Templeite ea Tlaleho ea Lichelete ea SGB: Tataiso ea Mahala
Baboloki ba lichelete ba SGB le dikomiti tsa lichelete hangata ba tobana le bothata ba ho hlahisa litlaleho tsa lichelete tsa selemo tse kgotsofatsang SASA le mafapha a thuto a provense. Likarolo tse sa teng, sebopeho se sa hlakeng, le ho sokoloha ha qetello bakeng sa litokomane ho isa mehla e latehileng ea tekelo, kotsi ea tšebeliso, le khatello e eketsehileng bakeng sa members ba SGB ba boithaopo. Ka tlasa SASA Section 41, Mmele o mong le o mong oa Taolo ea Sekolo o lokela ho lokisetsa lits’upiso tsa lichelete tsa selemo tse bontšang ka nepo chelete e kenoang sekolong, e tsoang, thepa, le dikoloto, mme di romelle ho lefapha la thuto la provense ka nako e hlokahalang.
Tataiso ena e fana ka templeite ea tlaleho ea lichelete ea SGB ea mahala e nang le likarolo tse hlakileng bakeng sa chelete e kenoang, e tsoang, thepa, dikoloto, le tšebeliso. E tsamaea karolo e ’ngoe le e ’ngoe ka litaelo tsa ho qetella, e hlakisa dinyehelo tsa ho bolella tsa SASA, mme e fana ka dikgopolo tsa lokisetso la tekelo hore SGB ea lona e romelle lits’upiso tsa lichelete tse nepahetseng, tse lumellanang. Sebopeho se lumellana le mekhoa ea Accounting e Tsejoang Ka Kakaretso (GRAP) le dinyehelo tsa provense, hore sekolo sa lona se fihlelle boikarabelo ba molao ha se ntse se ponaletsi le batswadi le baetapele.
Ho Utlwisisa Dinyehelo tsa Ho Bolella Lichelete tsa SGB
Pele ho kena sebopehong sa templeite, ho bohlokwa ho utlwisisa seo SASA e se hlokang litlalehong tsa lichelete tsa SGB. Karolo 41 ea Molao oa Dikolo tsa Afrika Borwa o laela SGB ho:
- Boloka litlaleho tse nepahetseng tsa lichelete: Boloka litlaleho tse hlakileng tsa chelete eohle e kenoang le e tsoang selemong sa lichelete
- Lokisetsa lits’upiso tsa lichelete tsa selemo: Hlahisa litlaleho tse feletseng tse kopoang selemo sa lichelete sohle
- Romella lits’upiso ho lefapha: Fana ka lits’upiso tsa lichelete ho lefapha la thuto la provense ka lihlooho tse behiloeng (ka tloaelo dikhoeli tse 6 kamorao ho qetello ea selemo)
- Etsa lits’upiso li fumanehe: Lumella batswadi le basebeletsi ho fumana lits’upiso tsa lichelete ha ba kopa
- Netefatsa hore lits’upiso di tekwa: Lits’upiso tsa lichelete tsa selemo di lokela ho tekwa ke moteki o ngodisitsoeng (Section 42)
Mafapha a thuto a provense a ka ba le dinyehelo tse eketsehileng, ka jalo sheba litaelo tsa provense ea lona. Diprovense tse ngata di hloka lits’upiso ho latela GRAP kapa mekhoa e tšoanang ea accounting, ho kenyelletsa liphatlalatso tse ikhethileng, mme di romelle foromong e behiloeng.
Sebopeho sa Templeite ea Tlaleho ea Lichelete ea SGB
Sebopeho se latelang sa templeite se fana ka motheo o feletseng bakeng sa litlaleho tsa lichelete tsa selemo tsa SGB. Karolo e ’ngoe le e ’ngoe e kenyelletsa litaelo tsa ho qetella le lipolello tsa dinyehelo tsa SASA.
