Tihakelo leti Hlwelaka eka Ku Aka e SA: Timfanelo ta Wena

Vakontraka vo tala va Afrika-Dzonga lava tsandzekaka a va tsandzeki hikwalaho ka vutshila. Va heleriwa hi mali loko va ha rindzele ku hakeriwa ntirho lowu va wu heteke tin’hweti leti hundzeke.

Xiletelo lexi xi hlamusela timfanelo ta wena loko muxavi wa ku aka a hakela hi ku hlwela e Afrika-Dzonga. Xi katsa milawu ya hakelo ehansi ka tikontiraka ta JBCC, NEC na GCC, nhlengelo eka hakelo leyi hlweleke, hikwalaho ka yini vaxavi va hakela hi ku hlwela, ndlela yo swi sivela na magoza yo teka loko mali yi hundzile nkarhi.

Hikwalaho ka yini tihakelo leti hlwelaka ti vavisa vakontraka va Afrika-Dzonga

Tihakelo leti hlwelaka ti vavisa vakontraka va Afrika-Dzonga hikuva va hakela vatirhi, swiphemu na michini mavhiki muxavi a nga si va hakela. Engetela retention, hakanyingi 5% ku ya eka 10% ya setifikeiti xin’wana na xin’wana, kutani mukontraka a nga rhwala xiphemu lexikulu xa ntsengo wa projeke eka balance sheet ya yena. Muxavi un’we la hlwelaka a nga yimisa tindhawu tin’wana hinkwato ta ntirho.

Hi leswi mpfindla wu kulaka ha kona eka ntirho lowu tolovelekeke wa ku aka:

U endla ntirho hi n’hweti kutani u hakela ntlawa wa wena na vaphakeri.
U rhumela claim ya wena ya hakelo emakumu ka n’hweti.
Principal agent kumbe quantity surveyor u pima ntirho kutani a humesa setifikeiti xa hakelo.
Muxavi u hakela endzeni ka nkarhi lowu nga eka kontiraka, kumbe endzhaku.

Hambi loko un’wana na un’wana a landzela kontiraka, mpfindla ku suka eka ku tirhisa mali ku ya eka ku hakeriwa wu nga va mavhiki ya tsevu ku ya eka ya nhungu. Loko setifikeiti xi hlwela kumbe muxavi a hakela hi ku hlwela, wa kula.

Retention yi swi endla swi biha ku tlula. Eka projeke ya R5,000,000 leyi nga na retention ya 10%, R500,000 ya khomiwa. Xiphemu xi nga vuya eka practical completion naswona leyi saleke eka final completion, endzhaku ka defects liability period. Loko ku hetisiwa ku hlwela, na mali ya hlwela.

Quantity surveyor na principal agent va le xikarhi ka leswi. Ku pima ka vona na setifikeiti swi sungula wachi wa hakelo, kutani setifikeiti lexi hlweleke hakanyingi i xivangelo xo sungula xa hakelo leyi hlweleke.

Ku tirha swiyimo swihi swa hakelo ehansi ka JBCC, NEC na GCC?

Ehansi ka tikontiraka ta JBCC, NEC na GCC, nkarhi wa hakelo, rheti ya nhlengelo na mfanelo yo yimisa ntirho hinkwaswo swi huma eka kontiraka leyi sayiniweke na contract data ya yona. A ku na nkarhi wun’we wa hakelo eka indasitiri hinkwayo e Afrika-Dzonga. Vaxavi va mfumo va na ntirho wo hambana wo hakela endzeni ka masiku ya 30 endzhaku ko amukela invoyisi, handle ka loko ku pfumelelaniwe swin’wana.

Tafula leri nga laha hansi ri kombisa ndlela leyi fomo yin’wana na yin’wana yi tirhaka ha yona hi ku angarhela. Minkarhi hinkwayo hlaya nkandziyiso na contract data ya wena.

