Ditefo tse Diehang tsa Kaho SA: Ditokelo tsa Hao

Bakonteraka ba bangata ba Afrika Borwa ba hlolehang ha ba hlolehe ka lebaka la boleng ba mosebetsi. Ba fellwa ke tjhelete ha ba ntse ba emetse ho lefuwa bakeng sa mosebetsi oo ba o phethileng dikgwedi tse fetileng.

Tataiso ena e hlalosa ditokelo tsa hao ha moreki wa kaho a lefa morao Afrika Borwa. E akaretsa melao ya tefo tlasa dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC, tswala ya tefo e diehileng, hobaneng bareki ba lefa morao, kamoo o ka e thibelang le mehato eo o lokelang ho e nka ha tjhelete e fetile nako.

Hobaneng ditefo tse diehang di utlwisa bakonteraka ba Afrika Borwa bohloko

Ditefo tse diehang di utlwisa bakonteraka ba Afrika Borwa bohloko hobane ba lefella basebetsi, thepa le disebediswa dibeke pele moreki a ba lefa. Eketsa retention, hangata 5% ho isa ho 10% ya setifikeiti ka seng, mme kontraka e ka jara karolo e kgolo ya ditjeho tsa projeke balance sheet ya yona. Moreki a le mong ya diehang a ka emisa sebaka se seng le se seng.

Kamoo sekgeo se hahwang ka teng mosebetsing o tlwaelehileng wa kaho:

O etsa mosebetsi nakong ya kgwedi mme o lefa sehlopha sa hao le bafepedi.
O romela kleime ya hao ya tefo qetellong ya kgwedi.
Principal agent kapa quantity surveyor o lekanya mosebetsi mme o fana ka setifikeiti sa tefo.
Moreki o lefa ka hare ho nako e konterakeng, kapa kamorao.

Esita le ha bohle ba latela konteraka, sekgeo ho tloha ho sebedisa tjhelete ho isa ho lefuwa e ka ba dibeke tse tsheletseng ho isa ho tse robedi. Ha setifikeiti se diehile kapa moreki a lefa morao, se a hola.

Retention e etsa hore ho mpefale. Projekeng ya R5,000,000 e nang le retention ya 10%, R500,000 e a tshwarwa. Karolo e ka kgutla ha practical completion mme e setseng ha final completion, kamora defects liability period. Haeba completion e dieha, le tjhelete e a dieha.

Quantity surveyor le principal agent ba bohareng ba sena. Valuation le setifikeiti sa bona di qala nako ya tefo, ka hoo setifikeiti se diehileng hangata ke sesosa sa pele sa tefo e diehileng.

Ke dipehelo dife tsa tefo tse sebetsang tlasa JBCC, NEC le GCC?

Tlasa dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC, nako ya tefo, sekgahla sa tswala le tokelo ya ho emisa mosebetsi kaofela di tswa konterakeng e saennweng le contract data ya yona. Ha ho nako e le nngwe ya tefo ya indasteri yohle Afrika Borwa. Bareki ba lekala la mmuso ba na le mosebetsi o arohaneng wa ho lefa ka hare ho matsatsi a 30 ho tloha ha ba amohela invoice, ntle le haeba ho dumellanwe ka tsela e nngwe.

Tafole e ka tlase e bontsha kamoo foromo ka nngwe e sebetsang ka kakaretso. Kamehla bala kgatiso ya hao le contract data.

Foromo ya konteraka	Ke mang ya netefatsang tefo	Nako ya tefo	Tswala ya tefo e diehileng	Ditharollo tse kgolo
JBCC Principal Building Agreement	Principal agent o fana ka ditifikeiti tsa tefo tsa nakwana.	E behilwe konterakeng le contract data.	Jwalo ka ha e behilwe konterakeng.	Tswala, ho emisa kamora tsebiso, ho fedisa konteraka, adjudication.
NEC4 Engineering and Construction Contract	Project Manager o netefatsa ka letsatsi le leng le le leng la tekolo.	Ka hare ho dibeke tse tharo ho tloha letsatsing la tekolo, ntle le haeba contract data e bolela ho hong.	Tswala ka sekgahla se contract data.	Tswala, adjudication tlasa dikgetho tsa W, ho fedisa konteraka.
GCC 2015 (mesebetsi ya civil)	Engineer o netefatsa statement ya kgwedi ya kontraka.	E behilwe dipehelong le contract data.	Jwalo ka ha e behilwe konterakeng.	Tswala, ho emisa, adjudication, arbitration.