Karolo 1: Letlapa la Kopo le Kakaretso ea Bolaoli
Letlapa la kopo le lokela ho kenyelletsa:
- Lebitso la sekolo le nomoro ea ngodiso
- Selemo sa lichelete (mohlala 1 Pherekhong 2025 ho isa 31 Tshitwe 2025)
- Letsatsi la tlaleho
- Maina le disaena tsa Motlatsi oa SGB le Maboloki ba Lichelete
- Lebitso le saene ea mohlankana
Kakaretso ea bolaoli (maqephe a 1–2):
- Kakaretso e khutšoane ea maemo a lichelete a sekolo
- Chelete e akaretsang e kenoang le e tsoang selemong
- Surplus kapa deficit
- Lintho tsa bohlokwa (mesebetsi e kgolo, diphetoho tse bohlokwa)
- Tekanyo ea pokello bakeng sa ditefelo tsa sekolo (ha e le ea sebetsa)
- Polelo e khutšoane mabapi le boteng ba lichelete
Litaelo:
- Boloka kakaretso ea bolaoli e khutšoane mme e fumanehe ho babali ba sa tsebeng lichelete
- Hlahisa katleho e ntle mme u amohele litokelo ka ponaletso
- Sebedisa karolo ena ho bontša taolo e nang le boikarabelo ea lichelete
Karolo 2: Lits’upiso tsa Maemo a Lichelete (Balance Sheet)
Balance sheet e bontša maemo a lichelete a sekolo qetellong ea selemo sa lichelete — seo sekolo se nang le sona (thepa) le seo se kolong (dikoloto).
Thepa:
Thepa ea jwale:
- Dipalo tsa banka (li-ak’haonte tsa poloko le tsa jwale)
- Chelete e se me le letsoho
- Ba kolong (ditefelo tsa sekolo tse saletseng le tse ling tse amoheloang)
- Ditefelo tse lefiloeng pele (inšorense, di-subscription tse lefiloeng pele)
- Ditefo (ditefo tse khutšoane, li-ak’haonte tsa chelete)
Thepa e sa current:
- Thepa, thepa, le lisebelisoa (naha, matlo, furniture, lisebelisoa)
- Depreciation e bokelletseng
- Boleng ba nete ba thepa bukeng
- Thepa e sa bonahaleng (ha e le ea sebetsa)
Dikoloto:
Dikoloto tsa jwale:
- Ba kolong (bareki, bafani ba litšebeletso)
- Ditefelo tse bokelletseng (utility, moputso o lokelang empa o sa lefuoang)
- Ditefelo tsa sekolo tse amoheloang pele (ha e le ea sebetsa)
- Dikoloto tse khutšoane kapa overdraft
Dikoloto tse sa current:
- Dikoloto tse telele
- Boikarabelo bo bong ba nako e telele
Thepa e nete/equity:
- Thepa e akaretsang minus dikoloto tsohle
- E emela boleng ba nete ba sekolo
Litaelo:
- Ngola li-ak’haonte tsohle tsa banka ka dinomoro tsa ak’haonte le dipalo
- Kenyeletsa rejara e hlakileng ea thepa e bontšang lisebelisoa sohle, furniture, le thepa
- Bala depreciation bakeng sa thepa sohle e tiileng
- Reconcilia dipalo tsohle ho litokomane tse tshehetsang (lits’upiso tsa banka, li-invoice, rejara ea thepa)
- Netefatsa hore thepa e akaretsang e lekana le dikoloto tsohle plus thepa e nete
Karolo 3: Lits’upiso tsa Tšebeliso ea Lichelete (Income Statement)
Lits’upiso tsa chelete e kenoang e bontša chelete eohle e amoheloang le e tsoang nakong ea selemo sa lichelete.
Chelete e kenoang:
Chelete ea mmuso:
- Kabo ea basebeletsi (moputso, melemo)
- Dikoloto tsa thepa
- Kabo ea lisebelisoa tsa barutwana
- Chelete ea mananeo a lijo (ha e le ea sebetsa)
- Dikoloto tse ding tsa mmuso
Chelete e hlahisoang ke sekolo:
- Ditefelo tsa sekolo (e akaretsang e lefisoang, minus dikgolaganyo, minus dikoloto tse sa khutlisetsoang). Bakeng sa mekhoa ea ho ntlafatsa pokello, bona maano a pokello ya ditefelo bakeng sa dikolo tsa Afrika Borwa
- Mesebetsi ea fundraising (liketsahalo, sponsorship, donations)
- Chelete e kenoang ka tefo
- Chelete ea ho reka (ha e le ea sebetsa)
- Chelete e ngata (kantini, thekiso ea uniform, jj.)
