Dinyakwa tša Go Dumelelana le MFMA: Seo Mmasepala Yo Mongwe le Yo Mongwe a Swanetšego go se Tseba ka 2026

Ka tshelong ya audit ya mmasepala ya 2022–23, mmasepala wa 34 fela wa 257 le ditokelo tša mmasepala di amogetše audit e hlatse go tšwa go Auditor-General. Seo ke 16%. Tše dingwe di be di lebagane le maikutlo a qualified, dinyatši, goba dipoelo tše di fosašego. Ditsene tša Section 139, mo puso ya profense e tsena go tokafatša mmasepala yo o palelago, e sa duma e le phetho ya nnete ya go sa dumelelana go tšwelago pele. Bakeng sa baokamedi ba mmasepala, ba-CFO, le basebiši ba ditšhelete, go utlwisisa le go fihlela dinyakwa tša go dumelelana le Municipal Finance Management Act (MFMA) ga e optional — ke motheo wa taolo ya ditšhelete ebile phapano magareng ga puso ya selegae e tumilego le go tsena.

Tlhahlo ye e bega seo MFMA e se nyakago, ditoro tše bohlokwa kudu ka 2026, le gore o efoge bjang diphošo tša go dumelelana tše Auditor-General a di bonago ngwaga go ngwaga. E le ge o moša go ditšhelete tša mmasepala goba o thabiša tsebo ya gago, maikemišetšo ke wa tirong: tseba melao, fihlela matšatši a pheletšo, ebile o age ditaolo tše di tshegetšago audit e hlatse le tsheletšo e nepagilwego.

MFMA ke eng?

Municipal Finance Management Act (MFMA), Molao 56 wa 2003, ke molao wa motheo wo o laolago tsela mmasepala ya Afrika Borwa e laolago tjelete. E thomile ka dikarolo go tšwa 2004 ebile e dirišwa mmasepaleng yohle le ditokelo tša mmasepala. Ka mmogo le Municipal Systems Act le melawana le dikhoutu go tšwa National Treasury, MFMA e bea tshepedišo bakeng sa poelano, ditšhelete le tšenyo, taolo ya supply chain, go bega ga ditšhelete, le accountability.

Ka puo e bonolo: MFMA e bolela gore ke mang yo a ikarabelago eng, poelano e swanetše go lokisiwa le go dumelelwa bjang, tšenyo le ditšhelete di swanetše go laolwa bjang, le gore go swanetše go begiwa eng le neng. E hlalosa le tšenyo e sa dumeletšwego, e sa latelago melao, le e felelago ebile e nyaka mmasepala go e thibela le go e rarolla. Go dumelelana ga se tiro ya molao fela; ke seo se dumelago makopano, baagi, le ba-investor go holofela gore ditšhelete tša mmasepala di laolwa ka nepo. Bakeng sa gore MFMA e kopana bjang le lenaneo la mmasepala la diaakhaonto, bona mSCOA ke eng tlhahlo e bonolo le tlhahlo ya mSCOA chart of accounts.

Ditoro tše Bohlokwa tša Go Dumelelana le MFMA

Dikarolo tša Taolo ya Ditšhelete

MFMA e abela dikarolo tše di hlagilwego. Go di lokiša ke kgato ya mathomo go dumelelana le MFMA.

Molaodi wa Mmasepala — Mošomi wa akhaonto; o ikarabela ka botlalo bakeng sa taolo ya ditšhelete le go dumelelana. O swanetše go netefatša gore mmasepala e na le ebile e boloka taolo e šomago ya ditšhelete le kotsi, audit ya ka gare, le taolo ya ka gare.
Molaodi wa Ditšhelete (CFO) — O ikarabela bakeng sa go laola poelano, ditšhelete, tšenyo, thepa, le dikoloto; le bakeng sa go lokisa matseno a ditšhelete le dipoelo. CFO o swanetše go tshegetša Molaodi wa Mmasepala ebile netefatša gore basebiši ba ditšhelete ba na le mabokgoni le tsamaiso go fihlela dinyakwa tša MFMA.
Mayor — Hlogo ya dipolitiki; o bea poelano ya ngwaga le tekolo ya poelano le tiro ya magareng a ngwaga; a ka se tsenelele taolong ya mehla ya taolo goba ditorong tša Molaodi wa Mmasepala goba CFO.
Kopo — E amogela poelano, e dumelela dikontraka tše itšego le dikagiso, ebile e laela tiro. Kopo e swanetše go amogela le go nagana dipoelo tše MFMA e di nyakago.

Ge dikarolo di kopantšwe goba maikarabelo a sa ngwalwa ebile a abelwe ka nepo, go dumelelana go arogana. Hlagisa gore ke mang yo a lokisago, ke mang yo a lekodišišago, le ke mang yo a saenago go deliverable ye nngwe le ye nngwe e bohlokwa.

Dinyakwa tša Poelano (Section 16–33)

MFMA e bega gore poelano e swanetše go lokisiwa, go bewa, le go amogelwa bjang.

Go lokisa — Molaodi wa Mmasepala, a tshegetšwa ke CFO, o swanetše go lokisa poelano ya ngwaga bakeng sa ngwaga wa ditšhelete o tlago (le tshepedišo ya ngwaga e mentši ya ditšhelete le tšenyo mo go nyakegago). Poelano e swanetše go ba formateng e laetšwago ke National Treasury ebile e swanetše go ba ya nnete le go thekwa.
Go bea — Mayor o swanetše go bea poelano Kopo pele ga thomo ya ngwaga wa ditšhelete (ka 31 March). Kopo e ka se amogele poelano ye e sa beilwego ka nako ntle le ge MEC e dumelela go bea ka morago.
Go amogela — Kopo e swanetše go amogela poelano pele ga 1 July. Ge e sa amogele, mmasepala o ka se iše tjelete ntle le dithoto tše itšego tša tšhoganetšo le tša molao, ebile puso ya profense e ka tsena.

Phethagatšo ya poelano e laolwa ke Section 34–50: tšenyo e swanetše go ba ka gare ga poelano e dumeletšwego, ebile ditšhelete le phallo ya tjelete di swanetše go laolwa go dumelelana le Molao le melawana ya Treasury.

Taolo ya Ditšhelete le Tšenyo (Section 34–50)

Mmasepala e swanetše go kgoboketša ditšhelete ka nepo ebile e iše fela go dumelelana le poelano e dumeletšwego le melawana ya MFMA.

Ditšhelete — Go bega, taolo ya koloto, le taolo ya ba di indigent di swanetše go ba gona. Ditebelego tša ditšhelete poelanong di swanetše go kgonagala; Auditor-General o bolela gape go oketša ditšhelete le go kgoboketša gabotse bjalo ka dithusa tša katišo ya ditšhelete.
Tšenyo — Ga go tšenyo e ka direga ntle le kabo e dumeletšwego ya poelano. Dikomiti (mohl. ditaelo le dikontraka) di swanetše go ba ka gare ga poelano. Virement (go fetoga magareng ga divote) e dumelwa fela ka gare ga tshepedišo e beilwego ke Molao le melawana ya Treasury.
Taolo ya tjelete — Mmasepala o swanetše go boloka liquidity e lekanego go fihlela ditoro. Melawana ya Treasury le melawana ya poelano le go bega ga mmasepala di fa tlhahlo mabapi le banking, diteko, le go bega ga phallo ya tjelete.

Go palelwa go dumelelanya ditšhelete le tšenyo le poelano, goba go kgotlela taolo ya koloto, ke motswedi o tlwaelegilego wa audit e qualified le ditsene tša Section 139.

Taolo ya Supply Chain (Section 111–119)

Taolo ya supply chain (SCM) e swanetše go ba tokafatšo, e lekanego, e ponalego, e phadisago, ebile e fokotšago theko. MFMA le Municipal Supply Chain Management Regulations di bega:

Neng go bidwa go phadisa go nyakega le neng ditshepedišo tše dingwe tša theko (mohl. dikgutso, motswedi o tee) di ka šomišwa.
Gore o aga le go šomiša dikomiti tša go bidwa le gore delegation e dumelwa eng.
Gore o rarolle diphapano le theko ya tšhoganetšo.
Dinyakwa bakeng sa taolo ya kontraka le go bega.

SCM e boima — tokumente e fokologilwego, go arogana gabotse ga ditoro, diphapano di sa motiverwa ebile di dumelelwa ka nepo — di bonala dipoelong tša audit bjalo ka tšenyo e sa latelago melao le diphošo tša taolo. Melawana e matla ya SCM, basebiši ba ba rutilwego, le tsela e hlagilwego ya audit di bohlokwa bakeng sa go dumelelana le MFMA.

Ditoro tša Go Bega ga Ditšhelete

Go bega ke mo mmasepala ye mentši e kgahlanong le bothata. Matšatši a pheletšo a thata ebile dikutu di laelwa.

Section 71: Ditemoso tša kgwedi tša poelano — Molaodi wa Mmasepala o swanetše go roma go National Treasury, treasury ya profense e amanago, le Auditor-General temoso ya kgwedi ya poelano le ditšhelete le tšenyo ya nnete ya mmasepala. Temoso e swanetše go fihla National Treasury ka gare ga matšatši a 10 a go šoma ka morago ga pheletšo ya kgwedi. Ye ke e nngwe ya dinyakwa tše di bonagalago tša go dumelelana le MFMA: dithomelo tše di latego tša Section 71 di latelwa ebile di begiwa setšhabeng.
Section 72: Tekolo ya magareng a ngwaga ya poelano le tiro — Mayor o swanetše go bea Kopo tekolo ya magareng a ngwaga ya poelano le tiro bakeng sa ngwaga wa ditšhelete wa bjale. E swanetše go roma ka 25 January ngwaga ye nngwe le ye nngwe. Tekolo e swanetše go bontšha tatelano kgahlanong le poelano le maikemišetšo a tiro a mmasepala ebile e laetše dikagiso tše di nyakegago.
Section 126: Matseno a Ngwaga a Ditšhelete (AFS) — Molaodi wa Mmasepala o swanetše go lokisa matseno a ngwaga a ditšhelete ka gare ga dikgwedi tše pedi tša pheletšo ya ngwaga wa ditšhelete (i.e. ka 31 August bakeng sa pheletšo ya 30 June). AFS e swanetše go ba formateng e laetšwago ke National Treasury ebile e swanetše go roma bakeng sa audit. Tlhahlo ya rena gore o fihlela audit e hlatse ya mmasepala e akaretša ditsela tša tirong go lokisa AFS le direkoto tše di tshegetšago go ba ready bakeng sa audit.
Section 121: Pego ya Ngwaga — Molaodi wa Mmasepala o swanetše go lokisa pego ya ngwaga ebile go e roma Kopo le Auditor-General. Pego ya ngwaga e swanetše go roma ka gare ga dikgwedi tše šupa tša pheletšo ya ngwaga wa ditšhelete (i.e. ka 31 January bakeng sa pheletšo ya 30 June). E akaretša AFS, pego ya audit, le pego mabapi le tiro le taolo.

Tlhahlo e teletšego mabapi le dikutu le format ya dipoelo tša kgwedi le magareng a ngwaga e humanega tlhahlong ya rena ya Section 71 pego ya kgwedi le tlhahlong ya rena ya Section 72 pego ya magareng a ngwaga.

Tšenyo e sa Dumeletšwego, e sa Latelago Melao, le e Felelago (Section 32)

Section 32 ya MFMA e nyaka Molaodi wa Mmasepala go tšea dikgato tše di nepagilwego go thibela tšenyo e sa dumeletšwego, e sa latelago melao, le e felelago.

Tšenyo e sa dumeletšwego — Tšenyo ye e be e sa dumelelane le poelano e dumeletšwego goba e feta vote goba kabo.
Tšenyo e sa latelago melao — Tšenyo ye e thulago molao goba leano la taolo ya supply chain (mohl. tshepedišo e gabotse, go se dumelelwe). Ga e bolele gore tjelete e lahlegile, eupša tshepedišo e be e gabotse.
Tšenyo e felelago — Tšenyo ye e be e ka efogiwa ge go beilwe tlhokomelo e nepagilwego (mohl. ditefo tša go lefa ka morago, leeto le sa nyakegago).

Molaodi wa Mmasepala o swanetše go nyakišiša le go bega tšenyo ye bjalo, go tšea tiro ya go otla mo go swanetšego, le go buša ditlhoki mo go kgonagalego. Auditor-General o bega mabapi le bogolo bja tšenyo e sa dumeletšwego, e sa latelago melao, le e felelago ngwaga ye nngwe le ye nngwe; go e fokotša ke karolo ya motheo ya go kaonafatša go dumelelana le MFMA le dipoelo tša audit.

Almanaka ya Go Dumelelana le MFMA: Matšatši a Bohlokwa le Matšatši a Pheletšo

Go hloka matšatši a pheletšo ke phofo e kgauswi ya go dumelelana. Šomiša se bjalo ka phetogo e potlako; netefatša matšatši kgahlanong le dikhoutu tša bjale tša National Treasury le pheletšo ya ngwaga ya mmasepala wa gago.

Matšatši a pheletšo	Dinyakwa
31 March	Mayor o bea poelano ya ngwaga Kopo
Pele ga 1 July	Kopo e amogela poelano ya ngwaga
Matšatši a 10 a go šoma ka morago ga pheletšo ya kgwedi	Temoso ya kgwedi ya poelano ya Section 71 go National Treasury, treasury ya profense, le Auditor-General
25 January	Tekolo ya Section 72 ya magareng a ngwaga ya poelano le tiro e beilwe Kopo
31 August (bakeng sa pheletšo ya 30 June)	Matseno a Ngwaga a Ditšhelete a lokilwe ebile a romilwe bakeng sa audit (Section 126)
31 January (bakeng sa pheletšo ya 30 June)	Pego ya ngwaga e romilwe (Section 121)

Matšatši a mangwe (mohl. bakeng sa go bea poelano ya dikagiso, bakeng sa dikopano tša komiti ya audit le kopo) di beilwe MFMA, melawaneng, le almanakeng ya kopo ya gago. Bakeng sa lenaneo le feletšego la matšatši le maswing a go roma, bona almanaka ya rena ya go bega ga MFMA bakeng sa 2026–27. Boloka almanaka ya ka gare ya go dumelelana ebile o abe ba-nageng bakeng sa deliverable ye nngwe le ye nngwe.

Diphošo tše di Tlwaelegilego tša Go Dumelelana le MFMA tše di Tsebišitšwego ke Auditor-General

Dipoelo tša Auditor-General di totomisa mehuta e tee ya phofo. Go addressa tše di tla kaonafatša maemo a gago a go dumelelana le MFMA.

Dithomelo tše di latego goba tše di sa nepagilwego tša Section 71 — Dithomelo ka morago ga matšatši a 10 a go šoma goba e na le diphošo tša material. Se gantši ke ka lebaka la tsamaiso e aroganego, go thoma gape ka seatla, goba go hloka ba-nageng. Go automate go thula data go tšwa general ledger le poelano go format ya Section 71 go fokotša go lateša le phošo.
Boleng bjo bo fokologilwego bja matseno a ngwaga a ditšhelete le direkoto tše di tshegetšago — Dikgatišo tše di sego gona goba tše di sa felele, go hlopha gabotse ga dithoto, le go dumelelana gabotse ga dipalo. Ba-audit ba bega maikutlo a qualified mabapi le go felela, nepagalo, goba go utolla. Go bea tjelete lenaneo la diaakhaonto le dumelelago le mSCOA le ditshepedišo tše dumelelago tša pheletšo ya kgwedi di kaonafatša boleng bja AFS.
Taolo e boima ya supply chain — Tokumente e fokologilwego ya ditshepedišo tša theko, diphapano tše di sa laetšwego, le taolo e fokologilwego ya kontraka e isago go tšenyo e sa latelago melao. Matlafatša melawana ya SCM, dikgetho, le thuto, ebile netefatša gore tiro ye nngwe le ye nngwe e na le tsela e hlagilwego ya audit.
Go hloka diphetho bakeng sa dithulano — Go palelwa go nyakišiša le go tšea tiro mabapi le tšenyo e sa dumeletšwego, e sa latelago melao, le e felelago. MFMA e nyaka Molaodi wa Mmasepala go tšea tiro; go latela go tšwelago pele le go otla di tshegetša setšo sa go dumelelana.
Maemo a bohlokwa a sa tlaliwa goba a sa na bokgoni — CFO goba maemo a bohlokwa a dingwe a ditšhelete a sa nago mošomi goba a šomago. MFMA e nagana taolo e kgonago, e emego; go fetoga go golo goba go abelwa go šoma go oketša kotsi ya matšatši a pheletšo a hlokegilwego le ditaolo tše di boima.
Go oketša ditšhelete le go kgoboketša gabotse — Dipoelano tše di agilwego godimo ga ditebelego tša ditšhelete tše di sa kgonagalego le taolo e boima ya koloto. Phetho ke go fokologa tjelete ebile go palelwa go lefa badi-koloto goba go thekga ditiragatso. Dumelelanya dipoelano tša ditšhelete le ditekelo tše di kgonagalego ebile kgotlela taolo ya koloto le ditshepedišo tša ba di indigent.

Go lebanya dikarolo tše — tshepedišo ya go bega, boleng bja AFS, SCM, diphetho, bokgoni, le nnete ya ditšhelete — di tla addressa tše dintši tše Auditor-General a di totomisago.

Gore o Kaonafatše Go Dumelelana le MFMA bjang: Ditsela tša Tirong

Aba ba-nageng ba hlagilwego — Bakeng sa deliverable ye nngwe ya MFMA (Section 71, Section 72, AFS, pego ya ngwaga, ditaolo tše bohlokwa tša SCM), abela mo-nageng le mo-lekodišišago. Ngwala se tokumenteng ya go dumelelana goba dišedule ya maikarabelo.
Šoma go almanaka ya go dumelelana — Boloka almanaka e na le matšatši yohle a molao le dikgatišo tša ka gare (mohl. “Section 71 ka draft ka letšatši la 7”). E lekodišiše kgwedi ye nngwe le ye nngwe le Molaodi wa Mmasepala le CFO.
Matlafatša ditshepedišo tša pheletšo ya kgwedi le ngwaga — Tlwaelegisa ditshepedišo tša go tswala, dikgatišo tša go dumelelana, le dikgato tša go lekodišiša. Dumelelana di felele pele o roma Section 71 gore dinomoro tše o di begago e be tše tee le tše o tla di šomišago AFS.
Bea tjelete mabokgonong le bokgonong — Netefatša gore basebiši ba ditšhelete le SCM ba rutilwe MFMA, melawana ya Treasury, le mSCOA. Šomiša CIGFARO, IMFO, goba di workshop tša National Treasury mo di humanegago. Rerela go latela maemong a bohlokwa.
Kgatilela SCM — Lekodišiša kgetho ya taolo, ditshepedišo tša diphapano, le register ya kontraka. Netefatša gore tshegofatšo ye nngwe le ye nngwe ya theko e ngwadilwe ebile gore ditsela tša audit di felele.
Tšea tiro mabapi le dithulano — Nyakišiša tšenyo yohle e tsebišitšwego e sa dumeletšwego, e sa latelago melao, le e felelago; bega go Kopo le AG; tšea tiro ya go otla le go buša mo go swanetšego. Se laetša gore go dumelelana go bohlokwa.
Šomiša pego ya audit bjalo ka lenaneo la ditoro — Šomiša dipoelo tša ngwaga o fetilego bjalo ka tsela. Addressa dipoelo tše di latelago mathomo; go tloga moo o rarolle dinyakišišo tše di tee. Latele tatelano ebile bega go komiti ya audit le Kopo.

Bakeng sa tsela e rulagantšwego ya go kaonafatša dipoelo tša audit, bona tlhahlo ya rena gore o fihlela audit e hlatse ya mmasepala.

Theknoloji e Tshegetša Go Dumelelana le MFMA bjang

Ditshepedišo tša seatla, di-spreadsheet, le tsamaiso tše di fetilwego tše di sa bolelane di dira gore go be thata go fihlela dinyakwa tša go dumelelana le MFMA ka nako le ka nepagalo. Theknoloji e ka se replace taolo e nepagilwego le batho ba ba nago le bokgoni, eupša e kgona go fokotša bothata le kotsi ya phošo.

Go bega go automate — Tsamaiso tše di thulago data go tšwa general ledger le poelano ebile di ntšhago dipoelo tša Section 71 le Section 72 formateng e laetšwago di fokotša go thoma gape le go lateša. Dithomelo di kgonagala go lokisiwa ka gare ga maswing a matšatši a 10 a go šoma mola go scramble ya bofelo.
Madashboard a nako ya nnete — Pono godimo ga poelano vs ditšhelete le tšenyo ya nnete, maemo a tjelete, le dipalo tše bohlokwa di thusa CFO le Molaodi wa Mmasepala go bona diphapano ka bonako ebile go lokisa tsela. E tshegetša le go bega go nepagilwego le go nako go Kopo le Treasury.
Ditsela tša audit — Tsamaiso e nepagilwego ya taolo ya ditšhelete e rekota gore ke mang yo a dirilego eng le neng. Se tshegetša dinyakišišo mabapi le tšenyo e sa latelago melao goba e felelago ebile se kgotsofatsa ba-audit gore ditaolo di šoma.
Go dumelelana le mSCOA — Software e agilwego goba e lokisitswego bakeng sa lenaneo la diaakhaonto la mmasepala le tshepedišo ya go bega e fokotša go hlopha gabotse ebile e potlafatša go tswala pheletšong ya kgwedi le ngwaga. Se tshegetša thwii Section 71 le boleng bja AFS.

Go lekola ge tsamaiso ya gago ya bjale e fihlela bothata bja gago bja go dumelelana ke kgato ya tirong go fihlela dinyakwa tša go dumelelana le MFMA ka 2026 le kua ntle. Tsamaiso tše di ntšhago dipoelo tša Section 71 le Section 72 go tšwa motsweding o tee le general ledger ya gago di fokotša go thoma gape ebile di thusa dithomelo go duma ka gare ga maswing a matšatši a 10 a go šoma.

Methopo le Dipoelo

National Treasury — MFMA — mfma.treasury.gov.za — Melawana, dikhoutu, tshepedišo, le tlhahlo.
Municipal Finance Management Act, Molao 56 wa 2003 — Molao ka botlalo; bala Section 16–33 (poelano), 34–50 (ditšhelete le tšenyo), 71–72 (go bega), 111–119 (SCM), 121 (pego ya ngwaga), 126 (AFS), le 32 (tšenyo e sa dumeletšwego/e sa latelago melao/e felelago).
Auditor-General South Africa — agsa.co.za — Dipoelo tše tlwaelegilego mabapi le puso ya selegae, dipoelo tša audit, le methodology.
Municipal Budget and Reporting Regulations — Di laela format le matšatši a pheletšo bakeng sa dipoelano le Section 71/Section 72.
Municipal Supply Chain Management Regulations — Tlhahlo mabapi le ditshepedišo tša theko le dikgetho.

Go duma go dumelelana le MFMA ke tshepedišo e tšwelago pele: dikarolo tše nepagilwego, ditshepedišo tše di hlagilwego, go bega go thekgilego, le setšo seo se tšea taolo ya ditšhelete ka botlalo. Šomiša tlhahlo ye bjalo ka tekolo bakeng sa dinyakwa tša go dumelelana le MFMA tša mmasepala wa gago ka 2026, ebile o bea ditoro le matšatši a pheletšo a amago khuetso e kgolo poelong ya gago ya audit le tsheletšong.