Ditefo tša Kago tše di Diegilego ka SA: Ditokelo tša Gago

Bontši bja borakontraka ba Afrika Borwa bao ba palelwago ga ba palelwe ka baka la mošomo wa diatla. Ba felelwa ke tšhelete ge ba letile go lefelwa mošomo wo ba o feditšego dikgwedi tše fetilego.

Tlhahlo ye e hlalosa ditokelo tša gago ge moreki wa kago a lefa ka morago ga nako ka Afrika Borwa. E akaretša melao ya tefo ka fase ga dikontraka tša JBCC, NEC le GCC, tswala ya tefo ye e diegilego, gore ke ka baka la eng bareki ba lefa ka morago ga nako, kamoo o ka e thibelago ka gona le mehato yeo o swanetšego go e tšea ge tšhelete e fetilwe ke nako.

Ke ka baka la eng ditefo tše di diegilego di gobatša borakontraka ba Afrika Borwa

Ditefo tše di diegilego di gobatša borakontraka ba Afrika Borwa ka gobane ba lefela bašomi, didirišwa le metšhene dibeke pele moreki a ba lefa. Oketša retention, gantši 5% go fihla go 10% ya setifikeiti se sengwe le se sengwe, gomme rakontraka a ka rwala karolo ye kgolo ya ditshenyegelo tša projeke ka balance sheet ya gagwe. Moreki o tee yo a diegago a ka emiša saete ye nngwe le ye nngwe.

Kamoo sekgoba se golago ka gona mošomong wa kago wo o tlwaelegilego:

O dira mošomo nakong ya kgwedi gomme o lefa sehlopha sa gago le bafepedi.
O romela kleime ya gago ya tefo mafelelong a kgwedi.
Principal agent goba quantity surveyor o lekanyetša boleng bja mošomo gomme o ntšha payment certificate.
Moreki o lefa ka gare ga nako yeo e lego ka kontrakeng, goba ka morago.

Le ge bohle ba latela kontraka, sekgoba go tloga go go šomiša tšhelete go fihla go go lefelwa se ka ba dibeke tše tshela go fihla go tše seswai. Ge setifikeiti se diegile goba moreki a lefa ka morago ga nako, se a gola.

Retention e mpefatša seo. Go projeke ya R5,000,000 ye e nago le retention ya 10%, R500,000 e a swarwa. Karolo e ka boa go practical completion gomme ye e šetšego go final completion, ka morago ga defects liability period. Ge go fetša go šutha, le tšhelete e a šutha.

Quantity surveyor le principal agent ba gare ga se. Tekanyetšo ya bona ya boleng le setifikeiti di thoma nako ya tefo, ka gona setifikeiti se se diegilego gantši ke lebaka la mathomo la tefo ye e diegilego.

Ke dipeelo dife tša tefo tšeo di šomago ka fase ga JBCC, NEC le GCC?

Ka fase ga dikontraka tša JBCC, NEC le GCC, nako ya tefo, tekanyo ya tswala le tokelo ya go emiša mošomo ka moka di tšwa go kontraka ye e saennwego le contract data ya yona. Ga go na nako e tee ya tefo ya intasteri ka moka ka Afrika Borwa. Bareki ba lekala la setšhaba ba na le mošomo wo o arogilego wa go lefa ka gare ga matšatši a 30 go tloga ge ba amogetše invoice, ntle le ge go dumelelanwe ka mokgwa o mongwe.

Tafola ye e lego ka fase e bontšha kamoo foromo ye nngwe le ye nngwe e šomago ka gona ka kakaretšo. Ka mehla bala kgatišo ya gago le contract data.

Foromo ya kontraka	Yo a netefatšago tefo	Nako ya tefo	Tswala ya tefo ye e diegilego	Ditharollo tše kgolo
JBCC Principal Building Agreement	Principal agent o ntšha di-interim payment certificate.	E beilwe ka kontraka le contract data.	Bjalo ka ge e beilwe ka kontrakeng.	Tswala, go emiša ka morago ga tsebišo, go fediša kontraka, adjudication.
NEC4 Engineering and Construction Contract	Project Manager o netefatša letšatšing le lengwe le le lengwe la tekanyetšo.	Ka gare ga dibeke tše tharo go tloga letšatšing la tekanyetšo, ntle le ge contract data e bolela ka mokgwa o mongwe.	Tswala ka tekanyo yeo e lego ka contract data.	Tswala, adjudication ka fase ga dikgetho tša W, go fediša kontraka.
GCC 2015 (mešomo ya civil)	Engineer o netefatša statemente ya kgwedi le kgwedi ya rakontraka.	E beilwe ka dipeelong le contract data.	Bjalo ka ge e beilwe ka kontrakeng.	Tswala, go emiša, adjudication, arbitration.

