Ku Tiyiselela POPIA e Tikweni: Leswi Mufambisi a Fanele a Tiva

Tikolo ta Afrika-Dzonga ti veka tidyara to tala ta data ya vadyondzi na vatswari—manomboro ya ID, vuxokoxoko bya vutshunguri, tidyara ta vutshunguri, vuxokoxoko bya mali—kambe mafambisi mangan’wana na SGB a va tivi leswona POPIA yi lava yini kumbe ku pambula tifeyili ku fika e R10 million. Protection of Personal Information Act (POPIA) yi kumekile matimba yonkhe ku sukela hi 1 July 2021, na Information Regulator yi nga engetela tifeyili to nonona ku nga tiyiseleki. Ku tiyiselela POPIA e tikweni hi ndlela yo lulamisa ku sirhelela muganga wa wena na tikolo ra wena.

Buku leri ri hlalusa leswi vumbiwaka hi vuxokoxoko bya munhu e xiyengweni xa tikolo, minkongomelo ya nkombo ya ku sebentisa hi ndlela yo lulamisiwa, leswi lava mvumo, milawu ya vukweleti na ku tshikela, ku kombisa ku kumeka na ku tivisa ku pherekiwa, na ku hlawula software ya vukolo bya tikolo leyi tiyiselelaka POPIA. Hambi u aka xivandla xa POPIA xa tikolo ra wena kumbe u lavisisa milawu leyi kumekaka, tindzimi leti landzelaka ti nyika matikhomelo lama kongomisiweke e xiyengweni xa Information Regulator.

POPIA yi Yini na Hikokwalaho yi Nkoka e Tikweni?

Protection of Personal Information Act (Act 4 of 2013) i nawu wa nkoka wa Afrika-Dzonga wo sirhelela vuxokoxoko bya vanhu, lowu endliwaka ku sirhelela vuxokoxoko bya vanhu bya munhu ni munhu handle ka ku pfumelela ku sebentisa data hi ndlela ya vutihlamuleri. POPIA yi sebentela mafamba hinkwawo—ku katsa na tikolo—lama sebentisaka vuxokoxoko bya munhu, ku aka minkongomelo ya nkombo ya ku sebentisa hi ndlela yo lulamisiwa na ku nyika vanhu timfanelo e data ya vona ya munhu.

Hikokwalaho POPIA yi nkoka e tikweni: Tikolo ti sebentisa vuxokoxoko byo tala bya munhu siku ni siku: mavito ya vadyondzi, tikhomba, manomboro ya ID, vuxokoxoko bya vutshunguri, tidyara ta vutshunguri, tikhomba ta vatswari, vuxokoxoko bya mali, na swo tala. E xikongomelweni xa POPIA, tikolo i “vatihlamuleri” lava na mitorho ya nawu yo sirhelela vuxokoxoko leyi. Ku nga tiyiseleki ku nga vanga: Tifeyili ta vukorhori: Ku fika e R10 million kumbe ku tshikeriwa ku fika e malembe ya 10. Ku onhaka vutomi: Ku lahleka xithembiso xa vatswari na muganga. Vutihlamuleri bya nawu: Tidyara ta xandla e ku pherekiwa ka data. Ntirho wa vukorhori: Ku engeteriwa hi Information Regulator. Ku pambula ntirho: Ku tiyisela na milawu ya ku tiyiselela hi ku kanetiwa.

Minkongomelo ya nkombo ya POPIA ya ku sebentisa hi ndlela yo lulamisiwa:

Minkongomelo	Xikongomelo xa yona e tikweni
Vutihlamuleri	Tiyisela ku tiyiselela POPIA; hlamula Information Officer na ku tsarisa na Information Regulator.
Ku kanetela ku sebentisa	Kamberi ku hlengeleta na ku sebentisa vuxokoxoko bya munhu lebyi lavakaka e xikongomelweni xin’we.
Ku hlamusela xikongomelo	Hlengeleta e xikongomelweni xin’we, xa nawu na ku tivisa vatswari leswi u hlengeletaka na hikokwalaho.
Ku kanetela ku sebentisa ku engeteriwa	Sebentisa vuxokoxoko ntsena e xikongomelweni xa ximatsi kumbe e xikongomelweni lexi fanelaka; handle ka swona kuma mvumo kumbe xiteketo xa nawu.
Vuk quality bya vuxokoxoko	Tshikela vuxokoxoko byi lulamile, byi hele na byi tshama byi tshama; pfumelela ku lulamisiwa.
Ku pfumala ku pfumala	Va va ni vuxokoxoko byo tala hi ndlela leyi u sebentisaka data; nyika tiviso na ku amukela tidyara ta ku kuma.
Tindlela ta ku sirhelela	Endla matikhomelo ya thekiniki na ya mafamba ku sirhelela data ku lahleka, ku kuma ku nga pfumelangi kumbe ku cinca.
Data subject participation	Pfumelela vanhu ku kuma, ku lulamisa na, laha ku lulamisiwaka, ku sula vuxokoxoko bya vona bya munhu.

Ku twisisa minkongomelo leyi i xiseko xa ku tiyiselela POPIA e tikweni.

Leswi Vumbiwaka hi Vuxokoxoko bya Munhu e Tikweni?

POPIA yi hlamusela “vuxokoxoko bya munhu” hi xiyenge xo tala njenga vuxokoxoko byin’wana na byin’wana lebyi khumbhekaka na munhu loyi a tivakaka, loyi a tshamaka. E xiyengweni xa tikolo, leswi ku katsa tidyara to tala ta vadyondzi, vatswari, vasirheleri, basebenti, na vanhu van’wana.

Vuxokoxoko bya Munhu bya Mudyondzi

Tikolo ti hlengeleta vuxokoxoko byo tala bya munhu mayelana na vadyondzi: Vuxokoxoko bya vutivi: Mavito yo hele na mafu, manomboro ya ID kumbe ya pasipoti, siku ra ku belekiwa, xitshopa, riti, vutivi bya tiko, ririmi ra kaya. Vuxokoxoko bya tikhomba: Khomba ra kaya, poso, ti-email, manomboro ya telefoni, tikhomba ta mutswari/musirheleri. Vuxokoxoko bya vutshunguri: Manomboro ya mudyondzi (LURITS), matsiku ya ku amukeriwa, giredi na klasi, tidyara ta vutshunguri, ku va e tikolo, ndzavisiso, mintlangu. Vuxokoxoko bya vutshunguri: Minkateko, swakudya leswi nga swi amukeriwiki, tinhlamulo, tikhomba ta dokodela, tidyara ta ku tiyisela, ku kala. Vuxokoxoko bya mali: Tidyara ta mali ya tikolo, ku pfumala ku rivala, tindlela ta ku rivala, ndzawulo/bursary. Biometric: Mano, swifaniso. Vuxokoxoko bya munhu lebyi kulekaka: Vuxokoxoko mayelana na vana (vadyondzi lava nga pasi wa 18), vutshunguri, biometric. Ku sebentisa leswi ku lava matikhomelo yo nonona na mvumo yo hlamusela.

Vuxokoxoko bya Mutswari na Musirheleri

Mavito na manomboro ya ID, tikhomba, vuxokoxoko bya ntirho, mali, vutani na mudyondzi.

Vuxokoxoko bya Basebenti

Tikolo ti sebentisa na vuxokoxoko bya basebenti (hi xikongomelo xa POPIA na nawu wa ntirho). Nhlokomhaka: Laha vuxokoxoko byi nga tivisa munhu yo tiyeke, i vuxokoxoko bya munhu e POPIA naswona byi fanele ku sirheleriwa.

Ku Sebentisa hi Ndlela yo Lulamisiwa na Mvumo

Vutihlamuleri na ku kanetela ku sebentisa

Tikolo ti fanele ku tihlamula ku tiyiselela POPIA. Matikhomelo: Hlamula Information Officer na ku tsarisa na Information Regulator. Aka milawu ya POPIA. Dyondzisa basebenti hi lembe ni lembe. Endla tidyara ta ku tiyiselela. Tshikela rejara ya ntirho wa data.

Minkongomelo ya 2–8 (Processing limitation, Purpose specification, Further processing, Information quality, Openness, Security safeguards, Data subject participation)

Tikolo ti fanele: hlengeleta ntsena leswi lavakaka; tivisa vatswari leswi hlengeletiwaka na hikokwalaho; sebentisa ntsena e xikongomelweni xa ximatsi kumbe kuma mvumo; tshikela vuxokoxoko byi lulamile na byi hele; va ni vuxokoxoko byo tala; endla encryption, ku laola ku kuma, dyondzo ya vutshunguri; pfumelela ku kuma, ku lulamisa, ku sula hi ndlela yo lulamisiwa.

Mvumo e Tikweni

Mvumo yi laviwa loko: ku sebentisa vuxokoxoko bya vana/vutshunguri/biometric e swikongomelweni swo tlula dyondzo; ku xavisa kumbe bindzuko; ku abela va nkombo; ku sebentisa e xikongomelweni xo tlula xa ximatsi. Mvumo a yi laviwi loko: ku sebentisa ku lavaka e xivumelano; ku lava hi nawu; ku sirhelela xikongomelo xo lulamaka; xikongomelo xa muganga. E vana lava nga pasi wa 18: mvumo yi fanele ku kumeka e vatswari kumbe vasirheleri. Mvumo yo lulamaka: yi fanele ku va hi rito, yo tiyeke, yi twisisiwile, yo tiyeke, yi nga susiwa. Tifomu ti fanele ku katsa nhlaluso, xikongomelo, lava nga ta kuma xiave, nkarhi wo tshikela, timfanelo ta ku susa.

