Kgatišo ya Audit e Hlatse 2026 | Dipointi tše 50 bakeng sa Ditšhelete tša Mmasepala

Ka tshelong ya 2022-23 ya audit, mmasepala wa 34 fela wa 257 wa Afrika Borwa o fihlile audit e hlatse. Kgapo magareng ga poelo e hlatse le maikutlo a qualified goba adverse gantši ga e tokumente e tee e hlokegilwego; ke dikgapo tše dintši tše dinnyane matsenong a ditšhelete, go dumelelana, go bega ga tiro, le ditaolo tša ka gare. Go utlwisisa dipoelo tša bjale tša Auditor-General tša audit ya mmasepala di thusa go lebanya maatla mo dipoelo di diragalago gape. Kgatišo ya audit e hlatse ya mmasepala bakeng sa 2026 ke e nngwe ya dithulathulano tše dirišwago kudu setlhopha sa gago sa ditšhelete se ka di šomiša pele ga go kgatholla ga Auditor-General. Šomiša kgatišo ye ya dipointi tše 50 tša audit e hlatse go netefatša karolo ye nngwe le ye nngwe setlhopha sa audit se tla e leka, ebile o e šomiše dikgweding pele ga pheletšo ya ngwaga gore selo se hlokegile. Bakeng sa tsela e boleelego le dikarolo tše Auditor-General a di lebilego, bona tlhahlo ya rena gore o fihlela audit e hlatse ya mmasepala. Bakeng sa motheo wa molao, bona dinyakwa tša go dumelelana le MFMA bakeng sa 2026.

1. Matseno a Ditšhelete (Dithoto 1-15)

Dithoto tše di akaretša boleng le go felela ga matseno a gago a ngwaga a ditšhelete (AFS), go dumelelana le mSCOA le GRAP, le direkoto tše di tshegetšago tše Auditor-General a tla di thekga.

• 1. Lenaneo la diaakhaonto le dumelelana ka botlalo le tshepedišo ya bjale ya dikarolo tša mSCOA le dikhoutu tša dikarolo; ga go na dikhoutu tša kgale goba tše di sa dumelelane di sa šomišwa.
• 2. Ditšhelete yohle ya material e tsebišwa go dumelelana le GRAP 9 (Ditšhelete go tšwa Ditiragatsong tša Exchange) le GRAP 23 (Ditšhelete go tšwa Ditiragatsong tše di sa Exchange); go hlopha magareng ga exchange le non-exchange go ngwadilwe.
• 3. Register ya thepa e feletše, e dumelelane le general ledger, ebile e akaretša thepa yohle ya material, plant le mesebetsi ka go hlopha gabotse le go kodifiša dikarolo.
• 4. Depreciation le amortisation di balwa go šomiša bophelo bjo bo šomago le mekgwa e nepagilwego; bophelo bjo bo šomago le mebalwa tša go setsa di lekodišitšwe ebile di ngwadilwe.
• 5. Dikgatišo (mohl. tefo ya maikhutšo, dikopo tša molao, go boša) di tsebišwa ebile di lekwa go dumelelana le GRAP 19; dipalo le ditebelego tše di tshegetšago di le faele.
• 6. Temoso ya phallo ya tjelete e lokilwe go dumelelana le GRAP 2; phallo ya go šoma, go teka, le go thekga ya tjelete di hlophilwe ka nepo ebile di dumelelana le temoso ya maemo a ditšhelete.
• 7. Dikgatišo tšohle tše di nyakegago tša go utolla tša AFS di gona ebile di feletše; melawana ya akhaonto e bolelwa ebile e dirišwa ka tsela e dumelelago le dingwaga tša pele.
• 8. Dithulathulano tša ditšhelete (tše di amogelwago, diteko, tše di lefilwego, dipoelo) di hlophilwe ebile di lekwa go dumelelana le GRAP 104; go fokologa ga tše di amogelwago (expected credit losses) e dirišwa mo go nyakegago.
• 9. Thepa e sa ntšhago tjelete e lekodišitšwe bakeng sa go fokologa (GRAP 21) mo pontšišo di le gona; ditlhoki tša go fokologa di tsebišwa ebile di utollwa.
• 10. Thepa e sa bonagalego (mohl. software) e tsebišwa ebile e amortised go dumelelana le GRAP 102; go capitalisa vs tšenyo di ngwadilwe ebile di dumelelana.
• 11. AFS e dumelelana le general ledger e latelago le dipoelong tša Section 71 tša ngwageng; diphapano tša material di hlaloswa ebile di rarollwa.
• 12. Dipalo tša go bapisa tša nako ya pele di bolelwa ka nepo ebile go begwa gape life goba life go utollwa go dumelelana le GRAP 3.
• 13. Dikomiti le dikgahlego di utollwa dikgatišong mo go nyakegago; dišedule tše di tshegetšago di humanega bakeng sa audit.
• 14. Ditiragatso le dipalo tša ditokelo tše amanago di tsebišwa, di lekwa, ebile di utollwa go dumelelana le GRAP 20.
• 15. Temoso ya tiro ya ditšhelete, temoso ya maemo a ditšhelete, le temoso ya dikagiso tša thepa e nette di feletše ebile di cross-cast; dikgatišo di kopana le dipoelo tša motheo.

Bakeng sa tirišo e teletšego ya tshepedišo ya akhaonto, bona tlhahlo ya rena ya melawana ya GRAP bakeng sa mmasepala.

2. Go Dumelelana (Dithoto 16-30)

Dithoto tše di akaretša ditoro tša MFMA, taolo ya supply chain, go bega ga mSCOA, le matšatši a pheletšo a go bega ga ngwageng tše Auditor-General e di lekolago bakeng sa go dumelelana.

• 16. Poelano ya ngwaga e beilwe ebile e amogelwa ka gare ga maswing a MFMA; bopaki bja go bea le tshegofatšo ya kopo bo le faele.
• 17. Tšenyo e ka gare ga poelano e dumeletšwego; virement e dirišitšwe fela mo MFMA le melawana ya Treasury di dumelago.
• 18. Dipoelo tša Section 71 tša kgwedi di romilwe go National Treasury le treasury ya profense e amanago ka nako bakeng sa kgwedi ye nngwe le ye nngwe ya ngwaga wa ditšhelete.
• 19. Dipoelo tša Section 71 di lokilwe go tšwa data e tee le general ledger; go dumelelana magareng ga Section 71 le AFS go feletše ebile go ngwadilwe.
• 20. Pego ya Section 72 ya magareng a ngwaga e beilwe kopo ebile e romilwe ka gare ga nako e nyakegago; pego e dumelelana le direkoto tše di latelago.
• 21. Leano la taolo ya supply chain (SCM) le dikgetho di le gona, di kaonafaditšwe, ebile di dumelelana le Municipal Supply Chain Management Regulations.
• 22. Theko yohle ka godimo ga ditekanyetšo tše amanago e latetše tshepedišo e nyakegago (go bidwa go phadisa, dikgutso, goba diphapano tše di dumeletšwego); tokumente e feletše ebile e beilwe.
• 23. Dikomiti tša go bidwa di beilwe ebile di šomile go dumelelana le melawana ya SCM; direkoto le ditlatlamano tša tekelego di humanega.
• 24. Register ya kontraka e duma; dikontraka tšohle tša material di rekotilwe le barati, mebalwa, le matšatši a go fela.
• 25. Tšenyo e sa dumeletšwego, e sa latelago melao, le e felelago e tsebišitšwe, e begilwe kopo, ebile e rarollwe go dumelelana le dinyakwa tša MFMA.
• 26. Go hlopha ga mSCOA go dirišitšwe ka tsela e dumelelago ditšheleteng, tšenyong, le dithotong tša balance sheet dipoelong tša ngwageng le AFS.
• 27. Melawana ya taolo ya koloto le ba di indigent e le gona ebile e dirišwa; kgoboketšo ya ditšhelete le go ngwala tlase di dumelelana le leano le poelano.
• 28. Mekgwa ya banking le teko di dumelelana le melawana ya Treasury; ga go na diaakhaonto goba diteko tše di sa dumeletšwego.
• 29. Dikopano tša kopo le komiti ya kopo mo dinyakišišo tša ditšhelete di dumeletšwego di ngwadilwe ka nepo; ditshegofatšo di latelwa go implementation.
• 30. Dipoelo tšohle tša molao le dithomelo tše di nyakegago ke National Treasury goba treasury ya profense bakeng sa ngwaga di romilwe ka nako.

3. Go Bega ga Tiro (Dithoto 31-40)

Dithoto tše di akaretša Service Delivery and Budget Implementation Plan (SDBIP), Pego ya Ngwaga ya Tiro (APR), le bopaki bjo Auditor-General a tla bo kopago bakeng sa info ya tiro.

• 31. SDBIP e dumeletšwe ebile e phatlaladitšwe ka gare ga nako e nyakegago; e dumelelana le poelano e amogelwego le IDP.
• 32. Dipotšišo tšohle tša SDBIP di hlalositswe ka hlagala, di lekega, ebile di na le ditebelego tše di netefatšwago bakeng sa ngwaga.
• 33. Data ya tiro e kgoboketšwa ebile e rekotwa ngwageng ka moka; maikarabelo bakeng sa potšiši ye nngwe le ye nngwe a abetšwe ebile a ngwadilwe.
• 34. APR e lokilwe ebile e bontšha tiro ya nnete kgahlanong le SDBIP; ditebelego le dinomoro tša nnete di bolelwa ka hlagala ebile di dumelelana le SDBIP.
• 35. Mafaele a bopaki a gona bakeng sa potšiši ye nngwe le ye nngwe ya tiro ya material; bopaki bo lekanego go tshegetša dinomoro tša nnete tše di begilwego (mohl. dipoelo tša sampole, diregistro, diprintout tša tsamaiso).
• 36. Ga go potšiši ya tiro ya material e hlokegilwego goba e sa begilwego APR; tlhalošo bakeng sa go sa fihlela di fiwa mo go šomišwago.
• 37. APR e lekodišitšwe ebile e dumeletšwe ke Molaodi wa Mmasepala ebile e beilwe kopo ka gare ga nako e nyakegago.
• 38. Info ya tiro APR e dumelelana le goba e dumelelana le dipoelo life goba life tša taolo tše di tshegetšago le tsamaiso.
• 39. Netefatšo ya boleng goba tlhahlobo ya ka gare ya data ya tiro e dirilwe pele ga go feleletša APR.
• 40. Komiti ya audit e beilwe APR le tshepedišo ya taolo ya tiro; dinyakišišo life goba life di addressitšwe.

4. Ditaolo tša Ka Gare (Dithoto 41-50)

Dithoto tše di akaretša tikologo ya taolo: go arogana ga ditoro, ditaolo tša IT, taolo, le tokumente yeo Auditor-General e e lekolago bakeng sa bohlokwa bjo bo fokologilwego.

• 41. Go arogana ga ditoro go ngwadilwe ebile go dirišwa bakeng sa ditshepedišo tše di na le kotsi e godimo (mohl. dife, ditumo, go dumelelana, dikagiso tša data ya motheo); ga go na motho a tee a laolago tshepedišo go fihla go fihla mo go sa swanego.
• 42. Go dumelelana ga banka go dirwa ebile go lekodišišwa kgwedi ye nngwe le ye nngwe; dithoto tše di dumelelanago di nyakišišwa ebile di hlatlhišwa ka gare ga nako e dumeletšwego.
• 43. Go dumelelana ga ba-koloto le ba-kolotego (go akaretša dikgato le ba-koloto ba ditirelo) go dirwa ebile go lekodišišwa; mengwaga le go latela di ngwadilwe.
• 44. Ditaolo tše tlwaelegilego tša IT (phihlelelo, taolo ya dikagiso, backup le poelo) di le gona ebile di ngwadilwe; ditswanelo tša phihlelelo di lekodišišwa nako le nako.
• 45. Komiti ya audit e beilwe ka nepo, e kopana bjalo ka ge go nyakega, ebile e na le tlhahlobo e ngwadilwego ya audit ya ka gare, kotsi, le go bega ga ditšhelete.
• 46. Register ya kotsi e duma; dikotsi tše bohlokwa tša ditšhelete le tša tiro di tsebišwa, di lekwa, ebile di kopantšwe le ditaolo tše di fokotšago.
• 47. Leano la audit ya ka gare le phethagaditšwe; dipoelo di begilwe komiti ya audit le taolo; dipoelo tša material di na le merero ya ditoro le ba-nageng le matšatši.
• 48. Melawana e bohlokwa (ditšhelete, SCM, taolo ya thepa, taolo ya koloto, bjalo) e ngwadilwe, e dumeletšwe, e bolelwa, ebile e humanega go basebiši.
• 49. Taolo ya tokumente le go bea (e-electronic goba hybrid) di rulagantšwe gore bopaki bja audit bo kgonagale go hwetšwa ka bonako; ga go tokumente tše bohlokwa tše di hlokegilwego goba tše di sa hwetšegago.
• 50. Dipoelo tša ngwaga o fetilego tša Auditor-General le dipointi tša lengwalo la taolo di addressitšwe; go lokisa go ngwadilwe ebile go kgonagala go bontšhwa ba-audit ba ngwaga wa bjale.

Go Šomiša Kgatišo ye ya Audit e Hlatse

Šomiša kgatišo ye ya audit e hlatse bjalo ka tokumente e phelago: abela ba-nageng karolo ye nngwe le ye nngwe, bega dithoto bjalo ka ge di netefatšwa, ebile oketša dikgapo life goba life pele audit e thoma. Go kopanya kgatišo e laetšwego le go dumelelana go matla ga MFMA le tirišo e nepagilwego ya GRAP e bea mmasepala wa gago maemong a matla kudu bakeng sa poelo ya audit e hlatse.

Bona gore Dolobha e thusa mmasepala bjang go ntšha dipoelo tše di dumelelago le mSCOA tša Section 71 le Section 72 go tšwa motheong o tee wa nnete ebile go boloka matseno a ditšhelete a dumelelago le kgatišo — hlahloba platform.