukudala inqubomgomo yokuyala ehlanganisiwe kudinga ukuhlela okucophelela, ukuxoxisana nokuhambisana ne-SASA nezidingo zesifundazwe.

Isinyathelo 1: Sungula Ikomidi Lokuthuthukisa Inqubomgomo

Yakha ikomidi ehlanganise:

  • Amalungu e-SGB (ikakhulukazi usihlalo nabameleli abazali)
  • Abafundzisinhloko nesekela othishanhloko
  • Abafundzisi (abameleli amasigaba/amabanga ahlukene)
  • Abameleli bafundzi (amalungu e-RCL)
  • Abameleli abazali (imibono ehlukene)
  • Abasebenzi bokusekela (abeluleki, abasebenzi bezemphakathi uma batholakala)

Indima yekomidi:

  • Buyekeza inqubomgomo ekhona (uma isebenza)
  • Phenya izidingo ze-SASA nezinqubo ezinhle
  • Bhala umbhalo wenqubomgomo
  • Xoxisana nababambiqhaza
  • Buyekeza ngokusephendulo
  • Thula inqubomgomo yokugcina ku-SGB ukuze ivunywe

Isinyathelo 2: Buyekeza Izidingo Zomthetho

Qinisekisa kutsi inqubomgomo iyathobela:

  • SASA Izigaba 8–9: Umthetho wokuziphatha nezidingo zokumiswa/okuxoshwa
  • uMthethosisekelo Isigaba 12: Ukuvinjelwa kwesijeziso somzimba
  • Imithetho yesifundazwe: Hlola izidingo zomnyango wezemfundo wesifundazwe
  • I-SACE Code: Ubuqotho bobuchwepheshe bothisha
  • uMthetho Wezingane: Ukuvikela amalungelo ezingane

Isinyathelo 3: Chaza Amazinga Okuziphatha Okungafanele Neziphumo

Yakha uhlelo lokuhlukanisa olucacile:

  • Izinga 1 (Okuncane): Izibonelo neziphendulo
  • Izinga 2 (Okuphakathi): Izibonelo neziphendulo
  • Izinga 3 (Okubucayi): Izibonelo neziphendulo
  • Izinga 4 (Okubucayi Kakhulu): Izibonelo neziphendulo

Qinisekisa kutsi iziphumo:

  • Zithuthukayo: Zikhuphuke ngendlela efanele
  • Zilinganayo: Zihambisane nobucayi bokuziphatha okungafanele
  • Ziyaguquki: Zisetshenziswa ngokulungile kubonke bafundzi
  • Ziyemfundo: Siza bafundzi bafunde emaphutheni

Isinyathelo 4: Seta Izinqubo Zenqubo Efanele

Chaza izinqubo ze:

  • Uphenyo: Indlela izigigaba eziphenywa ngayo
  • Izithangami: Nini nakanjani izithangami zokuyala ezenziwa
  • Izinqumo: Ubani owenza izinqumo nakanjani
  • Izikhalo: Inqubo yokukhalima izinqumo
  • Izaziso: Indlela bafundzi nabazali abaziswa ngayo

Isinyathelo 5: Thuthukisa Ezinye Izindlela Esijeziso Somzimba

Bhala phansi izindlela zokuyala ezi vunywayo:

  • Ukungenelela kokuziphatha okuhle
  • Izinqubo zokubuyisela
  • Izivumelwano zokuziphatha nezinhloso zokusekela
  • Ukuboshwa nomsebenzi womphakathi
  • Ukulahlekelwa amalungelo
  • Ukumiswa etikolweni
  • Ukudluliselwa kokusekela kwangaphandle

Qinisekisa kutsi bonke abasebenzi bayaqonda izindlela eziyinjelwe (isijeziso somzimba, ukudekwa, njll).

Isinyathelo 6: Dala Izinqubo Zokugcina Amarekhodi

Seta uhlelo lwe:

  • Ukubhala izigigaba
  • Ukuqopha izenzo zokuyala
  • Ukulandelela ukungenelela kokusekela
  • Ukugcina ubuphrivathi
  • Ukukhiqiza amabiko
  • Ukugcina amarekhodi

Isinyathelo 7: Xoxisana Nababambiqhaza

Ukuxoxisana kuyadingeka ngaphansi kweSASA Isigaba 8:

Xoxisana na:

  • Abafundi: Imihlangano ye-RCL, ucwaningo, amaqembu agxile
  • Abazali: Imihlangano yabazali, ucwaningo, impendulo ebhaliwe
  • Abafundzisi: Imihlangano yabasebenzi, amaqembu asebenzayo
  • Abasebenzi bokusekela: Ukufaka mayelana nokungenelela nokusekelwa

Inqubo yokuxoxisana:

  • Yabelana ngenqubomgomo yohlelo
  • Chaza izinhlinzeko ezinhloko
  • Qoqa impendulo nokukhathazeka
  • Bhekana imibuzo futsi cacisa ukuqondakala
  • Buyekeza inqubomgomo ngokusephendulo
  • Qedela inqubomgomo ngokufaka kwababambiqhaza

Isinyathelo 8: Vuma Futsi Usebenzise

Ukuvunywa kwe-SGB:

  • Thula inqubomgomo yokugcina ku-SGB
  • I-SGB ibuyekeza ivume inqubomgomo
  • Inqubomgomo iba umbhalo wesikole osemthethweni

Ukusebenzisa:

  • Xhumana ngenqubomgomo nababambiqhaza bonke (bafundzi, abazali, abasebenzi)
  • Nikeza ukuqeqesha bafundzisi nabasebenzi bokusekela
  • Bonisa inqubomgomo ngokusobala (iwebhusayithi yetikolo, amabhodi waziso, amaphakethi okwamukelwa)
  • Qinisekisa kutsi bonke abasebenzi bayaqonda futsi balandele inqubomgomo
  • Qapha ukusebenzisa bese ubhekana nezinkinga

Isinyathelo 9: Buyekeza Futsi Uthuthukise

Ukubuyekeza minyaka yonke:

  • Buyekeza inqubomgomo minyaka yonke (kudingeka ngaphansi kwe-SASA)
  • Hlola ukusebenza nokukhonza ukuthuthukisa
  • Buyekeza ngokushintsho emthethweni noma izinqubo ezinhle
  • Xoxisana nababambiqhaza ngezinguquko ezinconyiwe
  • Vuma futsi xhumana ngezibuyekezo

Izinqubo Ezinhle Zokusebenzisa Izinqubomgomo Zokuyala

Ukusebenzisa ngempumelelo kuqinisekisa kutsi izinqubomgomo zisebenza ngokwenza, hhayi nje ephepheni.

Ukuqeqesha Nokwakha Amandla

Ukuqeqesha othisha:

  • Qeqesha bonke bafundzisi ngezinqubo zenqubomgomo
  • Nikeza ukuthuthukiswa kobuchwepheshe okuqhubekayo
  • Yabelana ngezinqubo ezinhle nezindaba
  • Bhekana nezinselele nezimibuzo ezivamile
  • Qinisekisa ukuqonda izidingo zomthetho

Ukuqeqesha abasebenzi bokusekela:

  • Qeqesha abeluleki, abasebenzi bezemphakathi nabasebenzi bokusekela
  • Qinisekisa kutsi bayaqonda izinhloso zabo enqubweni yokuyala
  • Nikeza izinsiza namathuluzi okungenelela

Imfundo yabazali:

  • Chaza inqubomgomo emihlanganweni yabazali
  • Nikeza izifinyezo ezibhaliwe ne-FAQ
  • Khuthaza imibuzo bese ubhekana nokukhathazeka
  • Yakha ukuqonda indlela yetikolo yokuyala

Ukungaguquki Nokulunga

Sebenzisa inqubomgomo ngokungaguquki:

  • Imithetho efanayo isebenza kubonke bafundzi
  • Ukuziphatha okungafanele okufanayo kuthola iziphumo ezifanayo
  • Gwema izinqumo ezingahlelekile noma ezi cwasayo
  • Bhala phansi zonke izinqumo nezinzathu

Qinisekisa ukulunga:

  • Phenya ngokujulile ngaphambi kokuthatha isinyathelo
  • Nikeza bafundzi ithuba lokuchaza
  • Cabanga izimo zomuntu siqu
  • Nikeza ukusekelwa ndawonye neziphumo

Ukuxhumana

Ukuxhumana okucacile:

  • Chaza imithetho nokulindelwe ngokusobala
  • Nikeza imibhalo yenqubomgomo ebhaliwe
  • Sebenzisa ulimi olufanele iminyaka
  • Humusha ezilimini ezisetshenziswa etikolweni
  • Yenza inqubomgomo itholakale (iwebhusayithi, amakhophi aphrintiwe)

Izinqubo ezi sobala:

  • Gcina bafundzi nabazali bezazisiwe
  • Chaza izinqumo nezinzathu
  • Nikeza amathuba emibuzo
  • Gcina izindlela zokuxhumana ezivulekile

Ukusekelwa Nokungenelela

Gcizelela ukusekelwa:

  • Bhekana nezizathu eziyinhloko zokuziphatha okungafanele
  • Nikeza ukungenelela okufanele
  • Sebenza nemindeni nezonkozo zangaphandle
  • Qapha inqubekela phambili futsi ulungise ukungenelela

Linganisa iziphumo nokusekelwa:

  • Iziphumo ziyadingeka ukuze kube nokuziphendulela
  • Ukusekelwa kusiza bafundzi bathuthukise ukuziphatha
  • Hlanganisa kokubili ukuze kube nokuyala okuphumelelayo

Ukuqapha Nokuhlola

Landelela izigigaba:

  • Qopha zonke izigigaba ngokuhlelekile
  • Hlaziya amaphethini namatrendi
  • Khonza bafundzi abadinga ukusekelwa okugeziwe
  • Qapha ukusebenza kokungenelela

Hlola inqubomgomo:

  • Hlola kutsi inqubomgomo yafinyelela yini izinjongo
  • Khonza izindawo zokuthuthukisa
  • Qoqa impendulo kubabambiqhaza
  • Yenza izinguquko njengoba kudingeka

Izinselele Nezixazululo Ezivamile

Ukusebenzisa izinqubomgomo zokuyala ngempumelelo kudinga ukubhekana nezinselele ezivamile.

Inselele: Ukusebenzisa Ngokungahambisani

Inkinga: Abafundzisi abahlukene basebenzisa imithetho ngokuhlukene, okuholela ekungalungi.

Izixazululo:

  • Nikeza ukuqeqesha okucacile ngezinqubo zenqubomgomo
  • Seta iziqondiso zokuthatha izinqumo
  • Imihlangano ejwayelekile ukuxoxa amacala nokuqinisekisa ukungaguquki
  • Bhala phansi zonke izinqumo ukuze zibuyekezwe

Inselele: Ukuntuleka Kwezinsiza Zokusekela

Inkinga: Izikole azinabeluleki, abasebenzi bezemphakathi noma izinkonzo zokusekela zangaphandle.

Izixazululo:

  • Sebenzisana nezinhlangano zomphakathi
  • Finyelela izinkonzo zokusekela zomnyango wezemfundo wesifundazwe
  • Qeqesha bafundzisi ngamakhono okuyisisekelo okweluleka nokusekela
  • Sebenzisa izinhlelo zokusekelwa kontanga
  • Sebenzisa abazali navolontiya bomphakathi

Inselele: Ukuphikisana Kwabazali

Inkinga: Abazali abavumelani nezinqumo zokuyala noma abasekeli izinqubomgomo zesikole.

Izixazululo:

  • Xhumana ngenqubomgomo ngokusobala nangasekuqaleni
  • Chaza isizathu nezidingo zomthetho
  • Bandakanya abazali ekuthuthukiseni inqubomgomo
  • Nikeza amathuba okuxoxa nokunikeza impendulo
  • Yakha ubudlelwane nabazali
  • Bhekana nokukhathazeka ngokushesha nangokulungile

Inselele: Ukuncishwa Kwesikhathi

Inkinga: Ukuphenya izigigaba nokubamba izithangami kuthatha sikhatsi esibalulekile.

Izixazululo:

  • Shelela izinqubo lapho kungenzeka
  • Sebenzisa izinhlelo zedijithali ukuze unciphise umbhalo
  • Dlulela ngendlela efanele (isekela othishanhloko, abaphathi beminyango)
  • Gcina izigigaba ezibucayi kuqala
  • Hlanganisa izigigaba ezincane ezifanayo ukuze kusebenze kahle

Inselele: Abonile Abaphindaphindiwe

Inkinga: Abanye bafundzi bayaqhubeka nokuziphatha okungafanele naphezu kokungenelela.

Izixazululo:

  • Andisa ukungenelela kokusekela
  • Dlulisela ochwepheshe bangaphandle (izazi zengqondo, abasebenzi bezemphakathi)
  • Yakha izinhlelo zokusekela ezihlanganisiwe
  • Bandakanya imindeni ekungeneleleni
  • Cabanga izinhlelo zemfundo ezehlukene uma kufanele
  • Bhala phansi konke ukungenelela ukuze usebenzise esikhathini esizayo

Ukudala nokusebenzisa inqubomgomo yokuyala yetikolo eNingizimu Afrika ehambisana ne-SASA, uMthethosisekelo nemithetho yesifundazwe kubalulekile ukuze kugcinwe izindawo zokufunda eziphephile, ezihlelekile kuyilapho kuvikelelwa amalungelo bafundzi. Inqubomgomo ehlakuliwe kahle inikeza imithetho e cacile, izinqubo ezilungile neziphumo ezifanele kuyilapho igcizelela ukusekelwa nokungenelela kokuziphatha okuhle. ISASA Izigaba 8–9 idinga imithetho yokuziphatha nezinqubo zokuyala; isijeziso somzimba sivinjelwe; futsi inqubo efanele, ukugcina amarekhodi nokubuyekeza minyaka yonke akuyona into engashintsheki.

Ngokuningi ngokuphatha nokuziphatha, bona igiyidi yethempulethi yomthetho weskole eNingizimu Afrika. Ukuze ushelele ukugcina amarekhodi okuyala, ukubika kwe-SGB nokubhala okuthobela i-POPIA endaweni eyodwa, bona kutsi i-Fundisa iseka kanjani ticolo zaseNingizimu Afrika.

Imibuzo Evame Ukubuzwa

Ingabe ticolo zingasasebenzisa isijeziso somzimba uma abazali bevumelana?

Cha. Isijeziso somzimba sivinjelwe ngokuphelele ezikoleni zaseNingizimu Afrika kungakhathalekile ukuvumelana kwabazali. uMthethosisekelo Isigaba 12 uvikela ilungelo lomuntu ngamunye lenkululeko nokuphepha, futsi iSASA Isigaba 10 ivimbela ngokusobala isijeziso somzimba. Ukuvumelana kwabazali akudluli amalungelo ngokomthethosisekelo noma umthetho wezwe. Izikole ezisebenzisa isijeziso somzimba zibhekana namacala obugebengu (ukushaya), isinyathelo sokuyala se-SACE, nesisindo somphakathi. Izikole kufanele zisebenzise ezinye izindlela zokuyala ezithobela i-SASA nezidingo zomthethosisekelo.

Umehluko ungaki phakathi kokumiswa nokuxoshwa?

Ukumiswa ukususwa okwesikhashana etikolweni (okuphezulu izinsuku ezi-7 ngaphansi kwe-SASA) elindele uphenyo noma njengesiphumo sokuyala. Abafundi babuyela etikolweni ngemva kwesikhathi sokumiswa, ngokuvamile ngemibandela (isivumelwano sokuziphatha, uhlelo lokusekela). Ukuxoshwa ukususwa okungunaphakade etikolweni futsi kudinga ukuvunywa komnyango wezemfundo wesifundazwe. Ukuxoshwa kufanele kusetshenziswe kuphela ukuziphatha okungafanele okubucayi kakhulu (Izinga 4) ngemva kokuthi konke okunye ukungenelela kusebenze. Izikole kufanele zilandele inqubo efanele eqinile kokubili ukumiswa nokuxoshwa, kuhlanganise uphenyo, izithangami, izinqumo ezibhaliwe nezinqubo zokukhalima.

Izikole kufanele zibhekele kanjani bafundzi abanezidingo zezemfundo ezikhethekile abaziphatha kabi?

Abafundi abanezidingo zezemfundo ezikhethekile banalo amalungelo afanayo ezinqubweni zokuyala ezilungile, kodwa ticolo kufanele zicabange izidingo nezimo zabo zomuntu siqu. Ngaphambi kokuthatha isinyathelo sokuyala, ticolo kufanele zihlole kutsi ingabe umfundi wayeqonda yini imithetho neziphumo, zicabange kutsi ingabe ukuziphatha okungafanele kuhlobene yini nokukhubazeka kwabo noma izidingo zokusekela, ziqinisekise kutsi ukusekelwa nokulungiselela okufanele kusekhona, zixoxe nabasebenzi bokusekela (izazi zengqondo, odokotela bezengqondo, bafundzisi abakhethekile), futsi zilungise iziphumo zibe zifanele ukuqonda namandla omfundi.

Izikole kufanele zigxile ekusekeleni nasekungeneleleni kokuziphatha okuhle kunokujezisa bafundzi abanezidingo ezikhethekile, kuyilapho zisagcina ukuziphendulela nokuphepha.

Amarekhodi ani ticolo kufanele zigcine ngezigigaba zokuyala?

Izikole kufanele zigcine amarekhodi anemba azo zonke izigigaba zokuyala: imininingwane yesigigaba (usuku, sikhatsi, indawo, incazelo, izinhlangano ezibandakanyekile, ofakazi), okutholwe uphenyo (izitatimende, ubufakazi, iziphetho), izenzo zokuyala ezithathiwe (izixwayiso, ukuboshwa, ukumiswa, ukungenelela kokusekela), ukwazisa umfundi nabazali (izinsuku, izindlela, izimpendulo), ukungenelela kokusekela (ukudluliselwa, ukweluleka, izinhlelo zokuziphatha, inqubekela phambili), nezikhalo (uma kukhona, imiphumelo). Amarekhodi kufanele agcinwe ebuphrivathi, agcinwe ngokuphephile, futsi agcinwe tikhathi ezidingekayo (ngokujwayelekile iminyaka emi-3–5 ngemva kokuthi umfundi ashiye isikole), futsi enziwe atholakale ezinhlangano ezigunyaziwe (abazali, umnyango wesifundazwe, izinkantolo uma kudingeka).

Izinhloso zokugcina amarekhodi ngedijithali zingashelela ukubhala okuyala futsi zisize kucinisekisa kutipatela i-POPIA nezidingo zesifundazwe.


Ibhalwe ngu

Fundisa Team