Fomo ya kontiraka	I mani a nyikaka setifikeiti xa hakelo	Nkarhi wa hakelo	Nhlengelo wa hakelo leyi hlweleke	Swilulamiso leswikulu
JBCC Principal Building Agreement	Principal agent u humesa tisetifikeiti ta hakelo ta xikarhi.	Wu vekiwile eka kontiraka na contract data.	Hi ku landza kontiraka.	Nhlengelo, ku yimisa endzhaku ka xiviko, ku herisa, adjudication.
NEC4 Engineering and Construction Contract	Project Manager u nyika setifikeiti eka siku rin’wana na rin’wana ra ku pima.	Endzeni ka mavhiki manharhu ya siku ra ku pima, handle ka loko contract data yi vula swin’wana.	Nhlengelo hi rheti leyi nga eka contract data.	Nhlengelo, adjudication ehansi ka ti-option ta W, ku herisa.
GCC 2015 (mintirho ya civil)	Engineer u nyika setifikeiti xa xiviko xa n’hweti xa mukontraka.	Wu vekiwile eka swiyimo na contract data.	Hi ku landza kontiraka.	Nhlengelo, ku yimisa, adjudication, arbitration.

Eka ntirho wa mfumo, Treasury Regulations ehansi ka Public Finance Management Act (PFMA) ti lava leswaku tindzawulo ta rixaka na ta xifundzha ti hakela endzeni ka masiku ya 30 endzhaku ko amukela invoyisi, handle ka loko ku pfumelelaniwe swin’wana. Municipal Finance Management Act (MFMA) yi na nawu lowu fanaka wa masiku ya 30 eka timasipala.

Milawu ya hakelo ya xihatla (prompt payment regulations) ehansi ka CIDB Act na yona yi ringanyetiwile. Kambela xiyimo xa yona xa sweswi u nga si titshega hi yona eka xiviko.

Ku twisisa ndlela leyi tifomo ti hambanaka ha yona, hlaya tikontiraka ta JBCC vs NEC vs GCC.

Xana u nga lumba nhlengelo eka tihakelo ta ku aka leti hlweleke?

Ina, hakanyingi u nga lumba nhlengelo eka hakelo ya ku aka leyi hlweleke, hi rheti leyi nga eka kontiraka ya wena kumbe, loko kontiraka yi miyela, hi rheti leyi vekiweke ehansi ka Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975. Rheti yoleyo yi kandziyisiwa eka Government Gazette naswona yi fambisana na repo rate ya Reserve Bank, kutani ya cinca hi nkarhi.

Nhlengelo wu tirha ku sukela hi siku leri hakelo a yi fanele ku hakeriwa ku fikela hi siku leri yi hakeriwaka. Ndlela yo olova:

Nhlengelo wa siku = ntsengo lowu hundzeke nkarhi × rheti ya lembe ÷ 365
Nhlengelo hinkwawo = nhlengelo wa siku × masiku lama hundzeke

Xikombiso. Setifikeiti xa R1,000,000 xi hakeriwa masiku ya 45 xi hlwerile. Loko rheti leyi tirhaka yi ri 11% hi lembe:

Xilo	Ntsengo
Ntsengo lowu hundzeke nkarhi	R1,000,000
Nhlengelo wa siku (R1,000,000 × 11% ÷ 365)	R301.37
Masiku lama hundzeke	45
Nhlengelo lowu faneleke ku hakeriwa (R301.37 × 45)	R13,561.65

11% i ya xikombiso ntsena. Tirhisa rheti leyi nga eka kontiraka ya wena kumbe rheti ya sweswi leyi vekiweke. Kombela nhlengelo hi ku tsala, u ri na nomboro ya setifikeiti na siku ro hakela, nkarhi wun’wana na wun’wana loko hakelo yi hlwela.

Hikwalaho ka yini vaxavi va hakela hi ku hlwela?

Vaxavi hakanyingi va hakela hi ku hlwela hikwalaho ka swivangelo swa mune: va kaneta ntirho kumbe ku pimiwa, maphepha ma nonoka, va pfumala mali, kumbe ndlela ya vona ya ku pfumelela yi lehile. Xivangelo xin’wana na xin’wana xi lava nhlamulo yo hambana. Ku tiva lexi u langutaneke na xona swi ku byela loko u fanele ku rhumela vumbhoni, ku hlota nsayino kumbe ku tisirhelela eka khombo ra xikweleti.

