Dinyako tša Go Latela MFMA: Se Mmasepala Yohle e Swanetše go Tseba ka 2026

Mo tekolong ya 2022–23 ya mmasepala, fela 34 ya mmmasepala e 257 le dikarolo tša mmasepala di amogetse tekolo e phepa go tswa go Auditor-General. Seo ke 16%. Tše dingwe di lebanne le maikutlo a a nang le diletso, dinyeletso, goba diphitlhelo tše masiama. Ditsenyeletso tša Section 139, mo puso ya porofense e tsenelelago go tokafatsa mmasepala e e palelago, di sala e le phetho ya nnete ya go sa latela thata. Bakeng sa babaedi, ba-CFO, le basebenti ba ditšhelete, go utlwisisa le go diragatsa dinyako tša go latela Municipal Finance Management Act (MFMA) ga e optional — ke motheo wa taolo ya ditšhelete le phapano magareng ga puso ya selegae e e tshepelwang le tsenyeletso.

Tlhahiso e e bontsha se MFMA e se hlokang, ditoro efe tše di botlhokwa kwa 2026, le gore o thibe jang diphoso tša go latela tše Auditor-General e di bonang ngwaga e ngwe le e ngwe. Le fa o moša mo ditšheleteng tša mmasepala goba o tokafatsa kitso ya gago, maikemisetso ke go dira tirō: tseba melao, di diragatse matlhagatlhaga, mme o age taolo e e thekgang tekolo e phepa le tirelo e e siameng.

MFMA ke eng?

Municipal Finance Management Act (MFMA), Molao 56 wa 2003, ke molao o mogolo o laolang tsela mmmasepala ya Afrika Borwa e laolang tšhelete. O simolotše ka dikarolo go tswa 2004 mme o diriwa ke mmmasepala yohle le dikarolo tša mmasepala. Mmogo le Municipal Systems Act le melao le dikhampolara go tswa go National Treasury, MFMA e seta thulaganyo ya bajaete, ditšhelete tše di tsenang le tšhenyegelo, taolo ya thomamo ya thekgo, go bega ga ditšhelete, le maikarabelo.

Ka puo e e bonolo: MFMA e bolela gore mang o ikarabelang eng, bajaete e swanetše go baakanywa le go amogelwa jang, tšhenyegelo le ditšhelete tše di tsenang di swanetše go laolwa jang, le gore eng e swanetše go begiwa le neng. E tlhalosa le tšhenyegelo e e sa laetsweng, e e sa tsamaelanego, le e e latlileng mme e tlhoka mmmasepala go e thibela le go e addressa. Go latela ga se tiro ya molao fela; ke se di kgonetsang dikhanseleng, baagi, le baabi go tshepa gore ditšhelete tša mmasepala di laolwa ka nepo. Bakeng sa tsela MFMA e kopanago ka yona le lenaneo la akhaonto la mmasepala, bona tlhahiso ya puo e e bonolo ya gore mSCOA ke eng le tlhahiso ya mSCOA chart of accounts.

Ditoro tše Kgolo tša Go Latela MFMA

Maemo a Taolo ya Ditšhelete

MFMA e abela maemo a a hlakileng. Go bona a nepo ke kgato ya mathomo mo go latela MFMA.

Molaodi wa Mmasepala — Mosepadi wa akhaonto; o ikarabela thata mo taolong ya ditšhelete le go latela. O swanetše go netefatsa gore mmasepala e na le mme e boloke taolo e e nonofileng ya ditšhelete le kotsi, tekolo ya ka gare, le taolo ya ka gare.
Molaodi o Mogolo wa Ditšhelete (CFO) — O ikarabela go laola bajaete, ditšhelete tše di tsenang, tšhenyegelo, thepa, le ditlamego; le go baakanya dikwalo tša ditšhelete le dipego. CFO o swanetše go thekga Molaodi wa Mmasepala mme a netefatse gore basebenti ba ditšhelete ba na le bokgoni le tsamaiso go diragatsa dinyako tša MFMA.
Meia — Hlogo ya dipolotiki; o thala bajaete ya ngwaga le tlhatlhobo ya bajaete ya naga e bogare le tiro; a ka se tsenelele mo taolong ya mehla ya taolo goba mo ditorong tša Molaodi wa Mmasepala goba CFO.
Khanseleng — E amogela bajaete, e amogela dikontraka tše itseng le diphetogo, mme e laola tiro. Khanseleng e swanetše go amogela le go nagana dipego tše MFMA e di hlokang.

Fa maemo a kopanngwa goba maikarabelo a sa kwadiwa le go abelwa ka nepo, go latela go a robala. Hlakisa gore mang o baakanyang, mang o sekasekang, le mang o saenang mo deliverable e nngwe le e nngwe e kgolo.

Dinyako tša Bajaete (Section 16–33)

MFMA e bontsha tsela bajaete e swanetše go baakanywa, go thalamiwa, le go amogelwa.

Go baakanya — Molaodi wa Mmasepala, a thekgeditswe ke CFO, o swanetše go baakanya bajaete ya ngwaga bakeng sa ngwaga wa ditšhelete o o tlang (le thulaganyo ya ngwaga e mentši ya ditšhelete tše di tsenang le tšhenyegelo mo go hlokegileng). Bajaete e swanetše go ba le foromo e e laetsweng ke National Treasury mme e swanetše go ba ya nnete le go thekgediwa.
Go thalamiwa — Meia o swanetše go thala bajaete mo Khanseleng pele ga go thoma ngwaga wa ditšhelete (ka 31 March). Khanseleng e ka se amogele bajaete e e sa thalamiwa ka nako ntle le fa MEC e amogela go thalamiwa morago.
Go amogelwa — Khanseleng e swanetše go amogela bajaete pele ga 1 July. Fa e sa dire jalo, mmasepala e ka se dire tšhenyegelo ntle le dithoto tše itseng tša tshoganetso le tša molao, mme puso ya porofense e ka tsenelela.

Tirisong ya bajaete e laolwa ke Section 34–50: tšhenyegelo e swanetše go ba kwa tlase ga bajaete e e amogetsweng, mme ditšhelete tše di tsenang le molokoloko wa tšhelete di swanetše go laolwa go ya ka Molao le melao ya Treasury.

Taolo ya Ditšhelete tše di Tsenang le Tšhenyegelo (Section 34–50)

Mmmasepala di swanetše go kgobokanya ditšhelete tše di tsenang ka tsela e e nonofileng mme di dire tšhenyegelo fela go ya ka bajaete e e amogetsweng le melao ya MFMA.

Ditšhelete tše di tsenang — Go duedisa, taolo ya dikoloto, le taolo ya ba ba sa kgoneng di swanetše go ba gona. Ditebego tša ditšhelete tše di tsenang mo bajaeteng di swanetše go kgonagala; Auditor-General e gatelela gape go bolela go bolela thata ga ditšhelete tše di tsenang le go kgobokanya gabotlana e le dithuša tša kgatelelo ya ditšhelete.
Tšhenyegelo — Ga go tšhenyegelo e ka diregang kwa ntle ga kabo ya bajaete e e amogetsweng. Dikomiti (mohl. ditaelo le dikontraka) di swanetše go ba kwa tlase ga bajaete. Virement (go fetola magareng ga di-vote) e letelwa fela kwa tlase ga thulaganyo e e laetsweng ke Molao le melao ya Treasury.
Taolo ya tšhelete — Mmasepala e swanetše go boloka tšhelete e lekanego go diragatsa ditoro. Melao ya Treasury le melao ya bajaete le go bega ga mmasepala e fana ka tlhahiso mo banking, ditebego, le go bega ga molokoloko wa tšhelete.

Go palelwa go tsamaisanya ditšhelete tše di tsenang le tšhenyegelo le bajaete, goba go laela taolo ya dikoloto, ke mohlodi o le mongwe wa diphitlhelo tše di tlwaelegileng tša tekolo e e nang le diletso le ditsenyeletso tša Section 139.

Taolo ya Thomamo ya Thekgo (Section 111–119)

Taolo ya thomamo ya thekgo (SCM) e swanetše go ba e siameng, e lekanego, e ponalego, e kgonneng go phadisana, le e e nang le theko e e siameng. MFMA le Municipal Supply Chain Management Regulations di bontsha:

Nako go hlokega go bida ka phadisano le nako ditsamaiso tše dingwe tša thekgo (mohl. dikopelo, mohlodi o le mongwe) di ka dirisiwa.
Tsela ya go thoma le go dirisa dikomiti tša go bida le gore go abelwa maemo mang.
Tsela ya go addressa diphapano le thekgo ya tshoganetso.
Dinyako bakeng sa taolo ya kontraka le go bega.

SCM e e nonyane — tokomano e sa lekanego, go kgaoganya ditoro go sa lekanego, diphapano di sa motiveriwa le go amogelwa ka nepo — di bonala mo dipegong tša tekolo e le tšhenyegelo e e sa tsamaelanego le botala jwa taolo. Melao e e nonofileng ya SCM, basebenti ba ba rutilweng, le ditsela tše di hlakileng tša tekolo di botlhokwa bakeng sa go latela MFMA.

Ditoro tša Go Bega Ditšhelete

Go bega ke kae mmmasepala yo mantši di kgorong. Matlhagatlhaga a thata mme diteng di laetswe.

Section 71: Dipego tša kgwedi tša bajaete — Molaodi wa Mmasepala o swanetše go roma go National Treasury, treasury ya porofense e amanago, le Auditor-General pego ya kgwedi ya bajaete le ditšhelete tše di tsenang le tšhenyegelo ya mmasepala ya nnete. Pego e swanetše go fihla go National Treasury ka matšatši a 10 a go šoma morago ga bofelo jwa kgwedi. Se ke se nngwe sa dinyako tša go latela MFMA tše di bonagalago: dithomelo tša Section 71 tše di lateago goba tše di sa nepagalego di latelwa mme di begiwa phatlalatla.
Section 72: Tlhatlhobo ya bajaete ya naga e bogare le tiro — Meia o swanetše go thala mo Khanseleng tlhatlhobo ya bajaete ya naga e bogare le tiro bakeng sa ngwaga wa ditšhelete o o šomago. E swanetše go romiwa ka 25 January ngwaga e nngwe le e nngwe. Tlhatlhobo e swanetše go bontsha tšwelopele kgatlhanong le bajaete le maikemisetso a tiro ya mmasepala mme e bontshe diphetogo tše di hlokegileng.
Section 126: Dikwalo tša Ngwaga tša Ditšhelete (AFS) — Molaodi wa Mmasepala o swanetše go baakanya dikwalo tša ngwaga tša ditšhelete ka dikgwedi tše pedi morago ga bofelo jwa ngwaga wa ditšhelete (i.e. ka 31 August bakeng sa ngwaga wa 30 June). AFS e swanetše go ba ka foromo e e laetsweng ke National Treasury mme e romiwa bakeng sa tekolo. Tlhahiso ya rona go fihlela tekolo e phepa ya mmasepala e akaretsa mekgwa e e dirisiwago go baakanya AFS le direkoto tše di thekgago di baakanyega bakeng sa tekolo.
Section 121: Pego ya Ngwaga — Molaodi wa Mmasepala o swanetše go baakanya pego ya ngwaga mme a e romele go Khanseleng le Auditor-General. Pego ya ngwaga e swanetše go romiwa ka dikgwedi tše supa morago ga bofelo jwa ngwaga wa ditšhelete (i.e. ka 31 January bakeng sa ngwaga wa 30 June). E akaretsa AFS, pego ya tekolo, le pego mo tiro le taolo.

Tlhahiso e tseneletseng ya diteng le foromo ya dipego tša kgwedi le tša naga e bogare e bonagala mo tlhahisong ya rona ya Section 71 monthly report le tlhahisong ya Section 72 mid-year report.

Tšhenyegelo e e Sa Laetsweng, e e Sa Tsamaelanego, le e e Latlileng (Section 32)

Section 32 ya MFMA e hloka Molaodi wa Mmasepala go tsaya mekgwa e e siameng ya go thibela tšhenyegelo e e sa laetsweng, e e sa tsamaelanego, le e e latlileng.

Tšhenyegelo e e sa laetsweng — Tšhenyegelo e e ne e sa tsamaisane le bajaete e e amogetsweng goba e feta vote goba kabo.
Tšhenyegelo e e sa tsamaelanego — Tšhenyegelo e e thulileng molao goba molao wa taolo ya thomamo ya thekgo (mohl. tsela e fosa, ga go amogelo). Ga e bolele gore tšhelete e latlile thata, mme tsamaiso e ne e fosa.
Tšhenyegelo e e latlileng — Tšhenyegelo e e neng e ka thibelwa fa go nna le tlhokomelo e e siameng (mohl. ditefelo tša go duedisa morago, thomamo e e sa hlokegeng).

Molaodi wa Mmasepala o swanetše go nyakisa le go bega tšhenyegelo e bjalo, go tsaya tiro ya thuto mo go siameng, le go busetsa ditshenyego mo go kgonagaleng. Auditor-General e bega mo bogolong jwa tšhenyegelo e e sa laetsweng, e e sa tsamaelanego, le e e latlileng ngwaga e nngwe le e nngwe; go e fokotsa ke karolo e kgolo ya go tokafatsa go latela MFMA le diphego tša tekolo.

Khaledara ya Go Latela MFMA: Matšatši a Botlhokwa le Matlhagatlhaga

Go tlhoka matlhagatlhaga ke phoso ya go latela e e bonagalang. Dirisa se e le motšhinyi; netefatsa matšatši kgatlhanong le dikhampolara tše di sa fetogeng tša National Treasury le bofelo jwa ngwaga jwa mmasepala ya gago.

Matlhagatlhaga	Nyako
31 March	Meia e thala bajaete ya ngwaga mo Khanseleng
Pele ga 1 July	Khanseleng e amogela bajaete ya ngwaga
Matšatši a 10 a go šoma morago ga bofelo jwa kgwedi	Pego ya kgwedi ya Section 71 ya bajaete go National Treasury, treasury ya porofense, le Auditor-General
25 January	Section 72 tlhatlhobo ya bajaete ya naga e bogare le tiro e thalamiwa mo Khanseleng
31 August (bakeng sa bofelo jwa 30 June)	Dikwalo tša Ngwaga tša Ditšhelete di baakantswe mme di romiwa bakeng sa tekolo (Section 126)
31 January (bakeng sa bofelo jwa 30 June)	Pego ya ngwaga e romiwa (Section 121)

Matšatši a mangwe (mohl. bakeng sa go thalamiwa ga bajaete ya diphetogo, bakeng sa dikopano tša komiti ya tekolo le khanseleng) di laetswe mo MFMA, melao, le khaledara ya khanseleng ya gago. Bakeng sa lenaneo le feletseng la matšatši le dikarolo tša go roma, bona khaledara ya rona ya go bega MFMA bakeng sa 2026–27. Boloka khaledara ya ka gare ya go latela mme o abe beng ba deliverable e nngwe le e nngwe.

Diphoso tše di Tlwaelegileng tša Go Latela MFMA tše di Bontshiweng ke Auditor-General

Dipego tša Auditor-General di gatelela gape mefuta e le nngwe ya phoso. Go addressa tše di tla tokafatsa maemo a gago a go latela MFMA thata.

Dithomelo tša Section 71 tše di lateago goba tše di sa nepagalego — Dithomelo morago ga matlhagatlhaga a matšatši a 10 a go šoma goba ka diphoso tše di boteng. Se gantsi ke ka gore tsamaiso di kgaogane, go thapa gape ka seatla, goba go tlhoka beng. Go automate go ntsha data go tswa general ledger le bajaete go foromo ya Section 71 go fokotsa matlhagatlhaga le phoso.
Boleng bjo bo botlhaswa jwa dikwalo tša ngwaga tša ditšhelete le direkoto tše di thekgago — Dikgati tša tiro tše di tlhokegileng goba tše di sa felele, go ranolwa gabotlana ga dithalo, le go tsamaisanya gabotlana ga dipalo. Battekolo ba be ba naya diletso mo go felela, nepagalo, goba go bolela. Go bea tšhelete mo lenaneng la akhaonto le la mSCOA le ditsamaiso tše di tsamaelanego tša bofelo jwa kgwedi di tokafatsa boleng jwa AFS.
Taolo e nonyane ya thomamo ya thekgo — Tokomano e sa lekanego ya ditsamaiso tša thekgo, diphapano tše di sa laodisiweng, le taolo e botlhaswa ya kontraka e tlisa tšhenyegelo e e sa tsamaelanego. Tokafatsa melao ya SCM, go abelwa maemo, le thuto, mme netefatsa gore tiro yohle e na le tsela e e hlakileng ya tekolo.
Go tlhoka diphetho bakeng sa dithulano — Go palelwa go nyakisa le go dira tiro mo tšhenyegelong e e sa laetsweng, e e sa tsamaelanego, le e e latlileng. MFMA e hloka Molaodi wa Mmasepala go dira tiro; go latela ka tsela e tsamaelanego le thuto di thekga setso sa go latela.
Maemo a a sa tlaletsweng goba a a sa nang bokgoni — CFO e e sa tlaletsweng goba e e šomago goba maemo a mangwe a botlhokwa a ditšhelete. MFMA e nagana hlogo e e kgonang, e e ikemetsego; go fetoga thata goba go abelwa go šoma go oketsa kotsi ya matlhagatlhaga a a latelago le taolo e nonyane.
Go bolela thata ga ditšhelete tše di tsenang le go kgobokanya gabotlana — Bajaete e agilweng mo ditebego tše di sa nnetegeleng tša ditšhelete tše di tsenang le taolo e nonyane ya dikoloto. Phetho ke tšhenyegelo e e fokologileng ya tšhelete le go palelwa go duedisa badueli goba go thekga ditiragalo. Tsamaisanya bajaete ya ditšhelete tše di tsenang le ditebele tše di nnetegeleng tša go kgobokanya mme o laele taolo ya dikoloto le ditsamaiso tša ba ba sa kgoneng.

Go lebanya dikarolo tše — tsela ya go bega, boleng jwa AFS, SCM, diphetho, bokgoni, le nnete ya ditšhelete tše di tsenang — di tla addressa tše dintši tše Auditor-General e di bontshiyo.

Go Tokafatsa Go Latela MFMA: Mekgwa e e Dirisiwago

Abela beng o o hlakileng — Bakeng sa deliverable e nngwe le e nngwe ya MFMA (Section 71, Section 72, AFS, pego ya ngwaga, taolo e kgolo ya SCM), abela beng le mosekaseki. Kwala se mo matrixeng ya go latela goba thopha ya maikarabelo.
Šoma go khaledara ya go latela — Boloka khaledara le matšatši ohle a molao le dikgato tša ka gare (mohl. “draft Section 71 ka letšatši la 7”). E sekaseke kgwedi e nngwe le e nngwe le Molaodi wa Mmasepala le CFO.
Tokafatsa ditsamaiso tša bofelo jwa kgwedi le bofelo jwa ngwaga — Dirisa ditsela tše di tsamaelanego tša go tswala, dikhoutu tša go tsamaisanya, le dikgato tša tlhatlhobo. Feletša go tsamaisanya pele o roma Section 71 gore dipalo tše o di begago e be tše o tla di dirisa mo AFS.
Bea tšhelete mo bokgoning le bokgoneng — Netefatsa gore basebenti ba ditšhelete le SCM ba rutilwe mo MFMA, melao ya Treasury, le mSCOA. Dirisa CIGFARO, IMFO, goba diworkshop tša National Treasury mo di bonagalago. Rerela go latela mo maemong a botlhokwa.
Tiisa SCM — Sekaseka go abelwa maemo, ditsamaiso tša diphapano, le lenaneo la dikontraka. Netefatsa gore tsheo yohle ya thekgo e kwadilwe mme ditsela tša tekolo di feletse.
Dira tiro mo dithulanong — Nyakisa tšhenyegelo yohle e e bonweng e e sa laetsweng, e e sa tsamaelanego, le e e latlileng; begela Khanseleng le AG; tsaya tiro ya thuto le go busetsa mo go siameng. Se se bontsha gore go latela go a botlhokwa.
Dirisa pego ya tekolo e le lenaneo la tiro — Dirisa diphitlhelo tša tekolo ya ngwaga o fetileng e le tsela. Addressa diphitlhelo tše di atelelang mathomo; go tloga foo addressa dinyaki tše di le nngwe. Latela tšwelopele mme o bege go komiti ya tekolo le Khanseleng.

Bakeng sa tsela e rulagantsweng ya go tokafatsa diphego tša tekolo, bona tlhahiso ya rona ya go fihlela tekolo e phepa ya mmasepala.

Theknoloji e Thekga jang Go Latela MFMA

Ditsamaiso tša seatla, dikwalo tša spreadsheets, le tsamaiso tše kgologolo tše di sa bolelane di dira gore go be botlhoko go diragatsa dinyako tša go latela MFMA ka nako le ka nepagalo. Theknoloji e ka se replace taolo e siameng le batho ba ba nang le bokgoni, mme e ka fokotsa bothata le kotsi ya phoso.

Go bega go automate — Tsamaiso tše di ntshang data go tswa general ledger le bajaete mme di ntsha dithomelo tša Section 71 le Section 72 ka foromo e e laetsweng di fokotsa go thapa gape le matlhagatlhaga. Dithomelo di ka baakanywa ka matšatši a 10 a go šoma kwa ntle ga go rushesa bofelo.
Didasibodo tša nako e nnete — Pono mo bajaete vs ditšhelete tše di tsenang le tšhenyegelo ya nnete, maemo a tšhelete, le dipalo tše kgolo di thusa CFO le Molaodi wa Mmasepala go bona diphapano ka bonako mme ba lokise tsela. E thekga le go bega go nepagalego le go nnetefala go Khanseleng le Treasury.
Ditsela tša tekolo — Tsamaiso e siameng ya taolo ya ditšhelete e kwala gore mang a dirile eng, neng, le go tswa kae. Se se thekga dinyakiso mo tšhenyegelong e e sa tsamaelanego goba e e latlileng mme se kgotsofatsa battekolo gore taolo e a šoma.
Go tsamaisana ga mSCOA — Software e e agilweng goba e baakantsweng bakeng sa lenaneo la akhaonto la mmasepala le dithulaganyo tša go bega e fokotsa go ranolwa gabotlana mme e potlafatsa go tswala bofelo jwa kgwedi le bofelo jwa ngwaga. Se se thekga tota boleng bjo botoka bja Section 71 le AFS.

Go sekaseka gore na tsamaiso ya gago ya jaanong e diragatsa bothata jwa gago jwa go latela ke kgato e e dirisiwago go diragatsa dinyako tša go latela MFMA ka 2026 le kwa morago. Tsamaiso tše di ntshang dithomelo tša Section 71 le Section 72 go tswa mohleng o le mongwe le general ledger ya gago di fokotsa go thapa gape mme di thusa dithomelo go sala ka matšatši a 10 a go šoma.

Dithuso le Dikgopolo

National Treasury — MFMA — mfma.treasury.gov.za — Melao, dikhampolara, dithulaganyo, le tlhahiso.
Municipal Finance Management Act, Molao 56 wa 2003 — Molao ka boyona; bala Section 16–33 (bajaete), 34–50 (ditšhelete tše di tsenang le tšhenyegelo), 71–72 (go bega), 111–119 (SCM), 121 (pego ya ngwaga), 126 (AFS), le 32 (tšhenyegelo e e sa laetsweng/e e sa tsamaelanego/e e latlileng).
Auditor-General South Africa — agsa.co.za — Dipego tše jaanong mo pusong ya selegae, diphego tša tekolo, le metodolotši.
Municipal Budget and Reporting Regulations — Di laela diforomo le matlhagatlhaga bakeng sa bajaete le Section 71/Section 72.
Municipal Supply Chain Management Regulations — Tlhahiso mo ditsamaisong tša thekgo le go abelwa maemo.

Go sala o latela MFMA ke tsela e e tšwelago: maemo a nepo, ditsamaiso tše di hlakileng, go bega go e tshepelwang, le setso se se tsereng taolo ya ditšhelete ka botlhoko. Dirisa tlhahiso e e le motšhinyi wa dinyako tša go latela MFMA tša mmasepala ya gago ka 2026, mme o bea tiro le matlhagatlhaga tše di nang le tshusumetso e kgolo mo phegong ya tekolo ya gago le tirelong.