Bakeng sa mosebetsi wa lekala la mmuso, Treasury Regulations tlasa Public Finance Management Act (PFMA) di tlama mafapha a naha le a porofense ho lefa ka hare ho matsatsi a 30 ho tloha ha ba amohela invoice, ntle le haeba ho dumellanwe ka tsela e nngwe. Municipal Finance Management Act (MFMA) e na le molao o tshwanang wa matsatsi a 30 bakeng sa bomasepala.

Melawana ya prompt payment tlasa CIDB Act le yona e hlahisitswe. Hlahloba boemo ba yona ba jwale pele o itshetleha ka yona tsebisong.

Bakeng sa ho eketsehileng ka kamoo diforomo di fapanang, bala dikonteraka tsa JBCC kgahlano le NEC kgahlano le GCC.

Na o ka lefisa tswala ditefong tsa kaho tse diehileng?

E, hangata o ka lefisa tswala tefong ya kaho e diehileng, ka sekgahla se konterakeng ya hao kapa, haeba konteraka e kgutsitse, ka sekgahla se behilweng tlasa Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975. Sekgahla seo se phatlalatswa ho Government Gazette mme se hokahane le repo rate ya Reserve Bank, ka hoo se fetoha ha nako e ntse e tsamaya.

Tswala e sebetsa ho tloha letsatsing leo tefo e neng e lokela ho lefuwa ka lona ho fihlela letsatsing leo e lefuwang ka lona. Mokgwa o bonolo:

Tswala ya letsatsi = tjhelete e fetileng nako × sekgahla sa selemo ÷ 365
Tswala yohle = tswala ya letsatsi × matsatsi a fetileng nako

Mohlala. Setifikeiti sa R1,000,000 se lefuwa matsatsi a 45 morao. Haeba sekgahla se sebetsang e le 11% ka selemo:

Ntho	Tjhelete
Tjhelete e fetileng nako	R1,000,000
Tswala ya letsatsi (R1,000,000 × 11% ÷ 365)	R301.37
Matsatsi a fetileng nako	45
Tswala e lokelang ho lefuwa (R301.37 × 45)	R13,561.65

11% ke ya mohlala feela. Sebedisa sekgahla se konterakeng ya hao kapa prescribed rate ya jwale. Kleima tswala ka ho ngola, ka nomoro ya setifikeiti le letsatsi la tefo, nako le nako ha tefo e diehile.

Hobaneng bareki ba lefa morao?

Bareki hangata ba lefa morao ka mabaka a mane: ba phehisana ka mosebetsi kapa valuation, ditokomane di dieha, ba haellwa ke tjhelete, kapa ketane ya bona ya tumello e telele. Sesosa ka seng se hloka karabo e fapaneng. Ho tseba hore na o tobane le sefe ho o bolella hore na o romele bopaki, o lelekise tshaeno kapa o itshireletse kgahlano le kotsi ya mokoloto.

Sesosa	Matshwao a tlwaelehileng	Se thusang
Qabang ka boleng kapa valuation	Dintho di tloswa setifikeiting, diphoso di hlahiswa morao.	Ditshwantsho, dintlha tsa dayari ya sebaka, di-variation order tse saennweng.
Ditokomane tse diehang	Setifikeiti se fanwa morao, ditokomane tse tshehetsang di haella.	Dikleime tse feletseng, tse romelwang ka nako, ka bopaki.
Kgaello ya tjhelete ya moreki	Mabaka, ditefo tsa karolo, ho emela thekiso kapa di-drawdown tsa banka.	Ditlhahlobo tsa mokoloto, ditiisetso tsa tefo, dipotoloho tse kgutshwane tsa tefo.
Ketane e telele ya tumello	Ditumello tse mmalwa, dipotso tsa sehlopha sa ditjhelete.	Tseba tshebetso esale pele, latela mohatong ka mong.

Baqapi ba tsamaisang kaho ka di-drawdown tsa banka hangata ba lefa morao ha quantity surveyor wa banka a so saene. Botsa ka sebopeho sa ditjhelete pele o saena.

Kamoo o ka thibelang ditefo tse diehang

Tshireletso e molemohali kgahlano le tefo e diehileng e behwa pele mosebetsi o qala: dipehelo tse hlakileng tsa tefo konterakeng, dikleime tse feletseng kgwedi le kgwedi, le tlwaelo e tsitsitseng ya ho latela. Boholo ba ditefo tse diehang tse fetohang diqabang bo qadile e le kleime e sa fellang kapa variation e sa saennwang. Mehato ena e fokotsa kotsi eo projekeng efe kapa efe ya JBCC, NEC kapa GCC.

Pele o saena:

Hlahloba nako ya tefo, sekgahla sa tswala le ditokelo tsa ho emisa contract data.
Botsa kamoo moreki a tsamaisang projeke ka ditjhelete.
Kopa tiisetso ya tefo mesebetsing e meholo kapa ya kotsi e phahameng.
Beha kotsi ya tefo thekong ya tender ya hao.

Kgwedi le kgwedi:

Romela kleime ya hao ka letsatsi la konteraka, ka ditekanyo, ditshwantsho le dintlha tsa dayari ya sebaka.
Etsa hore variation e nngwe le e nngwe e amohelwe ka ho ngola pele o etsa mosebetsi.
Latela letsatsi la setifikeiti le letsatsi la tefo bakeng sa projeke ka nngwe.
Latela matsatsi a mmalwa pele ho letsatsi la tefo, eseng kamorao.

Ha mosebetsi o fetoha:

Beha variation theko mme o e saenelwe pele mosebetsi o qala.
E kenye kleimeng e latelang hammoho le tumello ya yona.

Bakeng sa tshebetso e feletseng ya setifikeiti, bona tataiso ya setifikeiti sa tefo sa JBCC. Bakeng sa moralo o pharaletseng, bona taolo ya cash flow ya kaho Afrika Borwa.

O ntse o latela ditifikeiti tsa tefo le retention ka spreadsheet? Wakha e tsamaisa ditefo tsa tswelopele tlasa JBCC, NEC le GCC, di-variation order le cash flow command centre software e le nngwe e hahetsweng bahahi ba Afrika Borwa: bona demo ya sehlahiswa.

O lokela ho etsa eng ha moreki a lefa morao?

Ha moreki a lefa morao, nka kgato ka mehato: romela tsebiso e semmuso, kleima tswala, phahamisa taba ka ho ngola, ebe o sebedisa ditharollo tse konterakeng ya hao jwalo ka adjudication kapa ho emisa mosebetsi. Latela tshebetso ya ditsebiso ya konteraka ya hao hantle. Tharollo e sebediswang ntle le tsebiso e nepahetseng e ka o etsa hore o tlole konteraka. Fumana keletso ya molao pele o emisa mosebetsi.

Mohato	Neng	Seo o lokelang ho se etsa
1. Kgopotso	Matsatsi a mmalwa pele ho letsatsi la tefo	Netefatsa nomoro ya setifikeiti, tjhelete le letsatsi la tefo.
2. Tsebiso e semmuso	Letsatsi kamora letsatsi la tefo	Tsebiso e ngotsweng ho moreki le principal agent, e qotsang pehelo ya konteraka.
3. Kleime ya tswala	Hammoho le tsebiso	Bolela sekgahla le kamoo tswala e balwang ka teng.
4. Ho phahamisa taba	Haeba e ntse e sa lefuwa	Ngolla botsamaisi bo phahameng ba moreki ka nalane ya ditefo.
5. Adjudication	Haeba tjhelete e phehisanwa kapa e sa lefuwa	Isa qabang tlasa pehelo ya adjudication ya konteraka ya hao.
6. Ho emisa mosebetsi	Feela haeba konteraka e e dumella	Fana ka tsebiso e ngotsweng e hlokahalang, ebe o emisa mme o ngole matsatsi.

Tsebiso e semmuso. Sebedisa sehlooho se hlakileng, jwalo ka “Tefo e fetileng nako, setifikeiti sa 7”. Qotsa konteraka, setifikeiti, tjhelete, letsatsi la tefo le matsatsi a fetileng nako. Boloka kopi le bopaki ba ho romelwa.

Adjudication. JBCC, NEC le GCC kaofela di fana ka adjudication. Qeto ya adjudicator hangata e tlama ho fihlela e fetolwa ke arbitration kapa lekgotla, mme makgotla ka kakaretso a e qobella. E potlakile ebile e theko e tlase ho feta ho ya lekgotleng.

Ho emisa mosebetsi. Hlahloba nako ya tsebiso le dipehelo konterakeng ya hao pele. Ngola letsatsi leo o emisitseng ka lona le letsatsi leo o qaleng hape. Ho emisa ho eketsa kgatello, empa ho boetse ho emisa lekeno la hao, ka hoo e sebedise ka hloko.

Hobaneng di-spreadsheet di hloleha ho latela ditefo

Di-spreadsheet di hloleha ho latela ditefo tsa kaho hobane ha di tsebe hore na ke setifikeiti sefe se lokelang ho lefuwa, sefe se fetileng nako kapa retention efe e lokileng ho lokollwa. Ha moreki a botsa ka ntho e itseng, bopaki bo ho email, WhatsApp le pampiri. Nako e sebediswang ho bo batla ke nako eo tjhelete e dulang akhaontong ya moreki.

Mathata a tlwaelehileng:

Ditifikeiti di hahwa difaeleng tse arohaneng bakeng sa projeke ka nngwe, ka diphoso tsa difomula.
Ha ho temoso ha tefo e feta letsatsi la yona.
Ditjhelete tsa retention di latelwa ka letsoho.
Ditumello tsa di-variation le ditshwantsho tsa sebaka di bolokilwe sebakeng se seng.

Tharollo ke rekoto e le nngwe ka projeke e hokahanyang kleime, setifikeiti, di-variation, retention le bopaki, ka matsatsi a tefo ao o ka a bonang dibakeng tsohle.

Qetello

Tefo e diehileng ke bothata ba konteraka pele e eba bothata ba tjhelete. Tseba nako ya tefo, sekgahla sa tswala le ditharollo contract data ya hao. Romela dikleime tse feletseng ka nako, etsa hore di-variation di saennwe pele, mme o nke kgato letsatsing le latelang kamora hore tefo e lokele ho lefuwa. Bakonteraka ba latelang kapele le ka ho ngola ba lefuwa kapele.

Dipotso tse Botswang Hangata

Tefo e diehileng kahong ke eng?

Tefo e diehileng ke tjhelete efe kapa efe e netefaditsweng kapa e lokelang ho lefuwa tlasa konteraka ya kaho eo moreki a sa e lefang ka letsatsi le konterakeng. Afrika Borwa, letsatsi leo le tswa contract data ya JBCC, NEC kapa GCC. Hang ha tefo e diehile, kontraka hangata e ka kleima tswala mme ya sebedisa ditharollo tsa konteraka.

Nako e utlwahalang ya tefo bakeng sa mosebetsi wa kaho Afrika Borwa ke efe?

Ha ho nako e le nngwe ya molao bakeng sa mosebetsi wa poraefete, ka hoo nako e konterakeng ya hao e saennweng e a sebetsa. Bareki ba lekala la mmuso ka kakaretso ba tlameha ho lefa ka hare ho matsatsi a 30 ho tloha ha ba amohela invoice tlasa PFMA Treasury Regulations le MFMA, ntle le haeba ho dumellanwe ka tsela e nngwe. Hlahloba contract data ya hao pele o saena mme o behe nako efe kapa efe e telele ya tefo thekong ya tender ya hao.

Na nka lefisa tswala ditefong tse diehileng?

Hangata, e. Konteraka ya hao e beha sekgahla sa tswala. Haeba e kgutsitse, sekgahla tlasa Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975 hangata se a sebetsa. Sekgahla seo se hokahane le repo rate mme se fetoha ha nako e ntse e tsamaya. Bala tswala ho tloha letsatsing la tefo ho isa letsatsing la ho lefa mme o e kleime ka ho ngola.

Ke lokela ho etsa eng haeba moreki a phehisana ka setifikeiti sa tefo?

Kopa dintho tse phehisanwang ka ho ngola, mme o kope moreki ho lefa karolo e sa phehisanweng ha e setseng e ntse e rarollwa. Araba potso ka nngwe ka ditekanyo, ditshwantsho, dintlha tsa dayari ya sebaka le di-variation tse saennweng. Haeba qabang e sa rarollwe, e ise ho adjudication tlasa pehelo ya tharollo ya diqabang ya konteraka ya hao.

Na kontraka e ka emisa mosebetsi haeba e sa lefuwe Afrika Borwa?

Feela haeba konteraka e e dumella mme o latela tshebetso ya yona ya ditsebiso. Dikgatiso tse ngata tsa JBCC le GCC di fa kontraka tokelo ya ho emisa kamora tsebiso ha tefo e sa etswe. Hlahloba kgatiso ya hao. NEC e itshetleha haholo ka tswala, adjudication le ho fedisa konteraka. Ho emisa ntle le tokelo ya konteraka ho ka o etsa hore o tlole konteraka, ka hoo fumana keletso ya molao pele.

Dihlooho tse Amanang: