Go Fihlela Tekolo e Phepa ya Mmasepala: Tlhahiso ya Kgato ka Kgato ya SA

Mo tekolong ya 2022-23 ya mmasepala, fela 34 ya mmmasepala e 257 di fihlile tekolo e phepa. Seo ke 16%. Tše dingwe di amogetse maikutlo a a nang le diletso, a masiama, goba dinyeletso, gantsi le diphitlhelo tše dintši mo go latela le tiro. Fa o le Molaodi wa Mmasepala goba CFO o botšiša gore o fihlela jang tekolo e phepa mmasepaleng ya gago kwa Afrika Borwa, ga o le nosi. Phapano magareng ga 16% le 84% ga e mahlohlela; ke go baakanya, tsamaiso, le tirisong e tsamaelanego ngwaga wa ditšhelete o feletseng.

Tlhahiso e e fa tsela e e dirisiwago, e e tseneletseng ya go baakanyega bakeng sa tekolo ya mmasepala: tekolo e phepa e bolela eng tota, se Auditor-General e se batlang, tsela ya go baakanya ya dikgwedi tše 12, diphitlhelo tše di tlwaelegileng tša Auditor-General le gore o di thibe jang, maikarabelo a a theilweng maemong, le gore theknoloji e e siameng e thekga maikemisetso jang. Le fa o thoma go tswa tekolong e nang le diletso goba o aga mo taolong e e gona, tsela go tekolo e phepa ya mmasepala e hlakile fa o e latela ka tsela e rulagantsweng. Bakeng sa diphetho tše di kopantsweng tše di sa fetogeng le kontekete, bona diphego tša tekolo ya mmasepala tša Auditor-General 2023-24.

”Tekolo e Phepa” e Bolela eng Tota?

Tekolo e phepa ke phetho mmasepala yohle e swanetše go e ikemiseditse. Ka foromo, bolela Auditor-General ya Afrika Borwa (AGSA) e ntshitse maikutlo a tekolo a a sa nang diletso mo dikwalong tša gago tša ditšhelete le pegong ya gago ya tiro, ka go sena diphitlhelo mo go latela molao o mogolo le go sena diphitlhelo tše di boteng mo taolong ya ka gare (boetapele, taolo ya ditšhelete le tiro, goba taolo).

Mo tirong, bolela:

Dikwalo tša ditšhelete: Auditor-General e kgotsofala gore dikwalo tša gago tša ngwaga tša ditšhelete (AFS) di phologile polelong e e boteng e e fosa mme di baakantswe go ya ka thulaganyo e e dirisiwago ya go bega (melao ya GRAP, mSCOA, dinyako tša National Treasury).
Pego ya Tiro ya Ngwaga (APR): Tlhahiso ya gago ya tiro e begiwago e tshepega mme e a botša; ga go na dipolelo tše di fosa tše di boteng mo APR.
Go latela: Ga go go sa latela go boteng le melao le melao e kgolo e AG e e lekago (go akaretsa Municipal Finance Management Act, Municipal Systems Act, Molaotheo, le melao ya taolo ya thomamo ya thekgo).
Taolo ya ka gare: Ga go botala jwa boteng mo boetapelong, taolong ya ditšhelete le tiro, goba taolo bjo bo thibelang mmasepala go baakanya dipego tše di tshepelwago goba go tsireletša thepa.

Fa AG e naya maikutlo diletso (mohl. “ntle le” nyaki e itseng), e bona go sa latela go boteng, goba e bega diphitlhelo tše di boteng mo taolong, tekolo ga e sa “phepa.” Go utlwisisa tlhaloso e ke kgato ya mathomo: maikemisetso a gago ke maikutlo a a sa nang diletso go oketsa zero diphitlhelo tše di boteng mo ditšheleteng, tiro, go latela, le taolo. Bakeng sa lenaneo le rulagantsweng la diteko setlhopha sa gago sa ditšhelete se swanetše go di dira, bona khaledara ya rona ya tekolo e phepa ya mmasepala bakeng sa 2026.

Dikarolo tše Auditor-General e di Lebisitsweng

AG ga e tekole ntho yohle ka go sa rerwa. Ditekolo tša mmasepala di rulagantswe mo dikarolong tše nne tše kgolo. Go tsamaisanya go baakanya ga gago le dikarolo tše ke motheo wa go baakanyega bakeng sa tekolo.

1. Boleng jwa Dikwalo tša Ditšhelete

AG e sekaseka gore na AFS di baakantswe go ya ka thulaganyo e e laetsweng mme di bontsha pono e e nnete le e e siameng. Se se akaretsa tirisong e e nepileng ya mSCOA chart of accounts, ranolo e e siameng ya ditšhelete tše di tsenang, tšhenyegelo, thepa, le ditlamego, go bolela go lekanego mo dinoting, le go tsamaisanya AFS le direkoto tše di ka tlase le Section 71 dipego tša kgwedi tša ngwaga. Polelo efe goba efe e e boteng e e fosa — e tswa phosong goba direkotong tše di sa felele — e ka tlisa maikutlo a a nang le diletso goba a masiama.

2. Boleng jwa Dipego tša Tiro ya Ngwaga

APR e swanetše go bontsha tiro ya nnete kgatlhanong le Service Delivery and Budget Implementation Plan (SDBIP) e e amogetsweng le merero e mengwe. AG e sekaseka gore ditshupo tše di begiwago di siame, di ka balwa, mme di thekgwa ke bopaki; gore maikemisetso le diteng di bolelwa ka nepo; mme gore APR e tsamaisana le tsamaiso e ka tlase ya taolo ya tiro. Bopaki bo nonyane goba bo tlhokegileng, dipalo tše di fosa, goba kopano e botlhaswa magareng ga merero le go bega di tlisa diphitlhelo mme di ka ama phego ya tekolo mo tlhahisong ya tiro.

3. Go Latela Molao o Mogolo

AG e leka go latela molao o nang le tshusumetso e tota mo dikwalong tša ditšhelete le tirelo. Municipal Finance Management Act (MFMA) le melao ya yona di ma gare: go thalamiwa le go amogelwa ga bajaete ka nako, go bega ga ngwaga (Section 71, Section 72), ditsamaiso tša bofelo jwa ngwaga, le taolo ya thomamo ya thekgo. Go sa latela dinyako tša go latela MFMA — mohl. dipego tša Section 71 goba Section 72 tše di lateago goba tše di sa felele, goba thekgo e e sa lateleng molao wa SCM — di begiwa gantsi mme di ka ba boteng.

4. Taolo ya Ka Gare: Boetapele, Taolo ya Ditšhelete le Tiro, le Taolo

AG e sekaseka tikologo ya taolo. Se se akaretsa:

Boetapele: Toné kwa godimo, boitshwaro, le maikarabelo; gore na taolo e addressa diphitlhelo tša ngwaga o fetileng.
Taolo ya ditšhelete le tiro: Go latela bajaete, go tsamaisanya ga kgwedi, taolo ya thepa, taolo ya ditšhelete tše di tsenang le tše di duediwang, le boleng jwa tokomano e e thekgago.
Taolo: Tlhatlhobo ke komiti ya tekolo le khanseleng; taolo ya kotsi; le gore na melao le ditsamaiso di kwadilwe, di bolelwa, mme di dirisiwa.

Botala bjo boteng mo karolong efe goba efe bjo bo begiwa e le diphitlhelo mme bo ka thibela tekolo e phepa le fa dikwalo tša ditšhelete ka boyona di nepile. Go tiisa taolo ya ka gare ka jalo ga e optional; ke tsela o bolokago tekolo e phepa nako e e latelago.

Tsela ya Go Baakanya Tekolo e Phepa ya Dikgwedi tše 12

Go fihlela tekolo e phepa ga se go matha bofelo jwa ngwaga. E hloka tsela e e laelago ngwaga wa ditšhelete o feletseng. Tsela e e latelago e fa nako e e hlakileng go tswa tlhatlhosong ya motheo go ya go go kopana le AG.

Dikgwedi tše 1–3: Tlhatlhobo ya Motheo le Tlhatlhobo ya Dinyaki

Kgaolong ya mathomo ya ngwaga wa ditšhelete, tlhomamisa kae o eme go ya ka dikarolo tše AG di di lebisitsweng.

Sekaseka pego ya ngwaga o fetileng ya taolo le pego ya AG. Thala phitlhelo yohle le tlhahiso. Abela beng le matšatši a maikemisetso bakeng sa go lokisa.
Dira tlhatlhobo ya dinyaki. Bapisa ditsamaiso le tsamaiso ya gago ya jaanong kgatlhanong le dinyako tša MFMA le mSCOA. Bona go tsamaisanya go tlhokegileng, tokomano e nonyane, goba dikarolo mo data ya Section 71 e sa kopanego le general ledger.
Sekaseka lenaneo la gago la thepa. Lenaneo la thepa le sa felele goba le sa nepagale ke phitlhelo e e atelelang ya AG. Netefatsa gore thepa yohle e e boteng e kwadilwe, e ranotswe ka nepo, mme e tsamaisanwe le AFS.
Bapa lenaneo la gago la akhaonto le mSCOA. Netefatsa gore akhaonto yohle e ranotswe ka nepo (mohl. ranolo ya karolo) mme gore ga go na dikhoutu tše kgologolo goba tše di sa latelago di sa dirisiwa.
Kwala maemo le maikarabelo. Hlakisa gore mang o ikarabela go tswala bofelo jwa kgwedi, go tsamaisanya, thomelo ya Section 71, le go baakanya AFS ya bofelo jwa ngwaga. Dinyaki mo gantsi di bonala e le diphitlhelo tša taolo.

Ka bofelo jwa kgwedi ya 3, o swanetše go ba le rerero e e kwadilweng ya tiro le beng le matlhagatlhaga. E abelane le komiti ya tekolo le khanseleng gore tlhatlhobo e tsamaisane le maikemisetso a tekolo e phepa.

Dikgwedi tše 4–6: Go Lokisa Tsamaiso le Ditsamaiso

Dirisa kgaolo ya bobedi go lokisa dinyaki tše o di boneng.

Diragatsa diphetogo tša ditsamaiso. Bakeng sa phitlhelo e nngwe le e nngwe ya ngwaga o fetileng le nyaki e nngwe le e nngwe go tswa tlhatlhosong ya gago, diragatsa phetogo e e betlileng: ditsamaiso tše di fetotsweng, dithlhatlhobo tše di oketsegileng, goba ditokomiso tša tsamaiso. Lebelela dikarolo tše di neng di tlisa tlhoko ya AG: ditšhelete tše di tsenang le tše di duediwang, thekgo le SCM, taolo ya thepa, le go tswala bofelo jwa kgwedi.
Tiisa ditsela tša bofelo jwa kgwedi. Netefatsa gore dipego tša Section 71 di baakantswe go tswa data e le nngwe le general ledger mme gore go tsamaisanya (banka, badueli, badueledi, thepa) go feletše mme go sekasekitswe pele ga thomelo. Go bega ga Section 71 go lateago goba go sa tsamaelanego ke phitlhelo ya go latela le tshupo e e bogale bakeng sa boleng jwa dikwalo tša ditšhelete.
Tokafatsa tokomano. AG e ikaegile ka bopaki. Netefatsa gore go amogelwa, go tsamaisanya, le dithopha tše di thekgago di filwe ka tsela e rulagantsweng mme di kgone go bonagala ka bonako. Nagana thulaganyo e le nngwe ya “faele ya tekolo” (ea elektroniki goba hybrid) gore go se na se se tlogetsweng bofelo jwa ngwaga.
Ruta basebenti. Mo dinyaki di bakilweng ke bokgoni goba tsebo, rerela thuto mo mSCOA, go bega ga MFMA, le dinyako tša taolo ya ka gare. Tlhahiso ya mSCOA chart of accounts le dinyako tša go latela MFMA ke dikgopolo tše di siameng tša motšhinyi bakeng sa setlhopha sa gago.

Ka bofelo jwa kgwedi ya 6, bontši bja mekgwa ya go lokisa e swanetše go ba gona mme e šoma. Komiti ya tekolo e swanetše go amogela ditokomiso tša tšwelopele gore e kgone go laola taolo maikarabelo.

Dikgwedi tše 7–9: Go Baakanya pele ga Tekolo le Dithlhatlhobo tša Ka Gare

Kgaolo ya boraro ke ya go leka le go tiisa ditsamaiso tša gago pele ga bofelo jwa ngwaga.

Dira dithlhatlhobo tša ka gare goba tše di tswang kwa ntle tša pele ga tekolo. Leta motho yo o ikgethileng go babaakanyi (mohl. tekolo ya ka gare goba kgwebo e e kwa ntle) a dire tekolo e e lesego sampole ya ditiragalo, go tsamaisanya, le go bolela. Dirisa metodolotši ya AG fa go kgonagala gore o bone le o lokise dinyaki pele AG e di bone.
Feletša go dira gape ditsamaiso tša bofelo jwa ngwaga. Bapisa tsamaiso ya go baakanya AFS: dinote tša draft, trial balance, tsamaisanya di-akhaonto tšohle tše di boteng, mme netefatsa gore Section 71 ya ngwaga go fihla jaanong e kopane le ledger. Rarabolola diphapano efe goba efe mme kwala tsela.
Netefatsa tlhahiso ya tiro. Netefatsa gore tshupo e nngwe le e nngwe mo APR e na le mohlodi o o tlhalositsweng, gore data e kgobokanywa ka tsela e tsamaelanego, mme gore go na le tsela e e hlakileng ya tekolo go tswa tsamaisong ya mohlodi go palo e begiwago. Addressa ditshupo tše di sa tlhalositsweng goba tše di sa thekgweng.
Boela go lenaneng la thepa. Dira netefatso ya sampole ya thepa mme o tsamaisanye le lenaneo. Tokafatsa ranolo le nako ya tiro mo go hlokegileng gore noto ya thepa ya bofelo jwa ngwaga e nepagale mme e feletše.
Netefatsa go latela SCM. Sekaseka sampole ya ditiragalo tša thekgo bakeng sa go latela molao wa SCM le MFMA. Lokisa diphapano mo tsamaisong goba tokomanong pele di boa e le diphitlhelo tša AG.

Ka bofelo jwa kgwedi ya 9, o swanetše go ba le tshepo e kgolo gore tlhahiso ya gago ya ditšhelete le tiro e feletše, e nepagale, mme e thekgwa. Dithoto tše di setseng tše di nang le kotsi e kgolo di swanetše go ba le rerero e e hlakileng ya go fokotsa kgaolong e feletseng.

Dikgwedi tše 10–12: Ditsamaiso tša Bofelo jwa Ngwaga le Go Kopana le AG

Kgaolo e feletseng ke ya tirisong le go šoma mmogo le AG.

Latela khaledara ya gago ya bofelo jwa ngwaga. Amogela thopha e laetsweng ya go tswala le matšatši bakeng sa trial balance, draft ya AFS, tlhatlhobo ya komiti ya tekolo, le go amogelwa ke khanseleng. Go tlhoka matlhagatlhaga a molao (mohl. go thalamiwa ga AFS) ke phitlhelo ya go latela mme bo senya tumelo.
Feletša go tsamaisanya gotlhe le dithopha tše di thekgago. Ga go swanetše go sala dithoto tše di bulegileng mo di-akhaonto tše di boteng. Fa AG ka faele ya tekolo e e rulagantsweng gore tiro e kgone go tšwela pele ka bokgoni.
Araba ka bonako dinyako tša AG. Bontsha motho a le mongwe (gantsi CFO goba moagi wa tekolo) go kopana le setlhopha sa tekolo. Dikarabo tše di potlago, tše di feletseng di fokotsa kotsi ya AG go nagana gore tlhahiso e tlhokega goba gore taolo e nonyane.
Laola kopano ya go tswa. Netefatsa gore taolo le komiti ya tekolo di utlwisisa phitlhelo e nngwe le e nngwe le tlhahiso. Ikemiseditse rerero ya tiro bakeng sa ngwaga o latelago gore dinyaki tše di tšoanago di se atele.

Tekolo e phepa ke phetho ya dikgwedi tše 12 tša tsela e tsamaelanego, e seng go thata bofelo. Mmmasepala e e e fihlelang gantsi di dirisa go baakanyega bakeng sa tekolo e le ntho e e thalamiwegong ya taolo le komiti ya tekolo ngwaga ka bophara.

Diphitlhelo tše 10 tše Kgolo tša Auditor-General mo Mmmasepaleng (le gore o di Thibe jang)

Dipego tše di kopantsweng tša AG le dipego tša mmasepala e nngwe le e nngwe di gatelela dithema tše di atelelang. Go addressa dikarolo tše 10 di tla fokotsa kotsi ya gago ya diphitlhelo mme di go ise kwa tekolong e phepa.

Diphitlhelo tše di akaretsa: (1) Dipolelo tše di fosa tše di boteng mo Dikwalong tša Ditšhelete — tiisa go tswala bofelo jwa kgwedi le go tsamaisanya; (2) Ditiragalo tša thekgo le Tšhenyegelo e e sa Tsamaelanego — laela molao wa SCM; (3) Lenaneo la thepa le sa Felele goba le sa Nepagale — abela beng o o hlakileng; (4) Dipolelo tše di Fosa tša Ditšhelete tše di Tsenang le tše di Duediwang — tsamaisanya le tsamaiso ya go duedisa; (5) Go sa Latela mSCOA — dirisa mSCOA chart of accounts e e latelago; (6) Dipego tša Section 71 le Section 72 tše di Lateago goba tše di sa Felele — dirisa Section 71 le Section 72 e le matlhagatlhaga a a sa negotiweng; (7) Boetapele le Tlhatlhobo e Nonyane — Molaodi wa Mmasepala le CFO di swanetše go bonala ba na le maikemisetso; (8) Taolo e sa Lekanego ya Ditšhelete le Tiro — kwala le go laela setlhopo sa taolo ya kgwedi; (9) Tokomano e e Thekgago e Botlhaswa goba e Tlhokegileng — boloka faele ya tekolo e e rulagantsweng; (10) Komiti ya Tekolo e sa Šome ka Nepo — netefatsa gore e na le bokgoni le go ikgetha.

Maikarabelo a a Theilweng Maemong: Mang o Dira Eng

Tekolo e phepa e hloka beng o o hlakileng. Maemo a a latelago a botlhokwa.

Maemo a Molaodi wa Mmasepala: Ke mosepadi wa akhaonto. O ikarabela thata mo AFS, APR, le go latela MFMA. O swanetše go seta tebego ya tekolo e phepa, go abela dithuso, mme go laola CFO le babaedi ba di-vote maikarabelo.
Maemo a CFO: O etelela go baakanya AFS, dipego tša Section 71 le Section 72, le dikarolo tša ditšhelete tša APR. O ikarabela go rera le go šoma ga taolo ya ditšhelete. O swanetše go nna beng wa kopano le AG nakong ya tekolo.
Maemo a Komiti ya Tekolo: E fana ka tlhatlhobo e e ikgethileng. E swanetše go sekaseka draft ya AFS le APR pele di thalamiwa go khanseleng.
Tlhatlhobo ya Khanseleng: Khanseleng e ikarabela go amogela bajaete, AFS, le APR, mme go laola Molaodi wa Mmasepala maikarabelo.

Theknoloji e Kgontšhang Tekolo e Phepa

Tsamaiso e e agilweng bakeng sa mmmasepala ya Afrika Borwa e na le mSCOA, MFMA, le go baakanyega bakeng sa tekolo mo maikemišetšong. E thekga lenaneo la akhaonto, go latela karolo, go bega ga Section 71 le Section 72, le mefuta ya taolo le ditsela tša tekolo tše di thekgang tekolo e phepa. Dolobha e agilwe bakeng sa mmmasepala ya Afrika Borwa.

Bakeng sa dithuso le dikgato tše di latelago, dirisa tlhahiso ya gore mSCOA ke eng, mSCOA chart of accounts, melao ya GRAP, dinyako tša go latela MFMA, khaledara ya tekolo e phepa 2026, diphego tša Auditor-General 2023-24, le Section 71 monthly report. Simolola ka tlhatlhobo ya motheo. Hlahloba Dolobha.