Chelete e akaretsang:
- Kakaretso ea likarolo tsohle tsa chelete e kenoang
Tšebeliso:
Ditefelo tsa basebeletsi:
- Boemo ba thuto ba eketsehileng (ha sekolo se lefisa)
- Moputso oa basebeletsi ba tshehetsang
- Nts’etsopele ea professhene
- Melemo ea basebeletsi
Ditefelo tsa tšebetso:
- Utility (eletekisi, metsi, lila)
- Tšireletso le litokiso
- Ho hloekisa le ts’ireletso
- Inšorense
- Puisano (telefono, inthanete)
Ditefelo tsa thuto:
- Lisebelisoa le lisebelisoa tsa thuto
- Libuka tsa laeborari le lisebelisoa
- Lisebelisoa tsa papadi
- Theknoloji (likhompyuta, software, tšireletso)
- Mesebetsi ea extramural
Ditefelo tsa taolo:
- Lisebelisoa tsa ofisi
- Taolo ea lichelete (ditefelo tsa tekelo, software, ditefelo tsa banka)
- Ditefelo tsa molao le professhene
- Printa le stationery
Tšebeliso ea thepa:
- Ntlafatso ea thepa
- Theko ea lisebelisoa
- Ntlafatso ea theknoloji
Tšebeliso e akaretsang:
- Kakaretso ea likarolo tsohle tsa tšebeliso
Dikolo tse batlang ho ntlafatsa pokello ya ditefelo di ka sebelisa maano a rona a pokello ya ditefelo bakeng sa dikolo tsa Afrika Borwa bakeng sa mehato a praktiki mmoho le templeite ena.
Surplus kapa deficit:
- Chelete e kenoang e akaretsang minus tšebeliso e akaretsang
- Nomoro e ntle e bontša surplus, e fosahetseng e bontša deficit
Litaelo:
- Arola chelete eohle e kenoang le e tsoang ho latela chart ea li-ak’haonte
- Kenyeletsa likarohano tse hlakileng bakeng sa likarolo tse kgolo
- Bapisa dipalo tsa nnete le tsa boabiso mme u hlakise liphapang tse bohlokwa
- Netefatsa hore dipalo tsohle di reconcilia ho lits’upiso tsa banka le litokomane tse tshehetsang
- Kenyeletsa manotši a hlakisang lintho tse sa tloaelehang kapa thepa e bohlokwa
Karolo 4: Lits’upiso tsa Phallo ea Chelete
Lits’upiso tsa phallo ea chelete e bontša hore na chelete e fetile joang sekolong selemong.
Mesebetsi ea tšebetso:
- Chelete e amoheloang ditefelong tsa sekolo
- Chelete e amoheloang cheleteng ea mmuso
- Chelete e amoheloang fundraising
- Chelete e lefiloeng ditefelong tsa tšebetso
- Chelete e nete e tsoang mesebetsing ea tšebetso
Mesebetsi ea invese:
- Chelete e sebelisetsoang theko ea thepa (lisebelisoa, thepa)
- Chelete e amoheloang thekisong ea thepa (ha e le ea sebetsa)
- Chelete e nete e tsoang mesebetsing ea invese
Mesebetsi ea lichelete:
- Chelete e amoheloang dikolong (ha e le ea sebetsa)
- Chelete e lefiloeng ho khutlisetsa dikoloto (ha e le ea sebetsa)
- Chelete e nete e tsoang mesebetsing ea lichelete
Eketsa/Fokotsa e nete cheleteng:
- Kakaretso ea mesebetsi ea tšebetso, invese, le lichelete
Palo ea chelete e bula:
- Palo ea chelete qalong ea selemo sa lichelete
Palo ea chelete e kwala:
- Palo ea chelete qetellong ea selemo sa lichelete
- E lokela ho bapisa le dipalo tsa lits’upiso tsa banka
Litaelo:
- Reconcilia litšebetso tsohle tsa chelete ho lits’upiso tsa banka
- Hlakisa diphetoho tse bohlokwa tsa phallo ea chelete
- Netefatsa hore palo ea ho kwala e bapisa le dipalo tsa balance sheet tsa banka
Karolo 5: Manotši ho Lits’upiso tsa Lichelete
Manotši a fana ka lintlha tse eketsehileng le context bakeng sa lintho lits’upisong tsa lichelete.
Maano a accounting:
- Motheo oa accounting (cash basis kapa accrual basis)
- Mekhoa le ditekanyo tsa depreciation
- Maano a ho tseba chelete e kenoang
- Mekhoa ea valuation ea inventory (ha e le ea sebetsa)
Thepa e bohlokwa:
- Theko e kgolo kapa thekiso
- Litšebetso tsa ba amehang (ha e le e ngwe)
- Lintho tsa sa tloaelehang kapa tse sa phetoang
Liteko:
- Liphoso tsa molao kapa dikopo
- Dikoloto kapa boikemisetso
- Dikoloto tse ding tse ka bang teng
Tlhahisoleseding ea ditefelo tsa sekolo:
- Ditefelo tsohle tse lefisoang
- Dikgolaganyo tse fanoeng (nomoro le boleng)
- Tekanyo ea pokello
- Ditefelo tse saletseng (tlhahlobo ea lilemo)
Lintlha tsa thepa:
- Theko e kgolo ea thepa selemong
- Ho rekisa thepa
- Kakaretso ea rejara ea thepa
Tšebeliso:
- Tiiso ea tšebeliso ea SASA
- Tšebeliso ea melao ea provense
- Maemo a tekelo
Litaelo:
- Fana ka lintlha tse lekaneng hore babali ba utlwisise lits’upiso tsa lichelete
- Phatlalatsa lintho tsohle tsa bohlokwa
- Hlakisa maano a accounting hlakileng
- Buisana le likarolo tse ikhethileng tsa SASA ha e le loketseng
Karolo 6: Ditshebeletso tse Tshehetsang le Litokomane
Kenyeletsa ditshebeletso tse hlakileng tse tshehetsang lits’upiso tsa lichelete tsa mantlha.
Schedule 1: Tlhahlobo ea Ditefelo tsa Sekolo
- Barutwana bohle ba ngodisitsoeng
- Barutwana ba lefang ditefelo
- Barutwana ba kgolaganyo (ka peresente tsa kgolaganyo)
- Ditefelo tsohle tse lefisoang
- Ditefelo tse pokiloeng
- Ditefelo tse saletseng (ka lilemo: jwale, matsatsi a 30, 60, 90+)
- Dikoloto tse hlakotsweng bukeng
Schedule 2: Tekano ea Boabiso vs Nnete
- Chelete e kenoang e boabisitsoeng vs e nnete (ka karolo)
- Tšebeliso e boabisitsoeng vs e nnete (ka karolo)
- Liphapang le litlhaloso
Schedule 3: Rejara ea Thepa
- Lilsta e hlakileng ea thepa sohle e tiileng
- Letsatsi la theko le theko
- Depreciation e bokelletseng
- Boleng ba nete bukeng
- Sebaka/maemo
Schedule 4: Lilemo tsa Ba kolong
- Lilsta ea ba kolong bohle
- Chelete e kolong
- Lilemo tsa koloto (jwale, matsatsi a 30, 60, 90+)
Schedule 5: Kakaretso ea Procurement
- Theko e kgolo selemong
- Mokhoa oa procurement o sebelisitsoeng (diquote, tenders)
- Maina a bareki le dipalo
Litaelo:
- Netefatsa hore ditshebeletso tsohle di reconcilia le lits’upiso tsa lichelete tsa mantlha
- Kenyeletsa lintlha tse lekaneng bakeng sa maikemisetso a tekelo
- Boloka litokomane tse tshehetsang (li-invoice, lireseipi, dikontrata)
Ho Qetella Karolo e ’ngoe le e ’ngoe: Litaelo tsa Mohato ka Mohato
Mohato 1: Bokella Litlaleho Tsohle tsa Lichelete
Pele ho qala, bokella litokomane tsohle tsa bohlokwa:
- Lits’upiso tsa banka bakeng sa li-ak’haonte tsohle (selemo sohle)
- Li-invoice le lireseipi tsohle (tse reroang ka karolo)
- Liphetoho tsa tefo le litokomane tsa tumellano
- Rejara ea thepa
- Litlaleho tsa pokello ya ditefelo
- Litokomane tsa boabiso
- Lits’upiso tsa lichelete tsa selemo se fetileng (bakeng sa tekano)
Mohato 2: Reconcilia Li-ak’haonte tsa Banka
- Reconcilia li-ak’haonte tsohle tsa banka ka khoeli (e lokela ho etsoa selemong)
- Netefatsa hore litšebetso tsohle di ngotsoe
- Tseba le ho rarolla liphapang life kapa life
- Fumana mangolo a tiiso ea banka ha moteki a hloka
Mohato 3: Arola Chelete e kenoang le e tsoang
- Sheba litšebetso tsohle mme u arolelle ho latela chart ea li-ak’haonte
- Netefatsa karohano e tšoanang selemong sohle
- Kopanya lintho tse tshwanang mmoho
- Tseba le ho hlakisa lintho tse sa tloaelehang
Mohato 4: Bala Dipalo tsa Thepa
- Nchafatsa rejara ea thepa ka theko e ncha le ho rekisa
- Bala depreciation bakeng sa thepa sohle e tiileng
- Tiisa boteng ba thepa ka ditekelo tsa ’mele
- Netefatsa hore dipalo tsa thepa di lokelang mme di tshehetswa
Mohato 5: Bala Dikoloto
- Ngola ba kolong bohle ba saletseng
- Kenyeletsa ditefelo tse bokelletseng (utility, moputso)
- Bala provisions life kapa life tse hlokahalang
- Netefatsa hore dikoloto tsohle di ngotsoe
Mohato 6: Lokisetsa Lits’upiso tsa Lichelete
- Sebedisa sebopeho sa templeite ka holimo
- Netefatsa hore dipalo tsohle di nepahetseng mme di reconcilia
- Buisana lipakeng tsa lits’upiso (balance sheet, income statement, phallo ea chelete)
- Kenyeletsa liphatlalatso tsohle tse hlokahalang
Mohato 7: Ngola Manotši le Litlhaloso
- Hlakisa thepa e bohlokwa
- Hlakisa maano a accounting
- Phatlalatsa liteko
- Fana ka context bakeng sa liphapang
Mohato 8: Sheba le Ho Tiisa
- Sheba dipalo tsohle
- Tiisa hore dipalo tsohle di reconcilia
- Sheba boteng
- Netefatsa tšebeliso le SASA le dinyehelo tsa provense
Dikgopolo tsa Lokisetso la Tekelo
Ho lokisetsa tekelo ea selemo kapele ho feta ho netefatsa ts’ebetso e bonolo le ho fokotsa ditefelo tsa tekelo. Latela dikgopolo tsena:
Qala Kapele
- Qala lokisetso la tekelo dikhoeli tse 2–3 pele ho qetello ea selemo
- Qetella reconciliation ea khoeli selemong sohle
- Boka litokomane tsohle ka tatellano ha litšebetso di etsahala
- O se ke wa saletsa tsohle ho fihlela qetellong
Rera Litokomane
- Boloka difaele tse feletseng tsa li-invoice, lireseipi, le litokomane tse tshehetsang tsohle
- Rera litokomane ka chronological le ka karolo
- Netefatsa hore ditefo tsohle di na le tumellano e nepahetseng
- Boloka litlaleho tsa dipitso tsohle tsa SGB le komiti ea lichelete
Qetella Reconciliation
- Reconcilia li-ak’haonte tsohle tsa banka ka khoeli
- Reconcilia litlaleho tsa pokello ya ditefelo ka tloaeleho
- Reconcilia rejara ea thepa le thepa ea ’mele
- Rarolla liphapang tsohle pele ho tekelo
Buisana le Moteki
- Ikopanye le moteki kapele (reka kapele)
- Fana ka moteki fumano ho litlaleho
- Araba lipotso tsa moteki kapele
- Rarolla liphumo tsa tekelo hang
Mathata a Tloaelehileng a Tekelo a ho Qoba
- Litokomane tse sa teng: Netefatsa hore litšebetso tsohle di na le li-invoice tse tshehetsang kapa lireseipi
- Li-ak’haonte tse sa reconcilioang: Qetella reconciliation tsohle pele ho tekelo
- Litlaleho tse sa feletseng: Boloka litlaleho tse feletseng selemong sohle
- Ditefo tse sa lumelloang: Netefatsa hore ditefo tsohle di na le tumellano e nepahetseng
- Taolo e fokolang ea thepa: Boloka rejara e nepahetseng ea thepa mme tiisa hore thepa e teng
Bakeng sa tataiso e feletseng mabapi le taolo ya lichelete ea SGB, bona Tataiso ea Taolo ea Lichelete ea SGB, e kenyelletsang boabiso, ho beha ditefelo, procurement, le tšebeliso ka botlalo.
Ho Sebedisa Theknoloji ho Nolofatsa Ho Bolella Lichelete
Lokisetso ea letsoho ea litlaleho tsa lichelete e nka nako mme e na le liphoso. Metsama ea nako ea taolo ea sekolo e etsa otomatiki tšebetso e ngata ea ho bolella lichelete, e hlahisang lits’upiso tse nepahetseng ka otomatiki ho tsoa litlalehong tsa litšebetso.
Melemo ea ho bolella lichelete ka otomatiki:
- Nepo: Dipalo tsa otomatiki di tlosa liphoso
- Tšebeliso: Litlaleho di hlahisoa metsotso e seng matsatsi
- Tšebeliso: Litempleite tse thehilweng di netefatsa tšebeliso ea SASA
- Ponaletso: Tlhahisoleseding ea lichelete ea nako e nnete e fumaneha ho SGB
- Lokisetso la tekelo: Tataiso e feletseng ea litšebetso tsohle bakeng sa tekelo
Software ea taolo ea sekolo e ka hlahisa litlaleho tsa lichelete ho tsoa pokellong ya ditefelo, tlhahlobong ea tšebeliso, le data ea taolo ea thepa. Metsama e hlahisang lits’upiso tsa chelete e kenoang, balance sheets, lits’upiso tsa phallo ea chelete, le ditshebeletso tse tshehetsang e thusa SGB ho romella litlaleho tse nepahetseng, tse lumellanang ka monya o fokolang oa taolo, mme e lumella litlaleho ho matha nako e ’ngoe le e ’ngoe bakeng sa tlhahlobo e tloaelehileng.
Mekhoa e Metle bakeng sa Ho Bolella Lichelete tsa SGB
Latela mekhoa ena e metle ho netefatsa ho bolella lichelete ho sebetsa:
- Boloka litlaleho selemong sohle: O se ke wa ema ho fihlela qetellong ea selemo ho rera litlaleho
- Reconcilia ka tloaeleho: Qetella reconciliation ea banka ka khoeli
- Sebedisa karohano e tšoanang: Sebedisa chart ea li-ak’haonte ka tšoanelo
- Ngola tsohle: Boloka litokomane tse feletseng tse tshehetsang
- Sheba ka tloaeleho: Etsa ditekelo tsa lichelete tsa khoeli le tsa dikota
- Batla thuso ea professhene: Ikopanye le babaloki kapa meteki bakeng sa lintho tse rarahaneng
- Sebedisa theknoloji: Sebedisa software ea lichelete ho etsa litšebetso ka otomatiki
- Ruta members ba SGB: Netefatsa hore komiti ea lichelete e utlwisisa lits’upiso tsa lichelete
Qetello
Templeite ea tlaleho ea lichelete ea SGB e nepahetseng e fihlellang dinyehelo tsa SASA e bohlokwa bakeng sa tšebeliso le ponaletso. Sebopeho sa templeite ena se kena linthong tse hlokahalang: balance sheet, lits’upiso tsa chelete e kenoang, lits’upiso tsa phallo ea chelete, manotši, le ditshebeletso. Ka ho latela litaelo tsa mohato ka mohato, ho boloka litlaleho tse feletseng selemong, le ho lokisetsa tekelo kapele, SGB e ka romella litlaleho tsa lichelete tse lumellanang tse bontšang taolo e nang le boikarabelo ea lichelete.
Kakaretso:
- SASA Section 41 e hloka SGB ho lokisetsa lits’upiso tsa lichelete tsa selemo
- Sebopeho sa templeite se lokela ho kenyelletsa balance sheet, lits’upiso tsa chelete e kenoang, lits’upiso tsa phallo ea chelete, manotši, le ditshebeletso
- Litokomane tse feletseng di bohlokwa bakeng sa lokisetso la tekelo
- Reconciliation e tloaelehileng selemong e nolofatsa ho bolella qetellong ea selemo
- Theknoloji e ka etsa otomatiki ho bolella lichelete le ho fokotsa liphoso
- Lokisetso la pele ho thusa tekelo ho tsamaea ka bonolo
Ho hlahisa litlaleho tsa lichelete tsa SGB ho tsoa pokellong ya ditefelo le data ea tšebeliso sebakeng se le seng, le ho boloka lichelete tsa sekolo sa lona le ho bolella ho lumellana, bona kamoo Fundisa e tshehetsang jwang ho bolella lichelete tsa SGB bakeng sa dikolo tsa Afrika Borwa.
Lipotso tse Botsoang Hangata
Lihlooho ke life bakeng sa ho romella litlaleho tsa lichelete tsa selemo tsa SGB?
SGB e lokela ho romella lits’upiso tsa lichelete tsa selemo ho lefapha la thuto la provense ka har’a dikhoeli tse 6 tsa qetello ea selemo sa lichelete. Bakeng sa dikolo tse nang le qetello ea selemo ea Tshitwe, litlaleho hangata di lokela ho 30 Phuptjane selemo se latelang. Lihlooho di fapana ho latela provense, ka jalo sheba dinyehelo tse ikhethileng tsa lefapha la thuto la provense ea lona. Diprovense tse ding di hloka ho romella kapele, mme ho romella ha late ho ka baka dikotlo kapa kena ha provense. SGB e lokela ho sheba ho qetella lits’upiso le tekelo kapele ho lihlooho ho lumella nako ea ho sheba le ho lokisa.
Ho etsahala eng ha tlaleho ea lichelete ea SGB e bontša deficit?
Ha tlaleho ea lichelete ea SGB e bontša deficit (tšebeliso e feta chelete e kenoang), SGB e lokela ho hlakisa deficit manotsing ho lits’upiso tsa lichelete mme e thehe leano la ho e rarolla. Mabaka a tloaelehileng a kenyelletsa pokello e fokolang ea ditefelo e lebelletsiweng, ditefelo tse sa lebelletsiweng, kapa boabiso bo feteletseng. SGB e lokela: ho hlakisa mabaka a deficit, ho hlakisa mehato e nkelweng ho e rarolla, ho theha leano la ho khutla (e ka kenyelletsa liphetoho tsa ditefelo, fokotsa ditefelo, kapa fundraising), mme e romelle leano ho lefapha la thuto la provense. Dideficit tse tsoelang di ka baka kena ha provense, ka jalo SGB e lokela ho rarolla deficit kapele le ka ponaletso.
Na SGB e ka lokisetsa litlaleho tsa lichelete e sebelisa accounting ea cash basis?
Mafapha a mantši a thuto a provense a hloka SGB ho lokisetsa lits’upiso tsa lichelete e sebelisa accounting ea accrual basis (ho tseba chelete e kenoang ha e fumaneha le ditefelo ha di etsahala, ho sa natse phallo ea chelete). Le ha ho le joalo, dikolo tse nyane tse ling di ka lumelloa ho sebelisa accounting ea cash basis—sheba dinyehelo tsa provense ea lona. Accrual basis e fana ka setšoantšo se nepahetseng sa maemo a lichelete le tšebeliso, e lumellana le mekhoa ea GRAP, mme hangata e ratwa ke meteki. SGB e lokela ho buisana le moteki ea yona kapa lefapha la thuto la provense ho tiisa motheo oa hlokahalang sekolong sa bona.
Litokomane tse tshehetsang life tse lokelang ho bolokoa mmoho le litlaleho tsa lichelete tsa SGB?
SGB e lokela ho boloka litokomane tse feletseng tse tshehetsang litšebetso tsohle lits’upisong tsa lichelete. Litokomane tse hlokahalang li kenyelletsa lits’upiso tsa banka bakeng sa li-ak’haonte tsohle, li-invoice le lireseipi bakeng sa tšebeliso yohle, litokomane tsa tumellano ea tefo, litlaleho tsa pokello ya ditefelo le dikopo tsa kgolaganyo, rejara ea thepa le litokomane tsa theko, litokomane tsa procurement (diquote, tenders, dikontrata), litlaleho tsa dipitso tsa SGB le komiti ea lichelete, boabiso le tlhahlobo ea liphapang, le lits’upiso tsa lichelete tsa selemo se fetileng le litlaleho tsa tekelo. Litokomane di lokela ho rerwa ka tatellano mme di bolokoe bonyane lilemo tse 7 joaloka ha SASA e hloka. E etse li fumanehe ho meteki le baetapele ba lefapha la thuto la provense ha ba kopa.
E ngotsweng ke
Fundisa Team