Bakeng sa mošomo wa lekala la setšhaba, Treasury Regulations ka fase ga Public Finance Management Act (PFMA) di nyaka gore mafapha a bosetšhaba le a profense a lefe ka gare ga matšatši a 30 go tloga ge a amogetše invoice, ntle le ge go dumelelanwe ka mokgwa o mongwe. Municipal Finance Management Act (MFMA) e na le molao wo o swanago wa matšatši a 30 bakeng sa mebasepala.

Melawana ya tefo ya ka pela (prompt payment regulations) ka fase ga CIDB Act le yona e šišintšwe. Hlahloba boemo bja yona bja bjale pele o ithekga ka yona ka tsebišong.

Go tseba kamoo diforomo di fapanago ka gona, bala dikontraka tša JBCC vs NEC vs GCC.

Na o ka lefiša tswala go ditefo tša kago tše di diegilego?

Ee, gantši o ka lefiša tswala go tefo ya kago ye e diegilego, ka tekanyo yeo e lego ka kontrakeng ya gago goba, ge kontraka e sa bolele selo, ka tekanyo yeo e beilwego ka fase ga Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975. Tekanyo yeo e phatlalatšwa ka Government Gazette gomme e amana le repo rate ya Reserve Bank, ka gona e a fetoga ka nako.

Tswala e bala go tloga letšatšing leo tefo e bego e swanetše go lefelwa go fihla letšatšing leo e lefelwago. Mokgwa wo bonolo:

Tswala ya letšatši = tekanyo ye e fetilwego ke nako × tekanyo ya ngwaga ÷ 365
Tswala ka moka = tswala ya letšatši × matšatši a go diega

Mohlala wa go hlalosa. Setifikeiti sa R1,000,000 se lefelwa ka morago ga matšatši a 45. Ge tekanyo yeo e šomago e le 11% ka ngwaga:

Selo	Tekanyo
Tekanyo ye e fetilwego ke nako	R1,000,000
Tswala ya letšatši (R1,000,000 × 11% ÷ 365)	R301.37
Matšatši a go diega	45
Tswala yeo e swanetšego go lefelwa (R301.37 × 45)	R13,561.65

11% ke ya mohlala fela. Šomiša tekanyo yeo e lego ka kontrakeng ya gago goba tekanyo ya bjale ye e beilwego (prescribed rate). Kleima tswala ka go ngwala, ka nomoro ya setifikeiti le letšatši la go lefelwa, nako le nako ge tefo e diegile.

Ke ka baka la eng bareki ba lefa ka morago ga nako?

Bareki gantši ba lefa ka morago ga nako ka mabaka a mane: ba ngangišana ka mošomo goba tekanyetšo ya boleng, ditokumente di nanya, ba hloka tšhelete, goba lenaneo la bona la go dumelela le letelele. Lebaka le lengwe le le lengwe le nyaka karabo ye e fapanego. Go tseba gore ke lefe leo o lebanego le lona go go botša ge eba o swanetše go romela bohlatse, go kgobela mosaeno goba go itšhireletša kgahlanong le kotsi ya sekoloto.

Lebaka	Dipontšho tše di tlwaelegilego	Seo se thušago
Kgohlano ka boleng goba tekanyetšo ya boleng	Dilo di tlošitšwe setifikeiting, diphošo di tšweletšwa ka morago.	Diswantšho, dingwalwa tša site diary, di-variation order tše di saennwego.
Ditokumente tše di nanyago	Setifikeiti se ntšhitšwe ka morago ga nako, ditokumente tša go thekga di a hlaela.	Dikleime tše di feletšego, tše di romelwago ka nako, tše di nago le bohlatse.
Tlhaelo ya tšhelete ya moreki	Mabaka, ditefo tša karolo, go leta thekišo goba di-drawdown tša panka.	Ditlhahlobo tša sekoloto, di-payment guarantee, medikologo ye mekopana ya tefo.
Lenaneo le letelele la go dumelela	Go saenela mo gontši, dipotšišo tša sehlopha sa ditšhelete.	Tseba tshepedišo e sa le ka pela, latela legatong le lengwe le le lengwe.

Bahlabolli bao ba lefelago kago go tšwa go di-drawdown tša panka gantši ba lefa ka morago ga nako ge quantity surveyor wa panka a se a saenela. Botšiša ka sebopego sa ditšhelete pele o saena.

Kamoo o ka thibelago ditefo tše di diegilego

Tšhireletšo ye kaone kgahlanong le tefo ye e diegilego e bewa pele mošomo o thoma: dipeelo tša tefo tše di kwagalago ka kontrakeng, dikleime tše di feletšego kgwedi le kgwedi, le tlwaelo ye e beilwego ya go latela. Bontši bja ditefo tše di diegilego tšeo di fetogago dikgohlano di thomile e le kleime ye e sa felago goba variation yeo e sa saennwago. Mehato ye e fokotša kotsi yeo go projeke efe goba efe ya JBCC, NEC goba GCC.

Pele o saena:

Hlahloba nako ya tefo, tekanyo ya tswala le ditokelo tša go emiša ka contract data.
Botšiša kamoo moreki a lefelago projeke ka gona.
Kgopela payment guarantee mešomong ye megolo goba ya kotsi ye kgolo.
Bea kotsi ya tefo ka theko ya tender ya gago.

Kgwedi le kgwedi:

Romela kleime ya gago ka letšatši la kontraka, ka dipalo, diswantšho le dingwalwa tša site diary.
Hwetša variation ye nngwe le ye nngwe e dumeletšwe ka go ngwala pele o dira mošomo.
Latela letšatši la setifikeiti le letšatši la go lefelwa la projeke ye nngwe le ye nngwe.
Latela matšatši a mmalwa pele ga letšatši la go lefelwa, e sego ka morago.

Ge bogolo bja mošomo bo fetoga:

Bea theko ya variation gomme o e hwetše e saennwe pele mošomo o thoma.
E oketše go kleime ye e latelago gotee le tumelelo ya yona.

Bakeng sa tshepedišo ka moka ya setifikeiti, bona tlhahlo ya JBCC payment certificate. Bakeng sa thulaganyo ye pharephare, bona taolo ya cash flow ya kago ka Afrika Borwa.

O sa latela di-payment certificate le retention ka spreadsheet? Wakha e sepediša ditefo tša tšwelopele ka fase ga JBCC, NEC le GCC, di-variation order le cash flow command centre ka software e tee ye e agetšwego baagi ba Afrika Borwa: bona demo ya setšweletšwa.

O swanetše go dira eng ge moreki a lefa ka morago ga nako?

Ge moreki a lefa ka morago ga nako, šoma ka mehato: romela tsebišo ya semmušo, kleima tswala, godiša taba ka go ngwala, ke moka o šomiše ditharollo tša kontraka ya gago tša go swana le adjudication goba go emiša. Latela tshepedišo ya ditsebišo ya kontraka ya gago tlwa. Tharollo yeo e šomišitšwego ntle le tsebišo ye e nepagetšego e ka go dira gore o robe kontraka. Hwetša keletšo ya semolao pele o emiša mošomo.

Mohato	Neng	Seo o swanetšego go se dira
1. Kgopotšo	Matšatši a mmalwa pele ga letšatši la go lefelwa	Netefatša nomoro ya setifikeiti, tekanyo le letšatši la go lefelwa.
2. Tsebišo ya semmušo	Letšatši ka morago ga letšatši la go lefelwa	Tsebišo ye e ngwadilwego go moreki le principal agent, o tšhupile temana ya kontraka.
3. Kleime ya tswala	Gotee le tsebišo	Bolela tekanyo le kamoo tswala e balwago ka gona.
4. Go godiša taba	Ge e sa dutše e sa lefelwa	Ngwalela bolaodi bja godimo bja moreki o na le histori ya ditefo.
5. Adjudication	Ge tekanyo e ngangišanwa goba e sa lefelwa	Romela kgohlano ka fase ga temana ya adjudication ya kontraka ya gago.
6. Go emiša	Fela ge kontraka e e dumelela	Fa tsebišo ye e ngwadilwego ye e nyakegago, ke moka o emiše gomme o ngwale matšatši.

Tsebišo ya semmušo. Šomiša hlogo ye e kwagalago, ya go swana le “Tefo ye e fetilwego ke nako, setifikeiti 7”. Tšhupa kontraka, setifikeiti, tekanyo, letšatši la go lefelwa le matšatši a go diega. Boloka kopi le bohlatse bja go fihlišwa.

Adjudication. JBCC, NEC le GCC ka moka di dumelela adjudication. Sephetho sa adjudicator gantši se a tlema go fihlela se fetošwa ke arbitration goba kgorotsheko, gomme dikgorotsheko ka kakaretšo di a se phethagatša. Se potlakile ebile se tura ka tlase go feta go ya kgorotshekong.

Go emiša. Hlahloba pele nako ya tsebišo le dipeelo ka kontrakeng ya gago. Ngwala letšatši leo o emišitšego le letšatši leo o thomilego gape. Go emiša go oketša kgatelelo, eupša gape go emiša letseno la gago, ka gona go šomiše ka šedi.

Ke ka baka la eng di-spreadsheet di palelwa go latela ditefo

Di-spreadsheet di palelwa go latela ditefo tša kago ka gobane ga di tsebe gore ke setifikeiti sefe se swanetšego go lefelwa, sefe se fetilwego ke nako goba retention efe e loketšego go lokollwa. Ge moreki a botšiša ka mothaladi, bohlatse bo dula ka email, WhatsApp le pampiring. Nako yeo e šomišwago go bo nyaka ke nako yeo tšhelete e dulago ka akhaonteng ya moreki.

Mathata a tlwaelegilego:

Disetifikeiti di agilwe ka difaeleng tše di arogilego tša projeke ye nngwe le ye nngwe, ka diphošo tša difomula.
Ga go na temošo ge tefo e feta letšatši la yona la go lefelwa.
Ditekanyo tša retention di latelwa ka seatla.
Ditumelelo tša di-variation le diswantšho tša saete di bolokilwe gongwe.

Tharollo ke rekhoto e tee ka projeke yeo e kgokaganyago kleime, setifikeiti, di-variation, retention le bohlatse, ka matšatši a go lefelwa ao o ka a bonago go disaete ka moka.

Kakaretšo

Tefo ye e diegilego ke bothata bja kontraka pele e eba bothata bja tšhelete. Tseba nako ya tefo, tekanyo ya tswala le ditharollo ka contract data ya gago. Romela dikleime tše di feletšego ka nako, hwetša di-variation di saennwe pele, gomme o šome letšatši ka morago ga ge tefo e swanetše go lefelwa. Borakontraka bao ba latelago ka pela le ka go ngwala ba lefelwa ka pela.

Dipotšišo tše di Botšišwago Gantši

Tefo ye e diegilego ka kagong ke eng?

Tefo ye e diegilego ke tekanyo efe goba efe yeo e netefaditšwego goba e swanetšego go lefelwa ka fase ga kontraka ya kago yeo moreki a sa e lefago ka letšatši leo le lego ka kontrakeng. Ka Afrika Borwa, letšatši leo le tšwa go contract data ya JBCC, NEC goba GCC. Ge tefo e šetše e diegile, rakontraka gantši a ka kleima tswala gomme a šomiša ditharollo tša kontraka.

Nako ya tefo ye e kwagalago ya mošomo wa kago ka Afrika Borwa ke efe?

Ga go na nako e tee ya semolao bakeng sa mošomo wa praebete, ka gona nako yeo e lego ka kontrakeng ya gago ye e saennwego e a šoma. Bareki ba lekala la setšhaba ka kakaretšo ba swanetše go lefa ka gare ga matšatši a 30 go tloga ge ba amogetše invoice ka fase ga PFMA Treasury Regulations le MFMA, ntle le ge go dumelelanwe ka mokgwa o mongwe. Hlahloba contract data ya gago pele o saena gomme o bee nako efe goba efe ye telele ya tefo ka theko ya tender ya gago.

Na nka lefiša tswala go ditefo tše di diegilego?

Gantši, ee. Kontraka ya gago e bea tekanyo ya tswala. Ge e sa bolele selo, tekanyo ka fase ga Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975 gantši e a šoma. Tekanyo yeo e amana le repo rate gomme e a fetoga ka nako. Bala tswala go tloga letšatšing la go lefelwa go fihla letšatšing la tefo gomme o e kleime ka go ngwala.

Ke swanetše go dira eng ge moreki a ngangišana ka payment certificate?

Kgopela dilo tšeo di ngangišanwago ka go ngwala, gomme o kgopele moreki go lefa karolo yeo e sa ngangišanwego ge tše dingwe di sa rarollwa. Araba potšišo ye nngwe le ye nngwe ka dipalo, diswantšho, dingwalwa tša site diary le di-variation tše di saennwego. Ge kgohlano e sa rarollwe, e romele go adjudication ka fase ga temana ya tharollo ya dikgohlano ya kontraka ya gago.

Na rakontraka a ka emiša mošomo ge a sa lefelwe ka Afrika Borwa?

Fela ge kontraka e e dumelela gomme o latela tshepedišo ya yona ya ditsebišo. Bontši bja dikgatišo tša JBCC le GCC bo fa rakontraka tokelo ya go emiša ka morago ga tsebišo ge tefo e sa dirwe. Hlahloba kgatišo ya gago. NEC e ithekga kudu ka tswala, adjudication le go fediša kontraka. Go emiša ntle le tokelo ya kontraka go ka go dira gore o robe kontraka, ka gona hwetša keletšo ya semolao pele.

Dihlogo tše di Amanago: