Teko ya Go Tlogela ya Barutiši Afrika Borwa: Taelo ya Baholo

Go laola teko ya go tlogela ya barutiši ke e nngwe ya ditiro tše di tsea nako kudu le tše di nyakago go latela bakeng sa baholo ba dikolo le basebi ba taolo. Ge o fenywa diteko o ba le kotsi ya diphadišano tša basebi, dipoelo tša oditi, goba barutiši ba ba kgopilwego; go lebelela teko go dispredišiting mola mothapo o gola le kopo ye nngwe le ye nngwe ya teko ya malwetši le ya ngwaga. Teko ya go tlogela ya barutiši Afrika Borwa e laolwa ke dumelelano tša PSCBC le ELRC, mola go hwetša seswantšho se hlagilego sa seo se šomišwago sekolong sa lena ga se gantši e be bonolo.

Taelo ye e beakanya teko ya go tlogela ya barutiši Afrika Borwa ka legora le tee: teko ya malwetši, teko ya ngwaga, teko ya maikarabelo a lapa, teko ya go belega le ya botate, teko ya thuto, le teko e ikgethilwego. E dumelana le PSCBC Resolution 1 ya 2007, dumelelano tša ELRC, le Molao wa Maemo a Motheo a Mošomo (BCEA). O tla hwetša matšatši a teko, maemo, le dinyakwa tša go ngwala gore o kgone go laola teko ka bokgoni le go šala o latele melao ya basebi.

Go Kwešiša Dumelelano tša PSCBC le ELRC tša Teko

Teko ya barutiši Afrika Borwa e laolwa ke dumelelano tše pedi tša mathomo tša go kopana:

PSCBC (Public Service Co-ordinating Bargaining Council): PSCBC Resolution 1 ya 2007 (e ntlafaditšwego) e beakanya dinyakwa tša teko bakeng sa basebiši bohle ba mmušo, go akaretša barutiši ba ba hiretšwego ke mafapha a thuto a profense.

ELRC (Education Labour Relations Council): ELRC e bolela dithoto tša lefapha la thuto mola e oketša dumelelano tša PSCBC ka dinyakwa tše ikgethilwego tša thuto.

Molao wa Maemo a Motheo a Mošomo (BCEA): BCEA e fa teko ya motheo e fokolago, eupša basebiši ba mmušo (go akaretša barutiši) ba amogela dinyakwa tše oketšegilwego ka dumelelano tše kopantšwego.

Barutiši bohle ba dikolo tša mmušo ba wela ka fase ga dumelelano tše. Barutiši ba dikolo tša poraefete ba laolwa ke dikontrata tša mošomo, tše di ka bolelago dinyakwa tše fokolago tša BCEA goba tše swanago.

Tafola ya Tlhahlobo e Potla ya Teko ya Barutiši Afrika Borwa

Mofuta wa Teko	Teko	Maemo	Go Tšwelela	Dikgopolo
Teko ya Malwetši	Matšatši a 36 ka tshelo ya lilemo tše 3	Kwalo ya ngaka e nyakega ka morago ga matšatši a 2 a latelago	Matšatši a sa šomišwago a kgobokana go tshelo	Tshelo e ntsha e thoma lilemo tše 3 le tše 3
Teko ya Ngwaga	Matšatši a 30 ngwaga ye nngwe le ye nngwe	E tšewa nakong ya maikhutšo a sekolo	Go fihla matšatši a 15 a ka tšwelwa	E swanetše go dumelwa ke moholo
Teko ya Maikarabelo a Lapa	Matšatši a 3 ngwaga ye nngwe le ye nngwe	Bakeng sa malwetši/lehu/tshoganetšo ya lapa	E ka se tšwelele	Matšatši a sa šomišwago a lahlega
Teko ya Go Belega	Dikgwedi tše 4 (matšatši a 120)	Kwalo ya ngaka e nyakega	N/A	E ka thoma kgwedi e tee pele ga letšatši
Teko ya Botate	Matšatši a 3	Tswala/amogelo ya ngwana	E ka se tšwelele	E swanetše go tšewa ka gare ga matšatši a 30
Teko ya Thuto	E fapana	E laolwa ke tumelo	N/A	Gantši e sa lefšwe ntle le ge e le karolo ya tšwelopele
Teko e Ikgethilwego	E fapana	Tumelo ka gana	N/A	Bakeng sa maemo a ikgethilwego

Teko ya Malwetši, Teko ya Ngwaga le Teko ya Maikarabelo a Lapa

Teko ya Malwetši

Barutiši ba na le teko ya matšatši a 36 a teko ya malwetši e lefilwego ka tshelo ya lilemo tše 3 ka fase ga PSCBC Resolution 1 ya 2007. Se se feta dinyakwa tše fokolago tša BCEA tša matšatši a 30 ka tshelo ya lilemo tše 3.

Tsela Teko ya Malwetši e Šomago

Tshelo ya lilemo tše 3: Teko ya malwetši e šoma ka tshelo ya lilemo tše 3 e otilwego. Matšatši a sa šomišwago a kgobokana ka gare ga tshelo eupša a sa tšwelele—tshelo e thoma gape lilemo tše 3 le tše 3.

Dikwalo tša ngaka: Di nyakega ge teko ya malwetši e fetago matšatši a 2 a latelago, e tšewa ka dinako tše fetago 2 ka gare ga beke tše 8, goba moholo a e kopa (le bakeng sa matšatši a tee).

Dinyakwa tša go ngwala: Dikolo di swanetše go boloka direkoto tše nepelago tša teko yohle ya malwetši e tšewego, go akaretša matšatši, boleele, le dikwalo tša ngaka. Direkoto tše di bohlokwa bakeng sa dioditi tša profense le diphadišano tša basebi.

Dikgane tše Tlwaelegilego

Matšatši a 3+ a latelago: Kwalo ya ngaka e nyakega
Dinako tše fetago 2 ka beke tše 8: Kwalo ya ngaka e nyakega
Tshelo e feletšego: Morutiši a ka nyaka go šomiša teko ya ngwaga goba go kopa teko e sa lefilwego

Teko ya Ngwaga

Barutiši ba na le teko ya matšatši a 30 a teko ya ngwaga ngwaga ye nngwe le ye nngwe. Go fapana le mafapo a mangwe, teko ya ngwaga ya barutiši gantši e tšewa nakong ya maikhutšo a sekolo, ka ge barutiši ba nyakega go ba gona nakong ya nako ya term.

Maemo a Teko ya Ngwaga

Nako: E swanetše go dumelwa ke moholo mola gantši e tšewa nakong ya maikhutšo a sekolo. Go tšewa teko nakong ya nako ya term e nyaka maemo a ikgethilwego le tumelo ya profense.

Go tšwelela: Go fihla matšatši a 15 a kgona go tšwelwa go ngwaga o latelago. Matšatši a fetago 15 a lahlega ntle le ge maemo a ikgethilwego a le gona.

Tefo: E lefwa ka tekanyo ya meputso e tlwaelegilego. Ge morutiši a tlogela goba a ema mošomong, teko ya ngwaga e sa šomišwago e swanetše go lefwa.

Go ngwala: Dikolo di swanetše go lebelela dipalo tša teko ya ngwaga, tumelo, le tirišo, kudu bakeng sa barutiši ba ba atametšego go ema mošomong goba go tlogela.

Mekgwa e Botse

Boloka dikalantara tša teko tše nepelago, dira dikopo ka bonako, le gopola barutiši ka dinako tša go lahlega. Ditšweletšo tša taolo ya sekolo di kgona go lebelela dipalo ka go ikemela le go fokotša taolo.

Teko ya Maikarabelo a Lapa

Barutiši ba na le teko ya matšatši a 3 a teko ya maikarabelo a lapa ngwaga ye nngwe le ye nngwe ka fase ga BCEA Karolo 27. Teko ye e bakeng sa tshoganetšo tše kgethilwego tše di amanago le lapa.

Nako Teko ya Maikarabelo a Lapa e Šomago

E kgona go tšewa bakeng sa malwetši goba go gobega ga ngwana, lehu la moeni goba leloko la lapa le le kgauswi (motswadi, ntatemogolo, ngwana, ngwanana, nao), thoko ya ngaka ya leloko ye e nyakago gore morutiši a be gona, goba tshoganetšo tše dingwe tša lapa.

Dithibelo tša bohlokwa: Matšatši a 3 feela ngwaga ye nngwe le ye nngwe (a ka se tšwelele), matšatši a sa šomišwago a lahlega go felela ga ngwaga, bopaki bo ka nyakega, mola bo ka se šomišwe bakeng sa dithulaganyo tša tlwaelegilego tša go hlokomela bana.

Go ngwala: E swanetše go ngwalwa e fapana le teko ya malwetši le teko ya ngwaga go lebelela diteko le go tiišetša go latela.

Teko ya Go Belega, ya Botate, Thuto le e Ikgethilwego

Teko ya Go Belega

Barutiši ba basadi ba na le teko ya dikgwedi tše 4 (matšatši a 120) ya teko ya go belega e lefilwego ka fase ga dumelelano tša PSCBC. Kwalo ya ngaka e nyakega, mola teko e kgona go thoma kgwedi e tee pele ga letšatši. Morutiši o swanetše go tsebiša moholo ka mongwalo bonyane beke tše 4 pele ga letšatši la mathomo. Meputso e feletšego e lefwa nakong yeo. Barutiši ba boa ka morago ga teko ya go belega ba na le teko ya go boa maemong a bona, mola dikolo di swanetše go dira dithulaganyo tše di lwago bakeng sa go nyonya ge di kopediwa.

Teko ya Botate

Barutiši ba banna ba na le teko ya matšatši a 3 a teko ya botate e lefilwego ge ngwana wa bona a belegwa goba a amogelwa. E swanetše go tšewa ka gare ga matšatši a 30, e ka se tšwelele, e nyaka bopaki bja tswala/amogelo, mola e fapana le teko ya maikarabelo a lapa. Maprofense a mangwe a ka fa teko ya botate e oketšegilwego—sekaseka melao ya profense.

Teko ya Thuto

Teko ya thuto e fapana go ya ka melao ya profense. Teko ya thuto e dumelwago (e amanago le maemo a morutiši) e ka fiwa ka tefo go ya ka tumelo ya moholo le profense. Teko ya thuto e sa dumelwago gantši e sa lefšwe. Dikopo di swanetše go romelwa ka mathomo ka bopaki bja go ngwadwa/go ngwadwa. E ka ba ka fase ga ditshenyegelo tša tirelo. Teko yohle ya thuto e swanetše go ngwalwa ka matšatši, boleele, le maemo a tefo.

Teko e Ikgethilwego

Teko e ikgethilwego e akaretša maemo a ikgethilwego: go bonala kgorong, go latela bodumedi, ditiro tša trade union, goba tshoganetšo tša motho. E fiwa ka kgetho ya moholo le lefapha la thuto la profense. Gana e nngwe le e nngwe e ahlolwa ka boyena. Teko yohle e ikgethilwego e swanetše go ngwalwa ka mabaka, boleele, le tumelo.

Dinyakwa tša Go Ngwala le Go Latela

Go ngwala teko ka nepo go bohlokwa bakeng sa go latela, budgeting, le dikamano tša basebi. Dikolo di swanetše go boloka direkoto tše di bontšhago:

Bakeng sa morutiši e nngwe le e nngwe: Matšatši a tshelo ya bjale ya malwetši le palo, palo ya teko ya ngwaga le tirišo, teko ya maikarabelo a lapa e tšewego (ngwaga ye nngwe le ye nngwe), matšatši a teko ya go belega/botate, direkoto tša teko ya thuto le teko e ikgethilwego, le dikwalo tše ka moka tše di thekago.

Dinyakwa tša pego: Mafapha a thuto a profense a ka nyaka dipoelo tša teko tša kwata goba tša ngwaga. Direkoto di swanetše go humanega bakeng sa dioditi, di šireletša dikolo nakong ya diphadišano tša basebi, mola di tsebiša go beakanya basebi le budget.

Mekgwa e botse: Šomiša ditšweletšo tša didijithale go lebelela teko ka go ikemela le go boloka direkoto tše šireletsegilwego, tše humanegago. Ruta basebi ba taolo, dira dioditi tše tlwaelegilego, le boloka direkoto bonyane lilemo tše 5 (goba go ya ka dinyakwa tša profense).

Ditšweletšo tša bjale tša taolo ya sekolo di kgona go nolofatša taolo ya teko ka go lebelela mefuta yohle ya teko, go bala dipalo ka go ikemela, go bega dipoelo tša go latela, le go boloka direkoto tša didijithale tše šireletsegilwego. Se se fa baholo datha ya teko e nepelago ge ba e nyaka mola se fokotša mothapo wa taolo.

Go Laola Teko Nakong ya Di-term tša Sekolo

Teko ya malwetši: E ka se ganewe ge e ngwadilwe gabotse. Diteko (mohlala gantši ka Mantaga/Mokibelo) di ka nyaka diteko.

Teko ya ngwaga nakong ya term: Gantši e sa dumelwe ntle le ge maemo a ikgethilwego a le gona. E nyaka tumelo ya profense.

Dithulaganyo tša substitute: Dikolo di swanetše go rulaganya substitute coverage ge barutiši ba tšewa teko e dumelwago, e amago budget le go nyaka merero ya mathomo.

Tirišo e lekanego: Melao ya teko e swanetše go dirišwa ka go latelana go barutiši bohle. Mekgwa e e kgethago e ka isa go diphadišano tša basebi.

Baholo ba bolokago direkoto tša teko tše hlagilego le go diriša molao ka go latelana ba fokotša diphadišano le go boloka nako ge dipoelo tša profense di lebanego. Bakeng sa taolo ya letšatši le letšatši le go latela, bona taelo ya nomoro ya LURITS ya rona.

Kakaretšo le Dikgato tše di Latelago

Teko ya go tlogela ya barutiši Afrika Borwa e laolwa ke dumelelano tša PSCBC le ELRC. Barutiši ba amogela matšatši a 36 a teko ya malwetši ka tshelo ya lilemo tše 3, matšatši a 30 a teko ya ngwaga ngwaga ye nngwe le ye nngwe, matšatši a 3 a teko ya maikarabelo a lapa, dikgwedi tše 4 teko ya go belega, le matšatši a 3 teko ya botate. Go ba nepo maemo le dinyakwa tša go ngwala go bohlokwa bakeng sa taolo e bokgoni ya sekolo le go latela melao ya basebi.

Bakeng sa taolo ya sekolo le go latela, bona ditaelo tša rona tša Nako ya Kgokagano ya CAPS ya Lenaneo la Nako la Sekolo le taolo ya tšhelete ya SGB.

Bona tsela Fundisa e thusago dikolo tša Afrika Borwa go laola teko ya barutiši, go tsenelela, le go latela DBE ka legora le tee—hlahloba Fundisa.

Dipotšišo tše di Botšišwago Gantši

Nka bala jang palo ya teko ya malwetši ya morutiši?

Teko ya malwetši e šoma ka tshelo ya lilemo tše 3 e otilwego. Go bala palo, tseba letšatši la mathomo la tshelo ya bjale (lilemo tše 3 go tloga lehono), e be o tlose teko yohle ya malwetši e tšewego go tšwa moo go matšatši a 36. Mohlala: ge tshelo ya morutiši e thomile 1 Janaware 2023 mola ba tšewe matšatši a 12 go tšwa moo, palo ya bona ke matšatši a 24. Tshelo e thoma gape lilemo tše 3 le tše 3, ka jalo matšatši a sa šomišwago a sa tšwelele go tshelo e ntsha. Ditšweletšo tša taolo ya sekolo tša didijithale di kgona go bala se ka go ikemela le go fokotša diphoso tša seatla.

Na morutiši a kgona go tšewa teko ya ngwaga nakong ya nako ya term?

Gantši, a go na. Teko ya ngwaga bakeng sa barutiši e rerilwe go tšewa nakong ya maikhutšo a sekolo. Go tšewa teko ya ngwaga nakong ya nako ya term e nyaka maemo a ikgethilwego (mohlala tshoganetšo ya lapa, kalafo ya ngaka) mola gantši e nyaka tumelo go tšwa moholo le lefapha la thuto la profense. Teko e sa dumelwago nakong ya nako ya term e ka bakela tsheko ya disipline. Ge morutiši a nyaka nako kwa ntle nakong ya term bakeng sa mabaka a motho, a ka nyaka go šomiša teko ya malwetši (ka kwalo ya ngaka) goba go kopa teko e ikgethilwego, go ya ka maemo.

Go direga eng ge morutiši a feletša teko ya bona ya malwetši?

Ge morutiši a šomiša matšatši a 36 ka moka go tshelong ya bona ya lilemo tše 3 mola ba nyaka teko ya malwetši e oketšegilwego, ba na le dikgetho tše dintši: (1) Emela tshelo go thoma gape (ge ba kgauswi le lilemo tše 3), (2) Šomiša teko ya ngwaga ge e humanega, (3) Kopa teko e sa lefilwego (e laolwa ke tumelo), goba (4) Dikagong tša malwetši a maemo a telele a thata, kopa teko ya go se kgone goba medical boarding (e laolwa ke melao ya profense le dahlolo tša ngaka). Dikolo di swanetše go šoma le barutiši le mafapha a HR a profense go hwetša tharollo e swanetšego mola di tiišetša thuto ya barutwana e tšwela pele e sa thibego.

Na matšatši a teko ya maikarabelo a lapa a thoma gape mathomong a ngwaga wa kalantara goba ngwaga wa tšhelete?

Teko ya maikarabelo a lapa e thoma gape mathomong a ngwaga ye nngwe le ye nngwe ya kalantara (1 Janaware). Teko ya matšatši a 3 e ka se tšwelele—matšatši ohle a sa šomišwago a lahlega go felela ga ngwaga. Se se fapana le teko ya ngwaga, moo matšatši a 15 a kgonago go tšwelwa. Dikolo di swanetše go gopola barutiši go šomiša teko ya maikarabelo a lapa ge ba e nyaka pele ga go felela ga ngwaga, le ge e ka šomišwa feela bakeng sa tshoganetšo tše di kgonago tša lapa (malwetši a ngwana, mafu a lapa, bjalo ka bjalo), e se bakeng sa maikemišetšo a tlwaelegilego.