Xivangelo	Swikombiso leswi tolovelekeke	Leswi pfunaka
Njhekanjhekisano hi khwalithi kumbe ku pimiwa	Swilo swi susiwa eka setifikeiti, swihoxo swi tlakusiwa hi ku hlwela.	Swifaniso, swingheniso swa dayari ya ndhawu ya ntirho, ti-variation order leti sayiniweke.
Maphepha lama nonokaka	Setifikeiti xi humesiwa hi ku hlwela, tidokumente to seketela ti pfumalekile.	Ti-claim leti heleleke, leti rhumeriweke hi nkarhi, ti ri na xiseketelo.
Ku pfumala mali ka muxavi	Swivangelo, tihakelo ta xiphemu, ku rindza ku xavisa kumbe mali ya bangi.	Ku kambela xikweleti, ti-guarantee ta hakelo, swirhendzevutani swo koma swa hakelo.
Ndlela yo leha ya ku pfumelela	Minsayino yo tala, swivutiso swa ntlawa wa timali.	Tiva maendlelo ka ha ri na nkarhi, landzelela eka xiyimo xin’wana na xin’wana.

Vahluvukisi lava hakelaka ku aka hi mali leyi humaka eka bangi hakanyingi va hakela hi ku hlwela loko quantity surveyor wa bangi a nga si sayina. Vutisa hi xivumbeko xa ku hakeriwa ka projeke u nga si sayina.

Ndlela yo sivela tihakelo leti hlwelaka

Ku sirheleleka lokunene eka hakelo leyi hlwelaka ku lunghiseriwa ntirho wu nga si sungula: swiyimo swa hakelo leswi nga erivaleni eka kontiraka, ti-claim leti heleleke n’hweti na n’hweti, na ntolovelo lowu vekiweke wa ku landzelela. Tihakelo to tala leti hlweleke leti hundzukeke timholovo ti sungule tanihi claim leyi nga heleriki kumbe ku cinca loku nga sayiniwangiki. Magoza lawa ma hunguta khombo rero eka projeke yin’wana na yin’wana ya JBCC, NEC kumbe GCC.

U nga si sayina:

Kambela nkarhi wa hakelo, rheti ya nhlengelo na timfanelo to yimisa eka contract data.
Vutisa ndlela leyi muxavi a hakelaka projeke ha yona.
Kombela guarantee ya hakelo eka mintirho leyikulu kumbe leyi nga na khombo lerikulu.
Nghenisa khombo ra hakelo eka nxavo wa tender ya wena.

N’hweti na n’hweti:

Rhumela claim ya wena hi siku ra kontiraka, yi ri na mimpimo, swifaniso na swingheniso swa dayari ya ndhawu ya ntirho.
Endla leswaku ku cinca kun’wana na kun’wana ku pfumeleriwa hi ku tsala u nga si endla ntirho.
Landzelela siku ra setifikeiti na siku ro hakela ka projeke yin’wana na yin’wana.
Landzelela masiku ma nga ri mangani siku ro hakela ri nga si fika, ku nga ri endzhaku.

Loko ntirho wu cinca:

Veka nxavo wa ku cinca kutani u ku sayinisa ntirho wu nga si sungula.
Ku engetele eka claim leyi landzelaka ku ri na ku pfumeleriwa ka kona loku tlhanganisiweke.

Eka maendlelo hinkwawo ya setifikeiti, vona xiletelo xa setifikeiti xa hakelo xa JBCC. Eka ku kunguhata loku anameke, vona vulawuri bya cash flow ya ku aka e Afrika-Dzonga.

Xana wa ha landzelela tisetifikeiti ta hakelo na retention eka spreadsheet? Wakha yi fambisa tihakelo ta nhluvukiso ehansi ka JBCC, NEC na GCC, ti-variation order na cash flow command centre eka software yin’we leyi akeriweke vaaki va Afrika-Dzonga: vona demo ya xichumayelo.

U fanele ku endla yini loko muxavi a hakela hi ku hlwela?

Loko muxavi a hakela hi ku hlwela, teka magoza hi ku landzelelana: rhumela xiviko xa ximfumo, kombela nhlengelo, tlakusa mhaka hi ku tsala, kutani u tirhisa swilulamiso leswi nga eka kontiraka ya wena swo tanihi adjudication kumbe ku yimisa. Landzela maendlelo ya swiviko ya kontiraka ya wena hi ku kongoma. Xilulamiso lexi tirhisiweke handle ka xiviko lexi faneleke xi nga ku veka eka ku tlula kontiraka. Kuma ndzayo ya nawu u nga si yimisa ntirho.

Goza	Rini	Leswi u faneleke ku swi endla
1. Xitsundzuxo	Masiku ma nga ri mangani siku ro hakela ri nga si fika	Tiyisisa nomboro ya setifikeiti, ntsengo na siku ro hakela.
2. Xiviko xa ximfumo	Siku leri landzelaka siku ro hakela	Xiviko lexi tsariweke eka muxavi na principal agent, xi tshaha xiyenge xa kontiraka.
3. Xikombelo xa nhlengelo	Swin’we na xiviko	Vula rheti na ndlela leyi nhlengelo wu hlayiwaka ha yona.
4. Ku tlakusa mhaka	Loko ya ha nga hakeriwanga	Tsalela vufambisi lebyi tlakukeke bya muxavi u ri na matimu ya tihakelo.
5. Adjudication	Loko ntsengo wu kanetiwa kumbe wu nga hakeriwanga	Yisa njhekanjhekisano ehansi ka xiyenge xa adjudication xa kontiraka ya wena.
6. Ku yimisa	Ntsena loko kontiraka yi swi pfumelela	Nyika xiviko lexi tsariweke lexi lavekaka, kutani u yimisa naswona u tsala masiku.

Xiviko xa ximfumo. Tirhisa nhloko leyi nga erivaleni, yo tanihi “Hakelo leyi hundzeke nkarhi, setifikeiti 7”. Tshaha kontiraka, setifikeiti, ntsengo, siku ro hakela na masiku lama hundzeke. Hlayisa khopi na vumbhoni bya ku rhumeriwa.

Adjudication. JBCC, NEC na GCC hinkwato ti nyika adjudication. Xiboho xa adjudicator hakanyingi xa boha ku fikela loko xi cinciwa hi arbitration kumbe khoto, naswona tikhoto hi ntolovelo ti xi tirhisa. Xi hatlisa naswona xi chipile ku tlula ku ya ekhotweni.

Ku yimisa. Kambela nkarhi wa xiviko na swiyimo eka kontiraka ya wena ku sungula. Tsala siku leri u yimeke ha rona na siku leri u sunguleke nakambe. Ku yimisa ku engetela ntshikelelo, kambe ku yimisa na mali leyi u yi kumaka, kutani ku tirhise hi vukheta.

Hikwalaho ka yini ti-spreadsheet ti tsandzeka ku landzelela tihakelo

Ti-spreadsheet ti tsandzeka ku landzelela tihakelo ta ku aka hikuva a ti tivi leswaku i setifikeiti xihi xi faneleke ku hakeriwa, xihi xi hundzeke nkarhi kumbe retention yihi yi lunghekeleke ku humesiwa. Loko muxavi a vutisa hi layini yo karhi, vumbhoni byi le ka email, WhatsApp na phepha. Nkarhi lowu hetiwaka u byi lavisisa i nkarhi lowu mali yi tshamaka eka akhawunti ya muxavi.

Swiphiqo leswi tolovelekeke:

Tisetifikeiti leti akiweke eka tifayili to hambana eka projeke yin’wana na yin’wana, ti ri na swihoxo swa tifomula.
Ku hava xilemukiso loko hakelo yi hundza siku ra yona.
Mintsengo ya retention yi landzeleriwa hi voko.
Ku pfumeleriwa ka ku cinca na swifaniso swa ndhawu ya ntirho swi hlayisiwile kun’wana.