Swiyengo: Swifaniso/media—mvumo yi laviwa e ku xavisa/media; a yi laviwi e tidyara ta nawu. Vutshunguri—mvumo yi laviwa e ku abela handle ka xiyimo xo khungahaneke. Va nkombo—mvumo yi laviwa e bindzuko; a yi laviwi e xandla xa vutshunguri. Ku xavisa—mvumo yi laviwa e marketing; a yi laviwi e tidyara ta nkoka ta tikolo.

Vukweleti bya Data, Ku Tshikela na Ku Tivisa Ku Pherekiwa

Ku veka: Data e tiseva to sirheleleke, encryption, tibhakhapu, ku kaneta ku kuma, ku lavisisa tiraga. Tidyara ta misava e tikhabetini leti tiyeriweke. Hlawula vatswari va software lava tiyiselelaka POPIA; tiyisela data yi vekiwe e Afrika-Dzonga.

Nkarhi wo tshikela: Tidyara ta vutshunguri—hi ku hatlisa. Tifomu ta ku amukeriwa—nkarhi wa ku nghena plus 5 malembe. Ku va e tikolo—5 malembe emuva. Ndzavisiso—5 malembe. Vutshunguri—nkarhi wa ku nghena plus 7 malembe. Mali—5 malembe. Tidyara ta mali—hi ku hatlisa. Tikhomba ta mutswari—loko mudyondzi a nghena plus 2 malembe. Basebenti—3 malembe emuva ka ntirho. Payroll—5 malembe. Lavisisa milawu ya xifundza.

Ku phereka: Sula data hi ku hatlisa e tisistimini; tiyisela tibhakhapu ti susiwe; shred kumbe incinerate pepa; tsarisa ntirho wa ku phereka.

Tidyara ta Ku Kuma na Timfanelo

Timfanelo ya ku kuma: Vatswari va nga kombisa ku kuma vuxokoxoko bya vona. Ndlela: Amukela e masiku ya 5; tiyisela vutivi; hlengeleta vuxokoxoko; lavisisa swikatekiso; nyika e masiku ya 30 (60 hi xivangelo); tsarisa. Nyika e foromati yo tiyeke; hlamusela marito ya thekiniki. Feyili yo lulamaka yi amukeleka.

Timfanelo ya ku lulamisa: Vatswari va nga kombisa ku lulamisa. Tiyisela ku lulamisa ku lulamile; hlamusela e tisistimini hinkwato; tivisa va nkombo; tivisa mutswari; tsarisa.

Timfanelo ya ku sula: Vatswari va nga kombisa ku sula. Tikolo ti nga kaneta loko ku tshikela ku lava hi nawu kumbe ku lavaka e swikongomelweni swa nawu kumbe ku sula swi nga onhaka. Nahlamula; pfumela kumbe kaneta hi minkateko; loko ku pfumeriweke sula hi ndlela yo sirhelela; tivisa va nkombo; tsarisa.

Ku Tivisa Ku Pherekiwa

Ku pherekiwa ku huma loko data yi lahleke, yi pherekiwe, yi cincile ku nga pfumelangi, yi kumiwe ku nga pfumelangi, kumbe yi sebentisiwe ku nga pfumelangi. Tinhlamuselo: Ku kuma e sistimini ya tikolo, ku lahleka ka swisevisi, email yo wronge, ransomware, ku yiviwa ka mafayili.

Ku tivisa Information Regulator: Hi ku hatlisa kambe loko u twa; e tiawara ta 72 loko ku nga endleka; foromo; nhlaluso, mindzimi ya data, nomboro ya vatswari, minkateko, matikhomelo.

Ku tivisa vatswari lava onhaka: Hi ku hatlisa; handle ka nkarhi wo tala; email/layitere/SMS kumbe tiviso ya muganga; nhlaluso, minkateko, matikhomelo, tidyara.

Ndlela ya ku amukela: 1) Kaneta ku pherekiwa. 2) Nahlamula. 3) Tivisa Regulator (72h) na vatswari. 4) Lavisisa. 5) Lulamisa. 6) Lavisisa na hlamusela. Aka ndlela; hlamula timu; dyondzisa basebenti; tshikela tikhomba ta Regulator; lungisa tifomu.

Ku Hlawula Software ya Tikolo leyi Tiyiselelaka POPIA

Swilo swo nkoka: Encryption, ku laola ku kuma, tiraga, data e Afrika-Dzonga, tibhakhapu, ku sula loko ku kombiwa, ku rhumela data, ku lulamisa, ku sula, ku hlengeleta ko pfumalaka, xikongomelo xo kanetiweke.

Tidyara ta ku vutisa vatswari: Vutshunguri, encryption, data yi vekiwe phi, ku laola ku kuma, tiraga, POPIA, DPA, ku amukela tidyara ta ku kuma, ku sula, ku rhumela data, dyondzo, xiteketo xa ku pherekiwa.

Milawu ya ku sebentisa data (DPAs): Xikongomelo, matikhomelo ya vutshunguri, khomba ra data, ku abela va nkombo, timfanelo ta vatswari, ku tivisa ku pherekiwa, ku sula, ku tiyiselela POPIA.

E vukosi na ku tiyiselela, vona buku ra SGB financial management na buku ra LURITS.

Xithethekisi xa Ku Tiyiselela POPIA

Governance: Information Officer, milawu ya POPIA, dyondzo, tidyara, rejara. Ku hlengeleta: Tiviso e tifomuni, ntsena leswi lavakaka, xikongomelo xi tsarisiwe, mvumo laha ku lavaka, tidyara ta mvumo. Vukweleti na vutshunguri: Encryption, ku laola ku kuma, tidyara ta misava, tibhakhapu, ndlela ya ku pherekiwa, dyondzo. Ku tshikela na ku phereka: Milawu ya ku tshikela, lavisisa hi nkarhi, phereka hi ndlela yo sirhelela, tsarisa. Timfanelo ta vatswari: Tindlela ta ku kuma/lulamisa/sula, amukela e nkarhini wa POPIA, tsarisa, ku lulamisa hi ku olova. Va nkombo: Tsarisa, DPA na vatswari va software, kamberi va nkombo, mvumo, lavisisa. Ku tivisa ku pherekiwa: Ndlela, timu, dyondzo, tikhomba ta Regulator, tifomu, tidyara. Tidyara: Milawu e webhusayiti, tiviso, POPIA e tidyara ta ku amukeriwa, tivisa vatswari, tsarisa. Software: Kamberi POPIA, DPA, vutshunguri, ku laola ku kuma, tiraga, ku rhumela data.

Ku bala: 0–10 = swikatekiso swo tika. 11–20 = swikatekiso. 21–30 = ku tiyiselela ko lulamaka. 31+ = ku tiyiselela ko nona.

Tindlela to tiyeke: Teka POPIA njenga mitorho wo nkoka. Dyondzo ya lembe ni lembe. Tshikela tidyara. Endla tidyara ta ku tiyiselela. Hlawula software leyi tiyiselelaka POPIA. Amukela tidyara hi ku hatlisa. Lavisisa vatswari va nawu.

Ku tiyiselela POPIA e tikweni i leswi lava hi nawu. Mafambisi na SGB va fanele ku tiyisela tikolo ri sebentisa vuxokoxoko hi ndlela yo lulamisiwa na yo sirhelela. E xisevisini xin’we, vona Fundisa.

Tidyara ta Ku Vutisa

Tikolo ti fanele ku tsarisa na Information Regulator?

Ina. Ti fanele ku hlamula Information Officer (ngopfu mufambisi) na ku tsarisa na Information Regulator. Ku tsarisa a ku rivali.

Tikolo ti nga abela vuxokoxoko bya mudyondzi?

Ina e swiyengweni swo tiyeke: ku lava hi nawu (xifundza, SAPS); hi mvumo; e swikongomelweni swa nawu (vutshunguri, dyondzo). Tsarisa xiseko; kuma mvumo loko ku lava.

Leswi humaka loko ku na ku pherekiwa?

Kaneta. 2) Nahlamula. 3) Tivisa Regulator e 72h. 4) Tivisa vatswari. 5) Lavisisa. 6) Lulamisa. 7) Lavisisa na hlamusela. Aka ndlela.

Nkarhi wo tala wo tshikela tidyara ta vadyondzi?

Tidyara ta vutshunguri—hi ku hatlisa. Tifomu ta ku amukeriwa—nkarhi plus 5 malembe. Ku va e tikolo—5 malembe. Ndzavisiso—5 malembe. Vutshunguri—nkarhi plus 7 malembe. Lavisisa xifundza. Phereka loko nkarhi wu hela.

Vatswari va nga kombisa ku sula tidyara ta vutshunguri bya n’wana?

Ngopfu hayi. Tidyara ta vutshunguri ti fanele ku tshikiwa hi ku hatlisa hi xifundza na SASA. Va nga kombisa ku sula mindzimi yin’wana (swifaniso, tikhomba) hi xikongomelo xa leswi lava ku tshikela. Hlamusela na tirha na vatswari.