Kgutlela ho Blog

Khoutu ya Kaho ya B-BBEE: Tataiso ya Boikobelo bakeng sa Bahahi

Wakha Team 24 metsotso ho bala
Khoutu ya Kaho ya B-BBEE: Tataiso ya Boikobelo bakeng sa Bahahi

Boikobelo ba B-BBEE bo fosahetseng kapa bo sa phethahalang tlasa Khoutu ya Kaho ya B-BBEE bo jella dikhamphani tsa kaho ditender, bo di theolela boemo nakong ya netefatso, mme bo fokotsa phihlello ya mesebetsi ya mmuso le ya dikoporasi. Bahahi le borakonteraka ba bangata ba batla ho ikobela, empa ba thatafallwa ke ho utlwisisa hore khoutu ena e sebetsa jwang, scorecard e hloka eng ka nnete, le hore procurement hammoho le ntshetsopele ya bokgoni di latelwa jwang ntle le hore di-spreadsheet di senyehe.

Khoutu ya Kaho ya B-BBEE ha se khoutu e akaretsang. E beha dipheo tse ikgethang tsa lekala: procurement e phahameng ho barekisi ba matsho ba nang le beng ba bona, ntshetsopele ya bokgoni e shebaneng le kaho, le ho latela ka boemo ba projeke bo bontshang kamoo borakonteraka le bahlahisi ba merero ba sebetsang kateng.

Tataiso ena e hlalosa hore na Khoutu ya Kaho ke eng, hore na scorecard le dikarolo tsa bohlokwa di sebetsa jwang, le hore na o boloka boikobelo jwang hore o dule o itokiseditse ditender.

Hobaneng B-BBEE e Le Bohlokwa Haholo ho Dikhamphani tsa Kaho Afrika Borwa

Boikobelo ba B-BBEE bo bohlokwa haholo ho dikhamphani tsa kaho hobane:

Ditender tsa mmuso di e hloka — Hoo e batlang e le diporojeke tsohle tsa kaho tsa lefapha la setjhaba (masepala, mafapha a mmuso, diparastatale) di hloka bopaki ba boemo ba B-BBEE. Boemo ba hao ba B-BBEE bo ama ka kotloloho bokgoni ba hao ba ho etsa tender, mme maemo a hodimo a fumana dintlha tse betere tsa preferential procurement.

Bareki ba dikoporasi ba e lebella — Dikoporasi tse kgolo di ntse di hloka disetifikeiti tsa B-BBEE ho barekisi ba tsona. Ditender tse ngata tsa dikoporasi di kenyeletsa boemo ba B-BBEE e le tekanyetso ya ho beha dintlha, moo Level 1 le Level 2 di fumanang dintlha tse ngata ho feta maemo a tlase.

Kamohelo ya preferential procurement — Boemo ba hao ba B-BBEE bo laola peresente ya kamohelo ya procurement eo bareki ba ka e kopang ha ba reka ho wena. Dikhamphani tsa Level 1 di fumana 135% ya kamohelo, Level 2 e fumana 125%, Level 3 e fumana 110%, jj. Sena se o etsa morekisi ya hohelang haholo ho bareki ba shebileng B-BBEE.

Phihlello ya menyetla — Diporojeke tse ngata tsa kaho di boloketswe dikhamphani tse ikobelang B-BBEE, kapa di kenya ditlhoko tsa B-BBEE tekanyetsong ya tender. Ha o sa ikobele, o tloswa karolong e kgolo ya mmaraka.

Phetoho ya lekala — Lekala la kaho le na le dipheo tse itseng tsa phetoho tlasa Khoutu ya Kaho, tse bontshang karolo ya indasteri phetohong ya moruo le ntshetsopeleng ya bokgoni.

Ho utlwisisa le ho boloka boikobelo ba B-BBEE ha se taba ya ho tshwaya lebokose feela — ke taba ya ho bula menyetla, ho qothisana lehlokoa ka matla, le ho kenya letsoho phetohong ya moruo wa Afrika Borwa.

Khoutu ya Kaho ke Eng?

Khoutu ya Kaho ke khoutu ya B-BBEE e ikgethileng bakeng sa lekala, e ntshitsweng tlasa Broad-Based Black Economic Empowerment Act (Act 53 of 2003). E phatlaladitswe la pele ka 2009 mme ya ntlafatswa ka Pudungwana 2017 (Gazette No. 41287).

Hobaneng Kaho e na le Khoutu ya Yona

Lekala la kaho le na le ditshobotsi tse ikgethang tse lokafatsang khoutu e arohaneng:

  • Mosebetsi o thehuweng diporojekeng — Dikhamphani tsa kaho di sebetsa diporojekeng tse ikemetseng tse nang le dinako tse fapaneng, ka hoo ho latela boikobelo ka tswelopela ho ba thata ho feta tlhahisong kapa mabenkeleng.

  • Ho itshetleha haholo ka subcontractor — Kaho e itshetlehile haholo ka subcontractor, ka hoo ho hloka taolo e matla ya procurement ho netefatsa hore dipheo tsa tshebediso ya tjhelete ya B-BBEE di a fihlellwa.

  • Ho hloka bokgoni bo phahameng — Lekala le hloka ntshetsopele e kgolo ya bokgoni, ho kenyeletswa learnerships, koetliso ya artisan, le ntshetsopele ya profeshenale, tseo khoutu e di shebileng ka ho toba.