Ntlhantlho i rekhodo rin’we eka projeke yin’wana na yin’wana leri hlanganisaka claim, setifikeiti, ku cinca, retention na vumbhoni, ri ri na masiku yo hakela lama u nga ma vonaka eka tindhawu hinkwato ta ntirho.

Makumu

Hakelo leyi hlwelaka i xiphiqo xa kontiraka yi nga si va xiphiqo xa mali. Tiva nkarhi wa hakelo, rheti ya nhlengelo na swilulamiso leswi nga eka contract data ya wena. Rhumela ti-claim leti heleleke hi nkarhi, sayinisa ku cinca ku sungula, naswona u teka goza hi siku leri landzelaka siku ro hakela. Vakontraka lava landzelelaka ka ha ri na nkarhi naswona hi ku tsala va hakeriwa hi ku hatlisa.

Swivutiso leswi Vutisiwaka Hakanyingi

Hakelo leyi hlwelaka eka ku aka i yini?

Hakelo leyi hlwelaka i ntsengo wun’wana na wun’wana lowu nyikiweke setifikeiti kumbe lowu faneleke ku hakeriwa ehansi ka kontiraka ya ku aka lowu muxavi a nga wu hakelangiki hi siku leri nga eka kontiraka. E Afrika-Dzonga, siku rero ri huma eka contract data ya JBCC, NEC kumbe GCC. Loko hakelo yi hlwerile, mukontraka hakanyingi a nga kombela nhlengelo naswona a tirhisa swilulamiso swa kontiraka.

Nkarhi lowu twalaka wa hakelo eka ntirho wa ku aka e Afrika-Dzonga i wihi?

A ku na nkarhi wun’we wa nawu eka ntirho wa phurayivhete, kutani nkarhi lowu nga eka kontiraka ya wena leyi sayiniweke hi wona lowu tirhaka. Vaxavi va mfumo hi ku angarhela va fanele ku hakela endzeni ka masiku ya 30 endzhaku ko amukela invoyisi ehansi ka PFMA Treasury Regulations na MFMA, handle ka loko ku pfumelelaniwe swin’wana. Kambela contract data ya wena u nga si sayina naswona u nghenisa nkarhi wun’wana na wun’wana wo leha wa hakelo eka nxavo wa tender ya wena.

Xana ndzi nga lumba nhlengelo eka tihakelo leti hlweleke?

Hakanyingi, ina. Kontiraka ya wena yi veka rheti ya nhlengelo. Loko yi miyela, rheti ehansi ka Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975 hi ntolovelo ya tirha. Rheti yoleyo yi fambisana na repo rate naswona ya cinca hi nkarhi. Hlayela nhlengelo ku sukela eka siku ro hakela ku ya eka siku ra hakelo kutani u wu kombela hi ku tsala.

Ndzi fanele ku endla yini loko muxavi a kaneta setifikeiti xa hakelo?

Kombela swilo leswi kanetiwaka hi ku tsala, naswona u kombela muxavi ku hakela xiphemu lexi nga kanetiwiki loko leswi saleke swi ri karhi swi tlhantlhiwa. Hlamula xivutiso xin’wana na xin’wana hi mimpimo, swifaniso, swingheniso swa dayari ya ndhawu ya ntirho na ku cinca loku sayiniweke. Loko njhekanjhekisano yi nga tlhantlhiwi, yi yise eka adjudication ehansi ka xiyenge xa ku tlhantlha timholovo xa kontiraka ya wena.

Xana mukontraka a nga yimisa ntirho loko a nga hakeriwi e Afrika-Dzonga?

Ntsena loko kontiraka yi swi pfumelela naswona u landzela maendlelo ya yona ya swiviko. Minkandziyiso yo tala ya JBCC na GCC yi nyika mukontraka mfanelo yo yimisa endzhaku ka xiviko loko hakelo yi nga endliwi. Kambela nkandziyiso wa wena. NEC yi titshega ngopfu hi nhlengelo, adjudication na ku herisa. Ku yimisa u nga ri na mfanelo ya kontiraka swi nga ku veka eka ku tlula kontiraka, kutani kuma ndzayo ya nawu ku sungula.

Swihloko leswi fambelanaka: