Vutomi bya Ku Tshama bya Vadyondzisi SA: Tataiso ya Vaholobyi
Ku lawula ku tshama ka vadyondzisi i n’wana ya mintirho yo tala nkarhi na yo lulamisa ku ringana eka vaholobyi va tikolo na vatirhi va taolo. Loko u wronga vutomi u nga va na kotsi ya diphadišano ta vatirhi, ma-audit findings, kumbe vadyondzisi va va n’wi; landzelela ku tshama eka spreadsheets mbe mothwalo wa ntirho wu kula na kopo yin’wana na yin’wana ya ku tshama ka bolwetse na lembe. Vutomi bya ku tshama bya vadyondzisi Afrika-Dzonga byi lawuriwa hi swivumelwano swa PSCBC na ELRC, naswona ku kuma xiyenge xo klarisiweke xa leswi xi tirhaka tikolweni ya wena a hi nkarhi hinkwavo xo olova.
Pulani leyi yi veka vutomi bya ku tshama bya vadyondzisi Afrika-Dzonga eka ndhawu yin’we: ku tshama ka bolwetse, ku tshama ka lembe, ku tshama ka vukati bya lelapa, ku tshama ka vusana na vutata, ku tshama ka dyondzo, na ku tshama ka xiyimo. Yi ringana na PSCBC Resolution 1 ya 2007, swivumelwano swa ELRC, na Basic Conditions of Employment Act (BCEA). U ta kuma masiku ya vutomi, swiyimo, na swilaveko swa ku tsariwa leswaku u nga lawula ku tshama hi ndlela yo ntlanguvekeke naswona u tshama u ringana na nawu wa vatirhi.
Ku Twisisa Swivumelwano swa PSCBC na ELRC swa Ku Tshama
Vutomi bya ku tshama bya vadyondzisi e Afrika-Dzonga byi lawuriwa hi swivumelwano swimbirhi swa nkoka swa ku phikizana:
PSCBC (Public Service Co-ordinating Bargaining Council): PSCBC Resolution 1 ya 2007 (yi ntlhavuriwile) yi veka swin’wana swa ku tshama bakeng sa vatirhi hinkwavo va mfumo, ku katsa vadyondzisi va vuriwaka hi mafambisi ya dyondzo ya tiprofinsi.
ELRC (Education Labour Relations Council): ELRC yi bumabumela mintirho ya xiyenge xa dyondzo mbe yi engetela swivumelwano swa PSCBC hi swin’wana swa dyondzo.
Basic Conditions of Employment Act (BCEA): BCEA yi nyika vutomi bya ku tshama bya xiyimo xa xitsongo, kambe vatirhi va mfumo (ku katsa vadyondzisi) va amukela swin’wana swo tala hi swivumelwano swi hlanganisiweke.
Vadyondzisi hinkwavo va tikolo ta mfumo va wela eka swivumelwano leswi. Vadyondzisi va tikolo ta xivangelo va sirheleriwe hi tinkontraka ta ntirho, leti nga vula swiyimo swa BCEA swa xitsongo kumbe swi tshwana.
Vutomi bya Ku Tshama bya Vadyondzisi Afrika-Dzonga: Tafole ya Ku Languta ka Bonako
| Muxaka wa Ku Tshama | Vutomi | Swiyimo | Ku Tshika | Dikgopolo |
|---|---|---|---|---|
| Ku Tshama ka Bolwetse | Masiku ya 36 hi xikolo xa malembe ya 3 | Xitifiketi xa vutshunguri xi laviwa endzhaku ka masiku ya 2 ya landzelelana | Masiku yo nga tirhisiwanga ya kokohelana eka xikolo | Xikolo xintšha xi sungula malembe ya 3 na ya 3 |
| Ku Tshama ka Lembe | Masiku ya 30 lembe rin’wana na rin’wana | Yi tekiwa nkarhini ya mavabyi ya tikolo | Ku fika eka masiku ya 15 ku nga tshikiwa | Yi fanele ku amukeriwa hi muholobyi |
| Ku Tshama ka Vukati bya Lelapa | Masiku ya 3 lembe rin’wana na rin’wana | Bakeng sa bolwetse/leswi/xiyimo xa lelapa | A ku nga tshikiwi | Masiku yo nga tirhisiwanga ya lahleka |
| Ku Tshama ka Vusana | Tin’hweti ta 4 (masiku ya 120) | Xitifiketi xa vutshunguri xi laviwa | N/A | Ku nga sungula nhweti yin’we pele ga siku ra xikongomelo |
| Ku Tshama ka Vutata | Masiku ya 3 | Ku velekiwa/ku amukela nga na | A ku nga tshikiwi | Yi fanele ku tekiwa kati ka masiku ya 30 |
| Ku Tshama ka Dyondzo | Yi fapana | Hi ku theilwa ku amukeriwa | N/A | Ngoku yi nga xabisiwa handle ka loko i karhi ya ntirho |
| Ku Tshama ka Xiyimo | Yi fapana | Ku amukeriwa hi xiyimo | N/A | Bakeng sa swiyimo swo khethekeke |
Ku Tshama ka Bolwetse, ka Lembe na ka Vukati bya Lelapa
Vutomi bya Ku Tshama ka Bolwetse
Vadyondzisi va na vutomi bya masiku ya 36 ya ku tshama ka bolwetse leyi xabisiweke hi xikolo xa malembe ya 3 handle ka PSCBC Resolution 1 ya 2007. Leswi swi tala ku feta swiyimo swa BCEA swa xitsongo xa masiku ya 30 hi xikolo xa malembe ya 3.
Ku Tshama ka Bolwetse ku Tirha Jangana
Xikolo xa malembe ya 3: Ku tshama ka bolwetse ku tirha hi xikolo xa malembe ya 3 xo tshikaka. Masiku yo nga tirhisiwanga ya kokohelana kati ka xikolo kambe a nga tshiki—xikolo xi sungula gape malembe ya 3 na ya 3.
Titifiketi ta vutshunguri: Ti laviwa loko ku tshama ka bolwetse ku tlula masiku ya 2 ya landzelelana, ku tekiwa ka nkarhi lowu tlula 2 ka kati ka mavhiki ya 8, kumbe muholobyi a kombisa (nakona bakeng sa masiku yo n’we).
Swilaveko swa ku tsariwa: Tikolo ti fanele ku londza ma-rekhodo ya ntiyiso ya ku tshama hinkwayo ka bolwetse leyi tekiweke, ku katsa matlhatlhi, nkarhi, na titifiketi ta vutshunguri. Ma-rekhodo ya nkoka eka ma-audit ya tiprofinsi na diphadišano ta vatirhi.
Swiyimo swo Tlwaeleleke
- Masiku ya 3+ ya landzelelana: Xitifiketi xa vutshunguri xi laviwa
- Nkarhi lowu tlula 2 ka mavhiki ya 8: Xitifiketi xa vutshunguri xi laviwa
- Xikolo xi heleriwe: Mudyondzisi a nga lava ku tirhisa ku tshama ka lembe kumbe ku kombisa ku tshama ko nga xabisiwanga
Vutomi bya Ku Tshama ka Lembe
Vadyondzisi va na vutomi bya masiku ya 30 ya ku tshama ka lembe lembe rin’wana na rin’wana. Ku fana na mafambelo man’wana, ku tshama ka lembe ka vadyondzisi ngoku ku tekiwa nkarhini ya mavabyi ya tikolo, ha vadyondzisi va laviwa ku va kona nkarhini ya term.
Swiyimo swa Ku Tshama ka Lembe
Nkarhi: Yi fanele ku amukeriwa hi muholobyi naswona ngoku yi tekiwa nkarhini ya mavabyi ya tikolo. Ku teka ku tshama nkarhini ya term ku lava swiyimo swo khethekeke na ku amukeriwa hi profinsi.
Ku tshika: Ku fika eka masiku ya 15 ku nga tshikiwa ku ya lembeni leri landzelaka. Masiku yo tlula 15 ya lahleka handle ka loko swiyimo swo khethekeke swi kumeka.
Muxabiso: Wu xabisiwa hi tekanyo ya muholo wo tlwaeleleke. Loko mudyondzisi a tshika ntirho kumbe a ya emeritweni, ku tshama ka lembe ko nga tirhisiwanga ku fanele ku xabisiwa.
Ku tsariwa: Tikolo ti fanele ku landzelela mabalansi ya ku tshama ka lembe, ku amukeriwa, na tirišo, kudukudu bakeng sa vadyondzisi va sungula ku ya emeritweni kumbe ku tshika.
Mekgwa yo Hetisekeke
Londza dikalantara ta ku tshama ta ntiyiso, endla dikopo ka bonako, na ku gopotsa vadyondzisi ka matlhatlhi ya ku lahleka. Ditshepediso ta taolo ya tikolo ti nga landzelela mabalansi ka boitirišo naswona ti fokotša taolo.
Ku Tshama ka Vukati bya Lelapa
Vadyondzisi va na vutomi bya masiku ya 3 ya ku tshama ka vukati bya lelapa lembe rin’wana na rin’wana handle ka BCEA Section 27. Ku tshama leyi yi bakeng sa swiyimo swo khethekeke swa lelapa.
Nkarhi Ku Tshama ka Vukati bya Lelapa ku Tirha
Ku nga tekiwa bakeng sa bolwetse kumbe ku gobega kwa nga na, leswi lwa mufumi kumbe ndyangu wo vekeleke (mutswari, kokwana, nga na, n’wana wa nga na, mnakwa), vutshunguri bya ndyangu lebyi lavaka mudyondzisi ku va kona, kumbe swiyimo swin’wana swa lelapa.
Swi thikelelo swo nkoka: Masiku ya 3 feela lembe rin’wana na rin’wana (a ku nga tshikiwi), masiku yo nga tirhisiwanga ya lahleka eku heleni ka lembe, vumboni byi nga laviwa, naswona a byi nga tirhisiwi bakeng sa swiendli swo tlwaeleleke swa ku londza vana.
Ku tsariwa: Yi fanele ku tsariwa hi ku hambanisa na ku tshama ka bolwetse na ka lembe ku landzelela swipatterne naswona ku tiyisisa ku ringana.
Ku Tshama ka Vusana, Vutata, Dyondzo na ka Xiyimo
Ku Tshama ka Vusana
Vadyondzisi va vavasati va na vutomi bya tin’hweti ta 4 (masiku ya 120) ya ku tshama ka vusana leyi xabisiweke handle ka swivumelwano swa PSCBC. Xitifiketi xa vutshunguri xi laviwa, naswona ku tshama ku nga sungula nhweti yin’we pele ga siku ra xikongomelo. Mudyondzisi u fanele ku tivisa muholobyi hi ku tsariwa bonyane mavhiki ya 4 pele ga siku ra sungulo. Muholo wo hetelela wu xabisiwa nkarhini lowu. Vadyondzisi va vuya endzhaku ka ku tshama ka vusana va na vutomi bya ku vuya eka xiyimo xa vona, naswona tikolo ti fanele ku endla swiendli swo lulamaka swa ku nyonyisa loko swi kombisiwe.
Ku Tshama ka Vutata
Vadyondzisi va vavanuna va na vutomi bya masiku ya 3 ya ku tshama ka vutata leyi xabisiweke loko nga na wa vona a velekiwa kumbe a amukeriwa. Yi fanele ku tekiwa kati ka masiku ya 30, a ku nga tshikiwi, yi lava vumboni bya ku velekiwa/ku amukeriwa, naswona yi hambanisiwe na ku tshama ka vukati bya lelapa. Tiprofinsi tin’wana ti nga nyika ku tshama ka vutata leyi engetelekeke—hlola timfanelo ta profinsi.
Ku Tshama ka Dyondzo
Vutomi bya ku tshama ka dyondzo byi fapana hi timfanelo ta profinsi. Ku tshama ka dyondzo leyi amukeriwileke (yi fane na ntirho wa mudyondzisi) yi nga nyikiwa hi muxabiso handle ka ku amukeriwa hi muholobyi na profinsi. Ku tshama ka dyondzo leyi nga amukeriwanga ngoku yi nga xabisiwa. Dikopo di fanele ku rhumeliwa hi ku sungula na vumboni bya ku tsariwa/ku nghenelela. Yi nga theilwa eka swikongomelo ta tshepetšo. Ku tshama hinkwako ka dyondzo ku fanele ku tsariwa hi matlhatlhi, nkarhi, na xiyimo xa muxabiso.
Ku Tshama ka Xiyimo
Ku tshama ka xiyimo ku akaretša swiyimo swo khethekeke: ku voneka eka khoto, swiendli swa vurhangeri, mintirho ya vukhongeri, kumbe swiyimo swa xivangelo. Yi nyikiwa hi ku khetha kwa muholobyi na lefa xa dyondzo xa profinsi. Gana xiyimo xi lekodiwa hi xiyimo. Ku tshama hinkwako ka xiyimo ku fanele ku tsariwa hi mimbexo, nkarhi, na vutomi bya ku amukela.
Swilaveko swa Ku Tsariwa na Ku Ringana
Ku tsariwa ka nepo ka ku tshama i xa nkoka eka ku ringana, budjete, na dikamano ta vatirhi. Tikolo ti fanele ku londza ma-rekhodo yo kombaka:
Bakeng sa mudyondzisi yo n’wana na yo n’wana: Matlhatlhi ya xikolo xa ku tshama ka bolwetse xa jeni na balansi, balansi ya ku tshama ka lembe na tirišo, ku tshama ka vukati bya lelapa leyi tekiweke (lembe rin’wana na rin’wana), matlhatlhi ya ku tshama ka vusana/vutata, ma-rekhodo ya ku tshama ka dyondzo na ka xiyimo, na tidokumente hinkwato ta xiseketeri.
Swilaveko swa ku ripota: Mafambisi ya dyondzo ya tiprofinsi ma nga lava direporti ta ku tshama ta kota kumbe ta lembe. Ma-rekhodo ya fanele ku kumeka bakeng sa ma-audit, ku sirhelela tikolo nkarhini ya diphadišano ta vatirhi, na ku tivisa go rulaganya vatirhi na budjete.
Mekgwa yo hetisekeke: Tirhisa ditshepediso ta didijithale ku landzelela ku tshama ka boitirišo naswona londza ma-rekhodo yo sirheleriweke, ya fikeleleka. Qeqesha vatirhi va taolo, endla ma-audit ya mehla, naswona londza ma-rekhodo bonyane malembe ya 5 (kumbe handle ka swilaveko swa profinsi).
Ditshepediso ta taolo ya tikolo ta mehla ti nga nolofatsa taolo ya ku tshama hi ku landzelela mehuta hinkwayo ya ku tshama, ku bala mabalansi ka boitirišo, ku bopa direporti ta ku ringana, naswona ku londza ma-rekhodo ya didijithale yo sirheleriweke. Leswo swi nyika vaholobyi datha ya ku tshama ya ntiyiso loko va yi lavaka naswona swi fokotša mothwalo wa taolo.
Ku Lawula Ku Tshama Nkarhini ya Dithermo ta Tikolo
Ku tshama ka bolwetse: A ku nga ganyiwa loko ku tsariwa kahle. Swipatterne (mohlala, njalo ka Mudyaxisi/Mugqibelo) ti nga lava ku kambisiwa.
Ku tshama ka lembe nkarhini ya term: Ngoku a ku tendekiwi handle ka loko swiyimo swo khethekeke swi kumeka. Ku lava ku amukeriwa hi profinsi.
Swiendli swa ku tala: Tikolo ti fanele ku rulaganya ku sirheleriwa ka mutala loko vadyondzisi va teka ku tshama leyi amukeriwileke, swi ama mabudjete naswona swi lava go rulaganya hi ku sungula.
Ku tirhisa ka polegile: Timfanelo ta ku tshama ti fanele ku tirhisiwa hi ku tsena eka vadyondzisi hinkwavo. Mekgwa ya ku khetha yi nga isa eka diphadišano ta vatirhi.
Vaholobyi va londzayo ma-rekhodo ya ku tshama ya polegile naswona va tirhisaka timfanelo hi ku tsena va fokotša diphadišano naswona va boloka nkarhi loko direporti ta profinsi di laviwa. Bakeng sa swo tala eka taolo ya siku na siku na ku ringana, bona pulani ya nomoro ya LURITS.
Kakaretso na Dikgato tse Landzelaka
Vutomi bya ku tshama bya vadyondzisi Afrika-Dzonga byi lawuriwa hi swivumelwano swa PSCBC na ELRC. Vadyondzisi va amukela masiku ya 36 ya ku tshama ka bolwetse hi xikolo xa malembe ya 3, masiku ya 30 ya ku tshama ka lembe lembe rin’wana na rin’wana, masiku ya 3 ya ku tshama ka vukati bya lelapa, tin’hweti ta 4 ya ku tshama ka vusana, na masiku ya 3 ya ku tshama ka vutata. Ku kuma swiyimo na swilaveko swa ku tsariwa kahle i xa nkoka eka taolo ya tikolo ya ntlanguvekeke na ku ringana na nawu wa vatirhi.
Bakeng sa swo tala eka taolo ya tikolo na ku ringana, bona mapulani ya hina eka Nkarhi wa CAPS wa Thimetable ya Tikolo na vufambisi bya mali bya SGB.
Bona kamoo Fundisa yi pfunaka tikolo ta Afrika-Dzonga ku lawula ku tshama ka vadyondzisi, ku va kona, na ku ringana na DBE eka platforme yin’we — languta Fundisa.
Dipotšišo tše di Botšišiwago Gantši
Ndi kambisa njani balansi ya mudyondzisi ya ku tshama ka bolwetse?
Ku tshama ka bolwetse ku tirha hi xikolo xa malembe ya 3 xo tshikaka. Ku bala balansi, lemuka siku ra sungulo ra xikolo xa jeni (malembe ya 3 ku suka namuntlha), endzhaku ka sweswo hoxa ku tshama hinkwako ka bolwetse leyi tekiweke ku suka siku lerilo ku suka eka masiku ya 36. Ka sekai, loko xikolo xa mudyondzisi xi sungule hi 1 January 2023 naswona va teke masiku ya 12 ku suka kwale, balansi ya vona i masiku ya 24. Xikolo xi sungula gape malembe ya 3 na ya 3, hikuva masiku yo nga tirhisiwanga a nga tshiki eka xikolo xintšha. Ditshepediso ta taolo ya tikolo ti nga bala leswi ka boitirišo naswona ti fokotša diphoso ta seatla.
Na mudyondzisi a nga teka ku tshama ka lembe nkarhini ya term?
Ngoku, a hi. Ku tshama ka lembe ka vadyondzisi ku himeteriwe ku tekiwa nkarhini ya mavabyi ya tikolo. Ku teka ku tshama ka lembe nkarhini ya term ku lava swiyimo swo khethekeke (mohlala, xiyimo xa lelapa, vutshunguri) naswona ngoku ku lava ku amukeriwa hi muholobyi na lefa xa dyondzo xa profinsi. Ku tshama ko nga tendekiwi nkarhini ya term ku nga vangela tiro ya go loya. Loko mudyondzisi a lava nkarhi wo tshama nkarhini ya term ka mimbexo ya xivangelo, va nga lava ku tirhisa ku tshama ka bolwetse (na xitifiketi xa vutshunguri) kumbe ku kombisa ku tshama ka xiyimo, hi ku theilwa hi swiyimo.
Kwahiwa yini loko mudyondzisi a tirhisa vutomi bya vona bya ku tshama ka bolwetse hinkwayo?
Loko mudyondzisi a tirhisa masiku hinkwayo ya 36 eka xikolo xa vona xa malembe ya 3 naswona va lava ku tshama ka bolwetse leyi engetelekeke, va na dikgetho to tala: (1) Ku letela xikolo ku sungula gape (loko va vekeleke eka malembe ya 3), (2) Ku tirhisa ku tshama ka lembe loko ku kumeka, (3) Ku kombisa ku tshama ko nga xabisiwanga (handle ka ku amukeriwa), kumbe (4) Eka swiyimo swa bolwetse le bo le nkarhi le bo thata, ku kombisa ku tshama ka ku nga twaneli kumbe ku ya emeritweni hi vutshunguri (handle ka timfanelo ta profinsi na ditekelo ta vutshunguri). Tikolo ti fanele ku tirhisana na vadyondzisi na mafambisi ya HR ya tiprofinsi ku kuma tharollo leyi fanelekeke huku ti tiyisisa leswaku dyondzo ya vatlanguvi yi tsema handle ka ku thibelwa.
Na masiku ya ku tshama ka vukati bya lelapa ya sungula gape eku sunguleni ka lembe ra kalantara kumbe ra ditjelete?
Ku tshama ka vukati bya lelapa ku sungula gape eku sunguleni ka lembe rin’wana na rin’wana ra kalantara (1 January). Vutomi bya masiku ya 3 a byi nga tshikiwi—masiku hinkwawo yo nga tirhisiwanga ya lahleka eku heleni ka lembe. Leswi swi fana na ku tshama ka lembe, laha masiku ya 15 ku nga tshikiwa. Tikolo ti fanele ku gopotsa vadyondzisi ku tirhisa ku tshama ka vukati bya lelapa loko swi lavaka pele ga ku hela lembe, hambi ku tshama leku nga tirhisiwa fela bakeng sa swiyimo swo khethekeke swa lelapa (bolwetse bwa nga na, leswi lwa ndyangu, jl.), a swi nga tirhisiwi bakeng sa swikongomelo swo tlwaeleleke.
Yi tsariwile hi
Fundisa Team