  • Tshwaetso e phahameng phetohong — Diporojeke tsa kaho di bopa mesebetsi, di ntshetsa bokgoni pele, mme di fetisa beng ba dikhoebo ka ditsela tse tsamaisanang le dipheo tsa B-BBEE, ka hona khoutu e beha dipheo tse itseng dibakeng tsena.

  • Bothata bo rarahaneng ba procurement — Procurement ya kaho e kenyelletsa thepa, basebetsi, subcontractor, disebediswa le ditshebeletso, ka hoo ho hloka ho latela ka botlalo ho fihlela dipheo tsa procurement.

Khoutu ya Kaho e ananela ditshobotsi tsena tse ikgethang mme e beha ditlhoko tse sebetsang ho dikhamphani tsa kaho ha e ntse e sutumelletsa phetoho e nang le moelelo.

E Fapana Jwang le Dikhowudi tse Akaretsang

Khoutu ya Kaho e fapane le dikhowudi tse akaretsang ka ditsela tse mmalwa:

  • Dipheo tse phahameng tsa procurement — Khoutu e hloka 30% procurement ho barekisi ba nang le beng ba batsho ba >51% (ha e bapiswa le 25% dikhowuding tse akaretsang), e bontshang hore lekala lena le itshetlehile haholo ho procurement.

  • Tsepamiso ho ntshetsopele ya bokgoni — Khoutu e toboketsa learnerships, koetliso ya artisan le bokgoni bo ikgethileng ba kaho, e ananela ditlhoko tsa bokgoni lekaleng lena.

  • Ho latela ka boemo ba projeke — Khoutu e dumella ho latela boikobelo ka boemo ba projeke, e ananela hore dikhamphani tsa kaho di ka ba le maemo a fapaneng a boikobelo diporojekeng tse fapaneng.

  • Kamohelo ya subcontractor — Khoutu e na le ditokisetso tse ikgethang tsa ho amohela tshebediso ya B-BBEE le subcontractor, e leng taba ya bohlokwa ho dikhamphani tsa kaho.

  • Matsete a laetsweng — Khoutu e kenyeletsa ditlhoko tsa matsete a laetsweng ho dikhamphani tsa kaho tse nang le beng ba batsho, ho tshehetsa phetoho ya lekala.

Ho utlwisisa diphapang tsena ho bohlokwa ho dikhamphani tsa kaho — ho sebedisa ditlhoko tsa khoutu e akaretsang ho ka lebisa ho se ikobeleng kapa menyetla e lahlehileng.

Tlhaloso ya Scorecard ya Khoutu ya Kaho

Khoutu ya Kaho e sebedisa sistimi ya scorecard e nang le dikarolo tse hlano, ka kakaretso ya dintlha tse 109. Boemo ba hao ba B-BBEE (Level 1-8, kapa Non-Compliant) bo laolwa ke kakaretso ya dintlha tsa hao.

Karolo ya 1: Ownership (dintlha tse 25)

Ownership e lekanya peresente ya khamphani ya hao e nang le beng ba batsho, basadi ba batsho le dihlopha tse kgethuweng tsa batsho.

Karohano ya dintlha:

  • Black ownership: Ho fihla ho dintlha tse 20 (ho ya ka peresente ya black ownership)
  • Black women ownership: Ho fihla ho dintlha tse 3 (dintlha tsa bonase bakeng sa basadi ba batsho)
  • Black designated groups: Ho fihla ho dintlha tse 2 (dintlha tsa bonase bakeng sa beng ba tsoang dihlopheng tse kgethuweng tsa batsho — batho ba batsho ba nang le bokooa, batjha ba batsho, batho ba batsho ba dulang mahaeng)

Ditlhoko tsa bohlokwa:

  • Ownership e tshwanetse ho ba ya nnete — ba nang le dishere ba batsho ba tshwanetse ho ba le thahasello ya nnete ya moruo le ditokelo tsa ho vouta
  • Ownership e ka ba e tobileng (dishere di tshwerwe ka kotloloho) kapa e sa tobang (ka mekgatlo e nang le beng ba batsho)
  • Palo ya net value e ela hloko boleng ba ownership ya batsho ka mora dikoloto

Matsete a laetsweng: Khoutu ya Kaho e kenyeletsa ditlhoko tsa mandated investments — dikhamphani tsa kaho di tshwanetse ho tsetela peresente ya tjhelete ya tsona ya selemo ho dikhamphani tsa kaho tse nang le beng ba batsho kapa ho barekisi ba nang le beng ba batsho. Sena se tshehetsa phetoho ya lekala ka ho bopa menyetla ya dikgwebo tse nang le beng ba batsho.

Mathata a atileng:

  • Ho fumana balekane ba batsho ba loketseng meralo ya ownership
  • Ho hlophisa ownership hore e fihlelle ditlhoko ha ho ntse ho bolokwa taolo ya tshebetso
  • Ho lekanya ownership ka nepo bakeng sa net value
  • Ho fihlella ditlhoko tsa mandated investment

Mokgwa wa ho ntlafatsa ntlha ya ownership:

  • Kenya ba nang le dishere ba batsho (ka kotloloho kapa ka mekgatlo e nang le beng ba batsho)
  • Eketsa ownership ya basadi ba batsho ho fumana dintlha tsa bonase
  • Hlophisa ownership hore e matlafatse net value bakeng sa ba nang le dishere ba batsho
  • Fihlella ditlhoko tsa mandated investment

Karolo ya 2: Management Control (dintlha tse 19)

Management Control e lekanya boemedi ba batsho maemong a botsamaisi, ho kenyeletswa boto, botsamaisi bo phethahatsang, le botsamaisi bo phahameng.

Karohano ya dintlha:

  • Boemedi ba batsho botong: Ho fihla ho dintlha tse 3 (ho ya ka peresente ya ditho tsa boto tse ntsho)
  • Botsamaisi bo phethahatsang ba batsho: Ho fihla ho dintlha tse 5 (ho ya ka peresente ya batsamaisi ba phethahatsang ba batsho)
  • Botsamaisi bo phahameng ba batsho: Ho fihla ho dintlha tse 4 (ho ya ka peresente ya batsamaisi ba phahameng ba batsho)
  • Botsamaisi bo mahareng ba batsho: Ho fihla ho dintlha tse 2 (ho ya ka peresente ya batsamaisi ba mahareng ba batsho)
  • Botsamaisi bo tlase ba batsho: Ho fihla ho ntlha e le 1 (ho ya ka peresente ya batsamaisi ba tlase ba batsho)
  • Boemedi ba batsho procurement: Ho fihla ho dintlha tse 2 (batho ba batsho ba nkang diqeto tsa procurement)
  • Boemedi ba batsho ho human resources: Ho fihla ho dintlha tse 2 (batho ba batsho ba nkang diqeto tsa HR)

Ditlhoko tsa bohlokwa:

  • Maemo a botsamaisi a tshwanetse ho ba a nnete a nang le matla a ho etsa diqeto
  • Boemedi ba batsho bo lekanywa e le peresente ya maemo ohle a botsamaisi
  • Dintlha tsa bonase di teng bakeng sa basadi ba batsho maemong a botsamaisi

Mathata a atileng:

  • Ho fumana bakgethwa ba batsho ba nang le bokgoni bakeng sa maemo a botsamaisi
  • Ho boloka talenta ya batsamaisi ba batsho
  • Ho netefatsa hore batsamaisi ba batsho ba na le matla a nnete a ho etsa diqeto
  • Ho latela boemedi ba botsamaisi ka nepo

Mokgwa wa ho ntlafatsa ntlha ya management control:

  • Kgetha ditho tsa boto tse ntsho
  • Nyolla basebetsi ba batsho maemong a botsamaisi bo phethahatsang le bo phahameng
  • Netefatsa boemedi ba batsho mesebetsing ya procurement le HR
  • Fana ka menyetla ya ntshetsopele hore basebetsi ba batsho ba tswele pele botsamaising

Karolo ya 3: Skills Development (dintlha tse 20)

Skills Development e lekanya matsete a hao ntshetsopeleng ya basebetsi ba batsho ka koetliso, learnerships, apprenticeship le ntshetsopele ya profeshenale.

Karohano ya dintlha:

  • Tshebediso ya tjhelete ya skills development: Ho fihla ho dintlha tse 8 (ho ya ka peresente ya payroll e sebedisitsweng ntshetsopeleng ya bokgoni ba batsho)
  • Learnerships: Ho fihla ho dintlha tse 4 (ho ya ka palo ya learnerships tsa batsho)
  • Koetliso ya artisan: Ho fihla ho dintlha tse 3 (ho ya ka palo ya artisan ba batsho ba koetlisitsweng)
  • Ntshetsopele ya profeshenale: Ho fihla ho dintlha tse 3 (ho ya ka basebetsi ba batsho ba fumanang ntshetsopele ya profeshenale)
  • Bursaries le scholarships: Ho fihla ho dintlha tse 2 (ho ya ka bursary e fuweweng baithuti ba batsho)

Ditlhoko tsa bohlokwa:

  • Tshebediso ya tjhelete ya skills development e tshwanetse ho ba bonyane 1.5% ya payroll (bakeng sa Large Enterprises) kapa 1% (bakeng sa QSE)
  • Koetliso e tshwanetse ho ba accredited kapa e amohetsweng
  • Learnership e tshwanetse ho ngodiswa le SETA (Sector Education and Training Authority)
  • Koetliso ya artisan e tshwanetse ho isa setifikeiting sa trade test

Tsepamiso e ikgethileng ya kaho: Khoutu ya Kaho e toboketsa ntshetsopele ya bokgoni bo ikgethileng ba kaho:

  • Koetliso ya artisan — Ho koetlisa artisan ba batsho mesebetsing ya kaho (plumbing, electrical, carpentry, jj.)
  • Learnerships — Learnerships tse ngodisitsweng mafapheng a amanang le kaho
  • Ntshetsopele ya profeshenale — Ho koetlisa basebetsi ba batsho ho construction management, quantity surveying, engineering, jj.
  • Koetliso ya polokeho — Koetliso ya polokeho ya kaho bakeng sa basebetsi ba batsho

Mathata a atileng:

  • Ho fumana bafani ba koetliso ba accredited bakeng sa bokgoni bo ikgethileng ba kaho
  • Ho lekalekanya ditjeho tsa koetliso le ditlhoko tsa kgwebo
  • Ho netefatsa hore koetliso e isa ho ditifikeiti tse amohetsweng
  • Ho latela tshebediso ya tjhelete ya skills development ka nepo

Mokgwa wa ho ntlafatsa ntlha ya skills development:

  • Eketsa tshebediso ya tjhelete ya skills development hore e be bonyane 1.5% ya payroll
  • Ngodisa learnerships le Construction SETA
  • Haha mananeo a ka hare a koetliso ya artisan
  • Fana ka menyetla ya ntshetsopele ya profeshenale ho basebetsi ba batsho
  • Fana ka bursary ho baithuti ba batsho ba ithutang mafapha a amanang le kaho

Karolo ya 4: Enterprise and Supplier Development (dintlha tse 40)

Enterprise and Supplier Development (ESD) ke karolo e kgolo ka ho fetisisa scorecardeng, e bontshang bohlokwa ba procurement le ntshetsopele ya barekisi lekaleng la kaho.

Karohano ya dintlha:

  • Procurement ho barekisi ba nang le beng ba batsho: Ho fihla ho dintlha tse 15 (ho ya ka peresente ya procurement spend ho barekisi ba batsho)
  • Procurement ho barekisi ba >51% black-owned: Ho fihla ho dintlha tse 10 (ho ya ka peresente ya procurement spend ho barekisi ba >51% black-owned)
  • Procurement ho barekisi ba nang le beng ba basadi ba batsho: Ho fihla ho dintlha tse 5 (ho ya ka peresente ya procurement spend ho barekisi bana)
  • Procurement ho dihlopha tse kgethuweng tsa batsho: Ho fihla ho dintlha tse 2 (ho ya ka peresente ya procurement spend ho dihlopha tsena)
  • Enterprise development: Ho fihla ho dintlha tse 5 (ho ya ka tshehetso e fuweweng barekisi ba nang le beng ba batsho)
  • Supplier development: Ho fihla ho dintlha tse 3 (ho ya ka tshehetso ya ntshetsopele e fuweweng barekisi ba nang le beng ba batsho)

Ditlhoko tsa bohlokwa:

  • Sepheo sa procurement sa 30% — Dikhamphani tsa kaho di tshwanetse ho reka bonyane 30% ya kakaretso ya procurement spend ho barekisi ba >51% black-owned
  • Ho latela procurement — Tshebediso yohle ya procurement e tshwanetse ho latelwa mme e arolwe ka boemo ba B-BBEE ba morekisi
  • Netefatso ya barekisi — Barekisi ba tshwanetse ho ba le disetifikeiti tsa B-BBEE kapa affidavit tse sebetsang
  • Enterprise development — Tshehetso e fuweweng barekisi ba nang le beng ba batsho (grants, mekoloto, koetliso, boeletsi)
  • Supplier development — Tshehetso ya ntshetsopele e thusang barekisi ba nang le beng ba batsho ho ntlafatsa bokgoni ba bona

Procurement e ikgethileng ya kaho: Procurement ya kaho e kenyelletsa:

  • Thepa — Cement, tshepe, ditena, patsi, thepa ya motlakase, thepa ya plumbing
  • Subcontractor — Electrical, plumbing, roofing, painting, tiling subcontractor
  • Disebediswa — Ho hira disebediswa tsa kaho, dithulusi, mechini
  • Ditshebeletso — Engineering, quantity surveying, architecture, molao, accounting
  • Basebetsi — Labour brokers, basebetsi ba nakwana

Mathata a atileng:

  • Ho fumana barekisi ba nang le beng ba batsho bakeng sa mekgahlelo yohle ya procurement
  • Ho latela procurement spend diporojekeng tse ngata
  • Ho netefatsa disetifikeiti tsa B-BBEE tsa barekisi
  • Ho fihlella sepheo sa 30% bakeng sa procurement ya >51% black-owned
  • Ho lekalekanya ditlhoko tsa procurement le ditjeho hammoho le boleng

Mokgwa wa ho ntlafatsa ntlha ya ESD:

  • Eketsa procurement ho barekisi ba nang le beng ba batsho (sepheo: 30% ho ba >51% black-owned)
  • Beha pele procurement ho barekisi ba nang le beng ba basadi ba batsho
  • Haha dikamano le barekisi ba nang le beng ba batsho
  • Fana ka tshehetso ya enterprise development ho barekisi ba nang le beng ba batsho
  • Latela procurement spend ka nepo ho ya ka boemo ba B-BBEE ba morekisi

Karolo ya 5: Socio-Economic Development (dintlha tse 5)

Socio-Economic Development (SED) e lekanya kabelo ya hao ntshetsopeleng ya setjhaba le maano a boiketlo ba sechaba.

Karohano ya dintlha:

  • Dikabelo tsa SED: Ho fihla ho dintlha tse 5 (ho ya ka peresente ya phaello ka mora lekgetho e sebedisitsweng maemong a SED)

Ditlhoko tsa bohlokwa:

  • Tshebediso ya SED e tshwanetse ho ba bonyane 1% ya net profit after tax
  • Dikabelo di tshwanetse ho thusa batho ba batsho kapa metse ya batsho
  • Maiteko a tshwanetse ho ba a tsitsitseng mme a lekanyehang
  • Dikabelo di ka ba tsa tjhelete kapa tsa in-kind (thepa, disebediswa, boiphihlelo)

SED e ikgethileng ya kaho: Dikhamphani tsa kaho di ka kenya letsoho ka:

  • Meralo ya setjhaba — Ho aha dikolo, dikliniki, disenthara tsa setjhaba
  • Ntshetsopele ya bokgoni — Ho koetlisa ditho tsa setjhaba ka bokgoni ba kaho
  • Enterprise development — Ho tshehetsa dikgwebo tsa kaho tse nang le beng ba batsho metseng
  • Menehelo ya thepa — Ho fana ka thepa ya kaho diporojekeng tsa setjhaba
  • Boitsebelo — Ho fana ka boitsebelo ba kaho diporojekeng tsa setjhaba

Mathata a atileng:

  • Ho khetha maiteko a SED a loketseng
  • Ho netefatsa hore menehelo e lekanyehang ebile e tsitsitse
  • Ho lekalekanya tshebediso ya SED le ditlhoko tsa kgwebo
  • Ho latela dikabelo tsa SED ka nepo

Mokgwa wa ho ntlafatsa ntlha ya SED:

  • Eketsa tshebediso ya SED hore e be bonyane 1% ya net profit after tax
  • Tsepamisa maikutlo maitekong a SED a amanang le kaho
  • Sebedisana le mekgatlo ya setjhaba
  • Ngola dikabelo tsa SED ka diphetho tse lekanyehang
  • Netefatsa hore dikabelo di thusa metse ya batsho

Kamoo Maemo a B-BBEE a Sebetsang Kateng

Boemo ba hao ba B-BBEE (Level 1-8, kapa Non-Compliant) bo laolwa ke kakaretso ya dintlha tsa scorecard:

LevelTotal PointsProcurement Recognition
Level 1100+ points135%
Level 295-99 points125%
Level 390-94 points110%
Level 480-89 points100%
Level 575-79 points80%
Level 670-74 points60%
Level 755-69 points50%
Level 840-54 points10%
Non-Compliant<40 points0%

Procurement recognition e bolela hore ha moreki ya shebileng B-BBEE a reka ho wena, a ka bala peresente e itseng ya procurement spend ya hao dipheong tsa hae tsa B-BBEE procurement. Mohlala, haeba moreki a sebedisa R100,000 khamphaning ya hao ya Level 1, a ka bala R135,000 dipheong tsa hae tsa procurement.

Dikarolo tsa bohlokwa: Khoutu ya Kaho e na le dikarolo tse tharo tsa bohlokwa:

  • Ownership — O tshwanetse ho fumana bonyane 40% ya dintlha tse fumanehang (10 ho tse 25)
  • Skills Development — O tshwanetse ho fumana bonyane 40% ya dintlha tse fumanehang (8 ho tse 20)
  • Enterprise and Supplier Development — O tshwanetse ho fumana bonyane 40% ya dintlha tse fumanehang (16 ho tse 40)

Haeba o sa fihlelle meedi ya dikarolo tsa bohlokwa, boemo ba hao ba B-BBEE bo theolwa ka boemo bo le bong ka bohona, leha kakaretso ya dintlha tsa hao e ne e ka o fa boemo bo phahameng.

Maemo a Kamohelo ya B-BBEE le Procurement

Boemo ba hao ba B-BBEE bo ama ka kotloloho hore na o hohela hakae ho bareki ba shebileng B-BBEE:

Level 1 (135% recognition) — Ena ke boemo bo phahameng ka ho fetisisa, bo etsang hore o hohele haholo ho bareki ba batlang ho phahamisa dintlha tsa bona tsa B-BBEE procurement. Dikhamphani tsa Level 1 hangata di fuwa monyetla ditendereng.

Level 2 (125% recognition) — Boemo bo matla bo o beang boemong bo botle ditendereng tse ngata. Bareki ba bangata ba dikoporasi ba rata Level 2 kapa ho feta.

Level 3 (110% recognition) — Boemo bo botle bo fihlellang ditlhoko tse ngata tsa tender. Dikhamphani tsa Level 3 di ka qothisana lehlokoa hantle empa di ka hlolwa ke Level 1 kapa Level 2.

Level 4 (100% recognition) — Boemo ba motheo bo fihlellang ditlhoko tse tlase. Dikhamphani tsa Level 4 di ka nka karolo ditendereng tse ngata empa di ka thatafallwa kgahlanong le bahlodisani ba maemo a hodimo.

Level 5-8 (80%-10% recognition) — Maemo a tlase a fokotsang tlhodisano ya hao. Ditender tse ngata di hloka Level 4 kapa ho feta, ka hoo di tlohela Level 5-8 ka ntle.

Non-Compliant (0% recognition) — O tloswa ditendereng tse ngata tsa mmuso le tsa dikoporasi. Dikhamphani tse sa ikobeleng di sitwa ho qothisana lehlokoa hantle mmarakeng wa Afrika Borwa.

Meedi ya Qualifying Small Enterprise (QSE) le Large Enterprise

Khoutu ya Kaho e arola pakeng tsa Qualifying Small Enterprises (QSEs) le Large Enterprises:

Meedi ya QSE:

  • Tjhelete ya selemo (annual turnover) pakeng tsa R10 million le R50 million
  • QSE di sebedisa scorecard e nolofaditsweng e nang le ditlhoko tse tlase tsa dintlha
  • QSE di ntse di tshwanetse ho fihlella meedi ya dikarolo tsa bohlokwa empa ka diperesente tse fetotsweng

Meedi ya Large Enterprise:

  • Tjhelete ya selemo e feta R50 million
  • Large Enterprises di sebedisa scorecard e felletseng e nang le dintlha tsohle tse 109
  • Large Enterprises di tshwanetse ho fihlella meedi yohle ya dikarolo tsa bohlokwa

Exempted Micro Enterprises (EMEs):

  • Tjhelete ya selemo e ka tlase ho R10 million
  • EME di amohelwa ka bohona e le batsetedi ba B-BBEE ba Level 4
  • EME ha di hloke tlhahlobo e felletseng ya scorecard
  • EME di ntse di ka ntlafatsa boemo ba tsona ka ho phetha tlhahlobo ya scorecard

Hobaneng meedi e le bohlokwa:

  • QSE di na le ditlhoko tse nolofaditsweng, tse etsang hore boikobelo bo fihlellehe habonolo
  • Large Enterprises di tobana le ditlhoko tse thata ho feta, empa di na le mehlodi e mengata
  • EME di ka tsepamisa maikutlo kgolong ntle le moroalo o felletseng wa boikobelo ba B-BBEE ho fihlela di feta turnover ya R10 million

Ho utlwisisa sehlopha sa kgwebo ya hao ho o thusa ho rala leano la boikobelo ba B-BBEE ka nepo.

Exempted Micro Enterprises (EMEs) — Turnover e ka Tlase ho R10 Million

Haeba khamphani ya hao ya kaho e na le turnover ya selemo e ka tlase ho R10 million, o kgethollwa e le Exempted Micro Enterprise (EME):

Kamohelo ya boiketsiso ya Level 4:

  • EME di amohelwa ka bohona e le batsetedi ba B-BBEE ba Level 4
  • Ha ho hlokahale tlhahlobo ya scorecard
  • E sebetsa selemo se le seng ho tloha letsatsing la tokollo

Tlhahlobo ya scorecard eo e seng tlamo:

  • EME di ka kgetha ho phetha tlhahlobo e felletseng ya scorecard
  • Haeba o fumana boemo bo phahameng ho feta Level 4, o tla fuwa boemo boo bo phahameng
  • Haeba o fumana boemo bo tlase ho Level 4, o ntse o tla fuwa Level 4 (tshireletso ya EME)

Melemo ya boemo ba EME:

  • Ha ho ditjeho tsa boikobelo (ha ho ditefiso tsa netefatso)
  • Kamohelo ya boiketsiso ya Level 4
  • Ho tsepamisa maikutlo kgolong ya kgwebo ntle le moroalo wa boikobelo
  • O ntse o ka ntlafatsa boemo ka tlhahlobo ya boithaopo

Nako eo boemo ba EME bo qetellang ka yona:

  • Ha turnover ya hao ya selemo e feta R10 million
  • Ka mora moo o ba QSE mme o tshwanetse ho phetha tlhahlobo ya scorecard
  • Rera esale pele — qala ho latela boikobelo pele o feta R10 million

Ho rera kgolo:

  • Qala ho latela boikobelo ba B-BBEE pele o feta R10 million
  • Haha dikamano le barekisi ba nang le beng ba batsho ka pele
  • Ntshetsa basebetsi ba batsho pele bakeng sa maemo a botsamaisi a nako e tlang
  • Nahana ka meralo ya ownership e tshehetsang boikobelo ba B-BBEE

Boemo ba EME bo fana ka nako ya bonolo bakeng sa dikhamphani tse nyane tsa kaho, empa ho bohlokwa ho rera boikobelo ha kgwebo e ntse e hola.

Mathata a Tlwaelehileng a B-BBEE ho Dikhamphani tsa Kaho

Dikhamphani tsa kaho di tobana le mathata a mmalwa a ikgethang ha di leka ho fihlella boikobelo ba B-BBEE:

Bothata ba 1: Bothata bo Rarahaneng ba Ho Latela Procurement

Bothata: Dikhamphani tsa kaho di reka ho barekisi ba makgolo diporojekeng tse ngata, ho etsang hore ho be thata ho latela B-BBEE spend ka nepo.

Tharollo: Sebedisa software ya taolo ya kaho e nang le ho latela procurement ya B-BBEE ka hare. Bakeng sa mehato e hlakileng ya ho arola spend le ho hlahisa ditlaleho tse loketseng netefatso, bona B-BBEE procurement tracking for construction.

Bothata ba 2: Ho Fumana Barekisi ba Nang le Beng ba Batsho

Bothata: Ha se mekgahlelo yohle ya procurement e nang le barekisi ba nang le beng ba batsho ba fumanehang habonolo, haholo thepa kapa ditshebeletso tse ikgethileng.

Tharollo: Haha dikamano ka mafolofolo le barekisi ba nang le beng ba batsho. Fana ka tshehetso ya enterprise development ho thusa barekisi ba nang le beng ba batsho ho hola. Nahana ka ho theha tshebedisano le barekisi ba nang le beng ba batsho ho fihlella dipheo tsa procurement.

Bothata ba 3: Ho Fihlella Sepheo sa 30%

Bothata: Khoutu ya Kaho e hloka 30% procurement ho barekisi ba >51% black-owned, e ka bang thata ho e fihlella mekgahleleng yohle ya procurement.

Tharollo: Qala ka mekgahlelo e jang tjhelete e ngata (thepa, subcontractor). Ntshetsa barekisi ba nang le beng ba batsho mekgahleleng ena. Latela procurement ka mekgahlelo ho bona menyetla. Nahana ka ho theha joint venture le barekisi ba nang le beng ba batsho.

Bothata ba 4: Ditjeho tsa Skills Development

Bothata: Skills development e hloka matsete a maholo, haholo bakeng sa learnerships le koetliso ya artisan.

Tharollo: Sebedisa tjhelete ya SETA bakeng sa learnerships le koetliso ya artisan. Sebedisana le bafani ba koetliso ho fokotsa ditjeho. Tsepamisa maikutlo bokgoning bo ikgethileng ba kaho bo thusang kgwebo ya hao. Latela tshebediso ya tjhelete ya skills development ka nepo ho phahamisa dintlha tsa scorecard.

Bothata ba 5: Meralo ya Ownership

Bothata: Ho fumana balekane ba batsho ba loketseng bakeng sa meralo ya ownership ha o ntse o boloka taolo ya tshebetso ho ka ba thata.

Tharollo: Nahana ka ownership e sa tobang ka mekgatlo e nang le beng ba batsho. Hlophisa ownership hore e matlafatse net value bakeng sa ba nang le dishere ba batsho. Netefatsa hore ba nang le dishere ba batsho ba na le thahasello ya nnete ya moruo le ditokelo tsa ho vouta. Batla keletso ya ditsebi mabapi le meralo ya ownership.

Bothata ba 6: Ditjeho tsa Netefatso

Bothata: Netefatso ya B-BBEE e ka ba theko e phahameng, haholo ho Large Enterprises tse nang le meralo e rarahaneng.

Tharollo: Kgetha setheo sa netefatso se accredited ke SANAS se nang le boiphihlelo lekaleng la kaho. Lokisa ditokomane ka botlalo ho fokotsa nako ya netefatso. Nahana ka ditumellano tsa netefatso tsa dilemo tse ngata bakeng sa ho boloka ditjeho. Sebedisa software ho boloka ditokomane tsa boikobelo.

Bothata ba 7: Ho Boloka Boikobelo

Bothata: Boikobelo ba B-BBEE bo tswelapele ka dinako tsohle, bo hloka ho latela le ho ngodisa dintlha ka tshebetso e sa emeng.

Tharollo: Sebedisa software ho etsa automation ya ho latela boikobelo. Boloka ditokomane tsa boikobelo selemo ho pota, eseng pele ho netefatso feela. Hlahloba boikobelo kotara ka nngwe ho bona mathata kapele. Koetlisa basebetsi ka ditlhoko tsa B-BBEE le mekhoa ya ho latela.

Hobaneng Di-Spreadsheet le Software e Akaretsang di sa Lekane

Di-spreadsheet le software e tlwaelehileng ya accounting ha di a etsetswa Khoutu ya Kaho ya B-BBEE. Ha di hokahanye data ya mantlha ya barekisi le maemo a B-BBEE, ha di kgone ho arola tshebediso ya tjhelete pakeng tsa barekisi ba nang le beng ba batsho le ba >51% black-owned, mme di qobella ho kopanya ka letsoho diporojeke le dilemo tsa ditjhelete. Ditheo tsa netefatso di hloka bopaki ba procurement bo hlophisitsweng ka mekgahlelo; ho lokisa di-spreadsheet qetellong ya selemo ho ba le diphoso, mme hangata ho ba morao haholo ho lokisa dikgeo. Ditsamaiso tse sa hokahanang le tsona di etsa hore ho be thata ho bona tsoelopele ya nako ya nnete ho ya dipheong tsa 30% kapa meeding ya dikarolo tsa bohlokwa.

Sena se Loketse Mang

Tataiso ena e reretswe borakonteraka ba Afrika Borwa, bahahi ba matlo le ba khoebo, le bahlahisi ba merero ya thepa ba tshwanetseng ho ikobela Khoutu ya Kaho ya B-BBEE. Hore na o CIDB graded 1–6 mme o batla mesebetsi ya mmuso, kapa o le rakonteraka e moholo ya tsamaisang dikonteraka tsa JBCC kapa NEC le ditender tsa dikoporasi, ho utlwisisa scorecard le dikarolo tsa bohlokwa ho o thusa hore o dule o itokiseditse tender. EME tse nang le turnover e ka tlase ho R10m di fumana kamohelo ya Level 4 ka bohona empa di tshwanetse ho rera boikobelo ha di ntse di hola.

Dipotso Tse Botswang Hangata

Phapang ke efe pakeng tsa Khoutu ya Kaho le dikhowudi tse akaretsang tsa B-BBEE?

Khoutu ya Kaho e ikgethile bakeng sa lekala, ka ditlhoko tse etseditsweng dikhamphani tsa kaho. Diphapang tsa bohlokwa di kenyelletsa:

  • Dipheo tse phahameng tsa procurement (30% ho barekisi ba >51% black-owned ha di bapiswa le 25% dikhowuding tse akaretsang)
  • Tsepamiso ho ntshetsopele ya bokgoni bo ikgethileng ba kaho (learnerships, koetliso ya artisan)
  • Ho latela boikobelo ka boemo ba projeke
  • Ditokisetso tse ikgethang bakeng sa kamohelo ya B-BBEE ya subcontractor
  • Ditlhoko tsa mandated investments

Ke tshwanetse ho netefatsa boemo ba ka ba B-BBEE hangata hakae?

Disetifikeiti tsa B-BBEE di sebetsa selemo se le seng ho tloha letsatsing la tokollo. O tshwanetse ho ntjhafatsa setifikeiti sa hao selemo le selemo ka setheo sa netefatso se accredited ke SANAS. Leha ho le jwalo, o tshwanetse ho latela boikobelo ka tswelopela selemo sohle, eseng pele ho netefatso feela.

Ho etsahalang haeba ke sa fihlelle meedi ya dikarolo tsa bohlokwa?

Haeba o sa fihlelle meedi ya dikarolo tsa bohlokwa (40% ya dintlha tse fumanehang bakeng sa Ownership, Skills Development, le ESD), boemo ba hao ba B-BBEE bo theolwa ka boemo bo le bong ka bohona, leha kakaretso ya dintlha tsa hao e ne e ka o fa boemo bo phahameng. Mohlala, haeba o fumana dintlha tse 95 empa o sa fihlelle moedi wa karolo ya bohlokwa, o tla ba Level 3 sebakeng sa Level 2.

Na nka sebedisa procurement ya dilemo tse fetileng tlhahlobong ya jwale ya B-BBEE?

Tjhe. Dihlahlobo tsa B-BBEE di ipapisitse le dintlha tsa ditjhelete tsa dikgwedi tse 12 tsa moraorao. O ke ke wa sebedisa procurement ya dilemo tse fetileng ntle le haeba e wela nakong ya tlhahlobo. Ke ka hoo ho latela ka tswelopela ho leng bohlokwa — o ke ke wa lokisa ntlha ya procurement morao.

Nka fumana jwang barekisi ba nang le beng ba batsho bakeng sa thepa ya kaho?

Ho fumana barekisi ba nang le beng ba batsho ho hloka boiteko bo mafolofolo:

  • Batla ho database tsa barekisi ba B-BBEE
  • Kena diketsahalong tsa indasteri ya kaho le mesebetsing ya marangrang
  • Ikopanye le mekgatlo ya indasteri (Master Builders South Africa, SAFCEC)
  • Kopa diphetisetso ho barekisi ba teng
  • Fana ka tshehetso ya enterprise development ho thusa barekisi ba nang le beng ba batsho ho hola
  • Nahana ka ho theha tshebedisano le barekisi ba nang le beng ba batsho

Boemo bo tlase ba B-BBEE bo hlokahalang ditendereng tsa mmuso ke bofe?

Ditender tse ngata tsa mmuso di hloka boemo bo tlase ba B-BBEE, hangata Level 4 kapa ho feta. Leha ho le jwalo, maemo a hodimo (Level 1-3) a fumana dintlha tse ngata tsa preferential procurement, e leng se o etsang hore o qothisane lehlokoa ka matla. Ditender tse ding di ka hloka ka ho toba Level 1 kapa Level 2. Kamehla hlahloba ditlhoko tsa tender pele o kenya kopo.

Netefatso ya B-BBEE e bitsa bokae?

Ditjeho tsa netefatso ya B-BBEE di fapana ho ya ka boholo le ho rarahana ha khamphani:

  • Dikhamphani tse nyane (QSEs): R3,000-R8,000
  • Dikhamphani tse mahareng: R8,000-R15,000
  • Dikhamphani tse kgolo: R15,000-R50,000+

Ditjeho di itshetlehile ka setheo sa netefatso, ho rarahana ha khamphani, le boleng ba ditokomane. Kgetha setheo se accredited ke SANAS se nang le boiphihlelo lekaleng la kaho.

Na nka ntlafatsa boemo ba ka ba B-BBEE nakong ya selemo?

E, o ka kgona. Boemo ba hao ba B-BBEE bo hlahlojwa selemo le selemo, empa o ka ntlafatsa ntlha ya hao selemo sohle ka ho:

  • Eketsa procurement ho barekisi ba nang le beng ba batsho
  • Fana ka skills development ho basebetsi ba batsho
  • Kgetha batsamaisi ba batsho
  • Eketsa black ownership
  • Fana ka dikabelo tsa SED

Latela boikobelo ka tswelopela ho bona menyetla ya ntlafatso pele ho netefatso e latelang.

Qetello

Khoutu ya Kaho ya B-BBEE e beha ditlhoko tse ikgethang tsa lekala tse laolang bokgoni ba hao ba ho etsa tender le ho fumana dintlha tsa preferential procurement. Ho lokisa scorecard le dikarolo tsa bohlokwa hantle, le ho latela procurement le skills development ka tswelopela, ho o boloka o ikobela mme o itokiseditse ditender. Ka moralo o nepahetseng le dithulusi tse nepahetseng, ho fihlella sepheo sa 30% le meedi ya dikarolo tsa bohlokwa ho a kgoneha.

Bona kamoo Wakha e thusang bahahi le borakonteraka ba Afrika Borwa ho laola boikobelo ba Khoutu ya Kaho ya B-BBEE, CIDB grading, le ditjhelete tsa diporojeke sethaleng se le seng.


Dingolwa tse amanang


E ngotsweng ke

Wakha Team