mSCOA ke eng? Tlhahlo ya Puo e Bonolo bakeng sa Bašomi ba Mmasepala

Go hlopha gabotse goba go sa dumelelane ga ditiragatso tša mmasepala e sa ntši e ba lebaka la dipoelo tša audit kua Afrika Borwa. Dipoelo tša Auditor-General di bolela gantši go šomišwa gabotse ga Municipal Standard Chart of Accounts (mSCOA) bjalo ka lebaka la maikutlo a qualified goba adverse. Ge basebiši le bašomi ba taolo ba sa utlwisise gabotse gore mSCOA ke eng le gore e dirišwa bjang ditiragatsong tša mehla, kotsi ya go hlopha gabotse e oketšega ebile kotsi ya go hloka audit e hlatse e oketšega. Tlhahlo ye e hlalosa mSCOA ka puo e bonolo: gore acronym e ra goreng, ke ka lebaka la eng National Treasury e tsenyego yona, e dirišwa ke mang, gore go direga eng ge mmasepala e sa dumelelane, le go ya kae bakeng sa tlhahlo e teletšego.

mSCOA e emela eng?

mSCOA e emela Municipal Standard Chart of Accounts. Ka mantšu a bonolo, ke lenaneo la dikhoutu tše di tlwaelegilego tše mmasepala yo mongwe le yo mongwe kua Afrika Borwa a swanetšego go di šomiša ge a rekota tjelete ye e tsenago le ye e tšwago.

E lego gore mmasepala yo mongwe le yo mongwe a šomiše ditekanyetšo le dikategori tša gagwe, mSCOA e fa motho yo mongwe le yo mongwe “pukuntšu” e tee. Ge mmasepala wa gago o rekota ditšhelete, tšenyo, thepa, goba dikoloto, o swanetše go hlopha tiro ye nngwe le ye nngwe ka go šomiša dikhoutu tše di tlwaelegilego. Ka tsela yeo, National Treasury, Auditor-General le setšhaba ba ka utlwisisa le go bapisa ditšhelete tša mmasepala naheng ka moka.

mSCOA ga e optional. E nyakega ke Municipal Finance Management Act (MFMA) le Municipal Standard Chart of Accounts Regulations yeo e ntšhitšwego ke National Treasury. Ge motho a re “re nyaka go dumelelana le mSCOA,” ba bolela gore mmasepala wa gago o swanetše go šomiša lenaneo le le tlwaelegilego la akhaonto ka nepo ge a lokiša dibuka le dipoelo tša gagwe.

Ke ka lebaka la eng National Treasury e tsenyego mSCOA?

Pele ga mSCOA, mmasepala e be e šomiša mananeo a fapanego a diaakhaonto le ditsela tše di fapanego tša go hlopha mehuta e tee ya ditiragatso. Seo se dirile gore go be thata go:

• Bapisa tšenyo goba ditšhelete tša mmasepala e nngwe le ye nngwe.
• Koketša data kua legatong la profense goba naga ka botlalo bakeng sa leano le merero.
• Audit matseno a ditšhelete ka tsela e dumelelago.
• Tshegetša mmasepala maemong a tee, a ponalego.

National Treasury e tsenyego mSCOA go lokiša se. Maikemišetšo ke go tlwaelegilega (mongwe le mongwe a šomiša dikhoutu tše tee), ponalo (go hlagala hore khoutu ye nngwe le ye nngwe e ra goreng), le go bapisega (o ka bapisa mmasepala ka nepo). Ge mmasepala yo mongwe le yo mongwe a hlopha “ditšhelete tša meetse” goba “ditshenyego tša basebiši” ka tsela e tee, tsamaiso e šoma: Treasury e ka bona kae tjelete e eyago, Auditor-General e ka netefatša gore dinomoro di nepagile, ebile makopano le baagi ba ka tshegofatša ka nepo. Dikhoutu tše tee di tshegetša le go bega ka ngwaga go tlase ga MFMA, ka gona Section 71 le Section 72 di ikopanya thwii le matseno a ngwaga a ditšhelete ntle le go hlopha gape. Ka gore mSCOA e kopana bjang le molao wa ditšhelete tša mmasepala o laetšwe kua dinyakwa tša go dumelelana le MFMA bakeng sa 2026, yeo e akaretšago matšatši a go bega, dithomelo tša ngwageng, le gore ba-audit ba nyaka eng.

Tshepedišo ya molao e latelago mSCOA

mSCOA e theilwe molao le taolo, e se kgopolo. Municipal Finance Management Act (Molao 56 wa 2003) o fa motheo wa molao wa taolo ya ditšhelete tša mmasepala le go bega. National Treasury e be e ntšhitše Municipal Standard Chart of Accounts Regulations go laela lenaneo le le tlwaelegilego la akhaonto leo mmasepala yohle e swanetšego go le šomiša.

Auditor-General o audita matseno a ditšhelete tša mmasepala kgahlanong le MFMA le ditshepedišo tše di laetšwago, go akaretša go šomišwa gabotse ga mSCOA. Ge lenaneo la diaakhaonto le šomišwa gabotse goba le sa dumelelane, Auditor-General a ka e bega bjalo ka poelo ebile, ge e le ya bohlokwa, e ka ama poelo ya audit. Melawana ya GRAP (Generally Recognised Accounting Practice) e dirišwa le go bega ga ditšhelete tša mmasepala; mSCOA e rulagantšwe go šoma ka gare ga tshepedišo ya akhaonto e dumelelago le GRAP. Go utlwisisa motokoloko wa taolo wo go thusa bašomi go bona gore “go lokiša dikhoutu” ke tiro ya go dumelelana, e se ntle fela ya taolo.

Tekanyo e khutšo ya dikarolo tša mSCOA

mSCOA e agilwe godimo ga dikarolo — e nagane ka tša bjalo ka dipotšišo tšeo tiro ye nngwe le ye nngwe e swanetšego go di araba. Karolo ye nngwe le ye nngwe ke tekanyo e fapanego ya go hlopha. National Treasury e hlalosa dikarolo tše šupa. O sa nyake go di gopola mo; maikemišetšo ke go utlwisisa gore di dira eng.

Karolo	Maikemišetšo
Fund	”Pitsi” ya tjelete ye tiro ye e amanago le yona? (mohl. fund e tlwaelegilego, fund ya meetse, fund ya motlakase.)
Function	Tirelo goba sebaka sefe? (mohl. taolo, meetse, ditsela, ditirelo tša setšhaba.)
Item	Mohuta ofe wa ditšhelete goba tšenyo? (mohl. ditshenyego tša basebiši, dikgato, ditlhohlo tše di amogetšwago, theko ya dithoto tše dintši.)
Project	Na e ikopanye le projeke goba tlhohlo e itšego? Ge e le e, e fe?
Region	Sebaka sa tikologo sefe, ge mmasepala wa gago o bega ka ward goba distrikete?
Costing	Tiragatso goba setsi sa ditshenyego sefe, bakeng sa tshekatsheko ya theko ya ka gare?
MSC (Municipal Standard Classification)	Dikategori tše dingwe tše di tlwaelegilego tše di nyakegago ke Treasury bakeng sa go bega.

Ga tiro ye nngwe le ye nngwe e nyake dikarolo tšohle; e itšego ka mohuta wa tiro le dinyakwa tša go bega tša mmasepala wa gago. Dipoelo tša Section 71 tša kgwedi le tša Section 72 tša magareng a ngwaga tše di romilwego go National Treasury di swanetše go dumelelana le go hlopha go tee le go šomišwa matsenong a ngwaga a ditšhelete, ka gona go lokiša khoutu ya karolo nako ya go kgoboketša e fokotša tiro ya gape le kotsi ya audit morago. Ge karolo e nyakega, khoutu e nepagilego e swanetše go šomišwa. Bakeng sa tlhahlo e teletšego ya dikarolo tše šupa le gore di dirišwa bjang, bona tlhahlo ya mSCOA chart of accounts le mSCOA segment classification e hlalositswago. Go efoga diphošo tše ba-audit ba di bolelago gantši, bala diphošo tše di tlwaelegilego tša go hlopha ga mSCOA.

mSCOA e dirišwa ke mang?

mSCOA e dirišwa ke mmasepala yohle ya Afrika Borwa. Go na le mmasepala wa 257 ka palo (metro, distrikete le selegae). Yo mongwe le yo mongwe o swanetše go šomiša Municipal Standard Chart of Accounts ge a lokiša matseno a gagwe a ngwaga a ditšhelete le ge a roma dipoelo tša ngwageng go National Treasury.

E le ge o le kua metro e kgolo goba mmasepala wa selegae o monnyane, melao e tee e dirišwa. Maikemišetšo ke maemo a lekanego: tlwaelo e tee, seto sa dikhoutu se tee, tsela e tee ya go bega. Ba-CFO, baokamedi ba ditšhelete, bašomi ba ditšhelete, le motho yo mongwe le yo mongwe yo a kgoboketšago goba a dumelelago ditiragatso tše di tseneago dipoelong tša ditšhelete ba nyaka go utlwisisa gore mSCOA e dirišwa bjang modirong wa bona.

Go direga eng ge re sa dumelelane le mSCOA?

Go sa dumelelana le mSCOA go na le diphetho tša nnete bakeng sa dipoelo tša audit. Auditor-General o lekola ge matseno a ditšhelete a lokišwa go dumelelana le tshepedišo e laetšwago, go akaretša go šomišwa gabotse ga lenaneo la diaakhaonto. Ge go hlopha go le gabotse, go se gona, goba go sa dumelelane, Auditor-General a ka ntšha dipoelo tša audit. Ditiragatsong tše di tseneago, seo se ka isa maikutlo a qualified goba adverse mola go audit e hlatse.

Karolo e nnyane fela ya mmasepala wa Afrika Borwa e fihlela audit e hlatse ngwaga ye nngwe le ye nngwe. Go šomišwa gabotse goba go sa felele ga mSCOA gantši go bolelwa bjalo ka lebaka le lengwe. Dipoelo tše di tlwaelegilego di akaretša go hlopha gabotse ga ditšhelete goba tšenyo dikarolong, go šomiša dikhoutu tše di sa šomego goba tše di fetileng, le data ya karolo e sa felelego mo go bega ga Treasury go di nyaka. Dipoelo tše di senya tumelo matsenong a ditšhelete ebile di ka thoma dipotšišo tše di latelago go baokamedi.

Go sa dumelelana go tšwelago pele le MFMA le dinyakwa tše di amanago, go akaretša go bega gabotse ga ditšhelete, le gape e ka tsenya ditsene tša Section 139. Ka gare ga Molaotheo, puso ya profense e ka tsena ge mmasepala e palelwa go phethagatša ditoro tša yona. Section 139 ga e thomwe ke mSCOA fela, eupša go bega gabotse ga ditšhelete le dipoelo tše di latelago tša Auditor-General di ba karolo ya setšweu seo se ka isago go tsene. Go lokiša mSCOA ka gona ga se fela go efoga dipoelo tša audit; ke go bontšha gore mmasepala wa gago o laola ditšhelete tša gagwe go dumelelana le molao.

Go dumelelana go a kgonagala ka ditshepedišo tše di nepagilwego, thuto, le tsamaiso. Go laela gabotse mabaka a go hlopha, go dumelelana le lenaneo la diaakhaonto gantši, le tsamaiso e kgotlelago dikhoutu tše di šomago nako ya go kgoboketša di fokotša kotsi ya diphošo pele di fihla Auditor-General. Go ruta bašomi ba kgoboketšago ditiragatso gore karolo e fe e amanago le mohuta wa tiro, le go lekodišiša ditiragatso tša sampole pele ga pheletšo ya ngwaga, ke ditsela tše di dirišwago ke mmasepala ye mentši go kaonafatša go dumelelana le mSCOA le go eya go poelo ya audit e hlatse.

Go bala go latelago mabapi le mSCOA le go dumelelana le MFMA

• Bakeng sa tlhahlo e teletšego, e dirišwago ya dikarolo tše šupa, melawana ya go hlopha le gore di dirišwa bjang, bala tlhahlo ya mSCOA chart of accounts.
• Bakeng sa gore karolo ye nngwe le ye nngwe e hlophiwa bjang le dikhoutu tše di dirišwago, bona mSCOA segment classification e hlalositswago.
• Go efoga diphošo tše gantši di isago dipoelong tša audit, šomiša tlhahlo ya diphošo tše di tlwaelegilego tša go hlopha ga mSCOA.
• Bakeng sa ditoro tša MFMA sebakeng se tee, go akaretša matšatši a go bega le gore ba-audit ba nyaka eng, bona dinyakwa tša go dumelelana le MFMA bakeng sa 2026.

Go utlwisisa gore mSCOA ke eng le ke ka lebaka la eng e lego gona ke kgato ya mathomo. Go tloga moo, go šoma le CFO wa gago goba setlhopha sa ditšhelete le go šomiša ditlhahlo le tsamaiso tše di tshegetšago tlwaelo di tla thusa mmasepala wa gago go duma go dumelelana le go aga motheo o matla bakeng sa audit e hlatse le tsheletšo e kaonefadilwego. Go bona gore platform e tee e ka thusa mmasepala wa gago bjang go ntšha dipoelo tše di dumelelago le mSCOA go tšwa motheong o tee wa nnete le go fokotša go thoma gape le diphošo tša go hlopha, hlahloba Dolobha.