Dituelo tsa Kago tse di Diegang mo SA: Ditshwanelo

Bontsi jwa bakonteraka ba Afrika Borwa ba ba palelwang ga ba palelwe ke botswerere jwa tiro. Ba fetelwa ke madi fa ba letile go duelwa tiro e ba e feditseng dikgwedi tse di fetileng.

Kaedi eno e tlhalosa ditshwanelo tsa gago fa moreki wa kago a duela morago mo Afrika Borwa. E akaretsa melao ya tuelo ka fa tlase ga dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC, kgatelo (interest) mo tuelong e e diegileng, gore ke ka ntlha yang bareki ba duela morago, ka moo o ka go thibelang le dikgato tse o tshwanetseng go di tsaya fa madi a feletswe ke nako.

Ke ka ntlha yang dituelo tse di diegang di utlwisa bakonteraka ba Afrika Borwa botlhoko

Dituelo tse di diegang di utlwisa bakonteraka ba Afrika Borwa botlhoko ka gonne ba duelela badiri, didirisiwa le plant dibeke pele moreki a ba duela. Oketsa retention, gantsi 5% go ya 10% ya setifikeiti sengwe le sengwe, mme mokonteraka a ka rwala karolo e kgolo ya ditshenyegelo tsa porojeke mo balance sheet ya gagwe. Moreki a le mongwe yo o duelang morago a ka emisa lefelo lengwe le lengwe.

Ka moo phatlha e golang ka teng mo tirong e e tlwaelegileng ya kago:

O dira tiro ka kgwedi mme o duele setlhopha sa gago le barekisi.
O romela kleime ya gago ya tuelo kwa bofelong jwa kgwedi.
Principal agent kgotsa quantity surveyor o lekanya boleng jwa tiro mme o ntsha setifikeiti sa tuelo.
Moreki o duela mo pakeng e e mo konterakeng, kgotsa morago.

Le fa mongwe le mongwe a latela konteraka, phatlha go tloga ka go dirisa madi go ya kwa go duelweng e ka nna dibeke di le thataro go ya go robedi. Fa setifikeiti se diega kgotsa moreki a duela morago, e a gola.

Retention e e dira maswe go feta. Mo porojekeng ya R5,000,000 e e nang le retention ya 10%, R500,000 e a tshwarwa. Karolo e ka boa ka practical completion mme e e setseng ka final completion, morago ga defects liability period. Fa completion e diega, le madi a a diega.

Quantity surveyor le principal agent ba mo bogareng jwa seno. Tekanyetso ya bone ya boleng le setifikeiti di simolola nako ya tuelo, ka jalo setifikeiti se se diegileng gantsi ke lebaka la ntlha la tuelo e e diegileng.

Ke dipeelo dife tsa tuelo tse di dirang ka fa tlase ga JBCC, NEC le GCC?

Ka fa tlase ga dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC, paka ya tuelo, selekanyo sa kgatelo le tshwanelo ya go emisa tiro tsotlhe di tswa mo konterakeng e e saennweng le contract data ya yone. Ga go paka e le nngwe ya tuelo ya intaseteri yotlhe mo Afrika Borwa. Bareki ba lekala la puso ba na le tshwanelo e e farologaneng ya go duela mo malatsing a le 30 morago ga go amogela invoice, ntle le fa go dumelanwe ka tsela e nngwe.

Tafole e e fa tlase e bontsha ka moo foromo nngwe le nngwe e dirang ka teng ka kakaretso. Ka metlha bala kgatiso ya gago le contract data.

Foromo ya konteraka	Ke mang yo o netefatsang tuelo	Paka ya tuelo	Kgatelo mo tuelong e e diegileng	Ditharabololo tse dikgolo
JBCC Principal Building Agreement	Principal agent o ntsha disetifikeiti tsa tuelo tsa nakwana.	E beilwe mo konterakeng le contract data.	Jaaka e beilwe mo konterakeng.	Kgatelo, go emisa tiro morago ga kitsiso, go fedisa konteraka, adjudication.
NEC4 Engineering and Construction Contract	Project Manager o netefatsa ka letlha lengwe le lengwe la assessment.	Mo dibekeng di le tharo morago ga letlha la assessment, ntle le fa contract data e bolela ka tsela e nngwe.	Kgatelo ka selekanyo se se mo contract data.	Kgatelo, adjudication ka fa tlase ga W options, go fedisa konteraka.
GCC 2015 (ditiro tsa civil)	Engineer o netefatsa statement ya kgwedi ya mokonteraka.	E beilwe mo dipeelong le contract data.	Jaaka e beilwe mo konterakeng.	Kgatelo, go emisa tiro, adjudication, arbitration.

Bakeng sa tiro ya lekala la puso, Treasury Regulations ka fa tlase ga Public Finance Management Act (PFMA) di pateletsa mafapha a bosetšhaba le a porofense go duela mo malatsing a le 30 morago ga go amogela invoice, ntle le fa go dumelanwe ka tsela e nngwe. Municipal Finance Management Act (MFMA) e na le molao o o tshwanang wa malatsi a le 30 bakeng sa bomasepala.

Melawana ya prompt payment ka fa tlase ga CIDB Act le yone e tshitshintswe. Tlhatlhoba maemo a yone a ga jaana pele o ikaega ka yone mo kitsisong.

Go bona mo go oketsegileng ka ga ka moo diforomo di farologanang ka teng, bala JBCC kgatlhanong le NEC kgatlhanong le GCC dikonteraka.

A o ka duedisa kgatelo mo dituelong tsa kago tse di diegileng?

Ee, gantsi o ka duedisa kgatelo mo tuelong ya kago e e diegileng, ka selekanyo se se mo konterakeng ya gago kgotsa, fa konteraka e sa bue sepe, ka selekanyo se se beilweng ka fa tlase ga Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975. Selekanyo seo se gatisiwa mo Government Gazette mme se golagane le repo rate ya Reserve Bank, ka jalo se a fetoga ka nako.

Kgatelo e simolola ka letsatsi le tuelo e neng e tshwanetse go duelwa ka lone go fitlha ka letsatsi le e duelwang ka lone. Mokgwa o o bonolo:

Kgatelo ya letsatsi = palo e e feletsweng ke nako × selekanyo sa ngwaga ÷ 365
Kgatelo yotlhe = kgatelo ya letsatsi × malatsi a go diega

Sekai sa tshupetso. Setifikeiti sa R1,000,000 se duelwa malatsi a le 45 morago. Fa selekanyo se se dirang e le 11% ka ngwaga:

Selo	Palo
Palo e e feletsweng ke nako	R1,000,000
Kgatelo ya letsatsi (R1,000,000 × 11% ÷ 365)	R301.37
Malatsi a go diega	45
Kgatelo e e tshwanetseng go duelwa (R301.37 × 45)	R13,561.65

11% ke ya sekai fela. Dirisa selekanyo se se mo konterakeng ya gago kgotsa prescribed rate ya ga jaana. Dira kleime ya kgatelo ka mokwalo, ka nomoro ya setifikeiti le letlha la go duelwa, nako nngwe le nngwe fa tuelo e diega.

Ke ka ntlha yang bareki ba duela morago?

Bareki gantsi ba duela morago ka mabaka a mane: ba ganetsa tiro kgotsa tekanyetso ya boleng, dikwalo di bonya, ba tlhaelelwa ke madi, kgotsa tatelano ya bone ya tumelelo e telele. Lebaka lengwe le lengwe le tlhoka karabo e e farologaneng. Go itse gore o lebane le lefe go go bolelela gore a o romele bosupi, o latelele tshaeno kgotsa o itshireletse kgatlhanong le kotsi ya sekoloto.

Lebaka	Dikai tse di tlwaelegileng	Se se thusang
Kgotlhang ka boleng kgotsa tekanyetso ya boleng	Dilo di tlositswe mo setifikeiting, diphoso di tsositswe morago.	Ditshwantsho, dintlha tsa dayari ya lefelo, di-variation order tse di saennweng.
Dikwalo tse di bonya	Setifikeiti se ntshitswe morago, dikwalo tse di tshegetsang di tlhaela.	Dikleime tse di feletseng, tse di romilweng ka nako, ka bosupi.
Tlhaelo ya madi ya moreki	Dipeba, dituelo tsa karolo, go letela dithekiso kgotsa di-drawdown tsa banka.	Ditlhatlhobo tsa sekoloto, di-guarantee tsa tuelo, megato e mekhutshwane ya tuelo.
Tatelano e telele ya tumelelo	Ditshaeno di le mmalwa, dipotso tsa setlhopha sa ditšhelete.	Itse tsamaiso pele, latela mo kgatong nngwe le nngwe.

Batlhami ba ba duelelang kago ka di-drawdown tsa banka gantsi ba duela morago fa quantity surveyor wa banka a ise a saene. Botsa ka ga sebopego sa go duelela pele o saena.

Ka moo o ka thibelang dituelo tse di diegang

Tshireletso e e gaisang kgatlhanong le tuelo e e diegileng e baakanngwa pele tiro e simolola: dipeelo tse di phepa tsa tuelo mo konterakeng, dikleime tse di feletseng kgwedi le kgwedi, le tiro e e tlhomameng ya go latela. Bontsi jwa dituelo tse di diegileng tse di nnang dikgotlhang di simolotse jaaka kleime e e sa felelang kgotsa phetogo e e sa saenwang. Dikgato tseno di fokotsa kotsi eo mo porojekeng nngwe le nngwe ya JBCC, NEC kgotsa GCC.

Pele o saena:

Tlhatlhoba paka ya tuelo, selekanyo sa kgatelo le ditshwanelo tsa go emisa tiro mo contract data.
Botsa ka moo moreki a duelelang porojeke ka teng.
Kopa guarantee ya tuelo mo ditirong tse dikgolo kgotsa tse di nang le kotsi e kgolo.
Tsenya kotsi ya tuelo mo tlhwatlhweng ya tender ya gago.

Kgwedi le kgwedi:

Romela kleime ya gago ka letlha la konteraka, ka ditekanyo, ditshwantsho le dintlha tsa dayari ya lefelo.
Bona phetogo nngwe le nngwe e dumeletswe ka mokwalo pele o dira tiro.
Sala morago letlha la setifikeiti le letlha la go duelwa la porojeke nngwe le nngwe.
Latela malatsi a se kae pele ga letlha la go duelwa, e seng morago.

Fa tiro e fetoga:

Baya tlhwatlhwa ya phetogo mme o e saenise pele tiro e simolola.
E tsenye mo kleimeng e e latelang le tumelelo ya yone e kgomareditswe.

Bakeng sa tsamaiso yotlhe ya setifikeiti, bona kaedi ya setifikeiti sa tuelo sa JBCC. Bakeng sa thulaganyo e e atologileng, bona taolo ya cash flow ya kago mo Afrika Borwa.

O santse o sala morago disetifikeiti tsa tuelo le retention mo spreadsheet? Wakha e tsamaisa dituelo tsa tswelelopele ka fa tlase ga JBCC, NEC le GCC, di-variation order le cash flow command centre mo software e le nngwe e e diretsweng baagi ba Afrika Borwa: bona demo ya setlhagiswa.

O tshwanetse go dira eng fa moreki a duela morago?

Fa moreki a duela morago, dira ka dikgato: romela kitsiso ya semmuso, dira kleime ya kgatelo, godisa kgang ka mokwalo, morago o dirise ditharabololo tse di mo konterakeng ya gago tse di jaaka adjudication kgotsa go emisa tiro. Latela tsamaiso ya dikitsiso ya konteraka ya gago ka botlalo. Tharabololo e e dirisitsweng kwa ntle ga kitsiso e e siameng e ka go baya mo tlolong ya konteraka. Tsaya kgakololo ya semolao pele o emisa tiro.

Kgato	Leng	Se o tshwanetseng go se dira
1. Kgopotso	Malatsi a se kae pele ga letlha la go duelwa	Netefatsa nomoro ya setifikeiti, palo le letlha la go duelwa.
2. Kitsiso ya semmuso	Letsatsi morago ga letlha la go duelwa	Kitsiso e e kwadilweng kwa morekeng le principal agent, o nopola temana ya konteraka.
3. Kleime ya kgatelo	Mmogo le kitsiso	Bolela selekanyo le ka moo kgatelo e balwang ka teng.
4. Go godisa kgang	Fa e santse e sa duelwa	Kwalela botsamaisi jo bogolo jwa moreki ka hisitori ya dituelo.
5. Adjudication	Fa palo e ganediwa kgotsa e sa duelwa	Isa kgotlhang kwa adjudication ka fa tlase ga temana ya adjudication ya konteraka ya gago.
6. Go emisa tiro	Fela fa konteraka e e letla	Naya kitsiso e e kwadilweng e e tlhokwang, morago o emise mme o kwale matlha.

Kitsiso ya semmuso. Dirisa tlhogo e e phepa, jaaka “Tuelo e e feletsweng ke nako, setifikeiti 7”. Nopola konteraka, setifikeiti, palo, letlha la go duelwa le malatsi a go diega. Boloka khopi le bosupi jwa go romela.

Adjudication. JBCC, NEC le GCC tsotlhe di baakanyetsa adjudication. Tshwetso ya adjudicator gantsi e a tlama go fitlha e fetolwa ke arbitration kgotsa kgotlatshekelo, mme dikgotlatshekelo gantsi di a e pateletsa. E bonako mme e tura go le gonnye go feta go ya kgotlatshekelong.

Go emisa tiro. Tlhatlhoba paka ya kitsiso le dipeelo mo konterakeng ya gago pele. Kwala letlha le o emisitseng ka lone le letlha le o simolotseng gape ka lone. Go emisa tiro go oketsa kgatelelo, mme go emisa gape letseno la gago, ka jalo go dirise ka kelotlhoko.

Ke ka ntlha yang di-spreadsheet di palelwa go sala morago dituelo

Di-spreadsheet di palelwa go sala morago dituelo tsa kago ka gonne ga di itse gore ke setifikeiti sefe se se tshwanetseng go duelwa, sefe se se feletsweng ke nako kgotsa retention efe e e siametseng go golololwa. Fa moreki a botsa ka mola mongwe, bosupi bo mo email, WhatsApp le pampiri. Nako e e dirisiwang go bo batla ke nako e madi a nnang mo akhaontong ya moreki.

Mathata a a tlwaelegileng:

Disetifikeiti di agilwe mo difaeleng tse di farologaneng tsa porojeke nngwe le nngwe, ka diphoso tsa difomula.
Ga go temoso fa tuelo e feta letlha la yone la go duelwa.
Dipalo tsa retention di salwa morago ka seatla.
Ditumelelo tsa diphetogo le ditshwantsho tsa lefelo di bolokilwe kwa gongwe.

Tharabololo ke rekoto e le nngwe ka porojeke e e golaganyang kleime, setifikeiti, diphetogo, retention le bosupi, ka matlha a go duelwa a o ka a bonang mo mafelong otlhe a tiro.

Bokhutlo

Tuelo e e diegileng ke bothata jwa konteraka pele e nna bothata jwa madi. Itse paka ya tuelo, selekanyo sa kgatelo le ditharabololo mo contract data ya gago. Romela dikleime tse di feletseng ka nako, saenisa diphetogo pele, mme o dire letsatsi morago ga tuelo e tshwanetse go duelwa. Bakonteraka ba ba latelang go sa le gale le ka mokwalo ba duelwa ka bonako.

Dipotso tse di Botswang Gantsi

Tuelo e e diegileng mo kagong ke eng?

Tuelo e e diegileng ke palo nngwe le nngwe e e netefaditsweng kgotsa e e tshwanetseng go duelwa ka fa tlase ga konteraka ya kago e moreki a sa e duelang ka letlha le le mo konterakeng. Mo Afrika Borwa, letlha leo le tswa mo contract data ya JBCC, NEC kgotsa GCC. Fa tuelo e diegile, mokonteraka gantsi a ka dira kleime ya kgatelo mme a dirisa ditharabololo tsa konteraka.

Paka e e utlwalang ya tuelo ya tiro ya kago mo Afrika Borwa ke efe?

Ga go paka e le nngwe ya semolao bakeng sa tiro ya poraefete, ka jalo paka e e mo konterakeng ya gago e e saennweng ke yone e e dirang. Bareki ba lekala la puso gantsi ba tshwanetse go duela mo malatsing a le 30 morago ga go amogela invoice ka fa tlase ga PFMA Treasury Regulations le MFMA, ntle le fa go dumelanwe ka tsela e nngwe. Tlhatlhoba contract data ya gago pele o saena mme o tsenye paka nngwe le nngwe e telele ya tuelo mo tlhwatlhweng ya tender ya gago.

A nka duedisa kgatelo mo dituelong tse di diegileng?

Gantsi, ee. Konteraka ya gago e baya selekanyo sa kgatelo. Fa e sa bue sepe, selekanyo ka fa tlase ga Prescribed Rate of Interest Act 55 of 1975 gantsi se a dira. Selekanyo seo se golagane le repo rate mme se a fetoga ka nako. Bala kgatelo go tloga ka letlha la go duelwa go ya kwa letlheng la tuelo mme o dire kleime ka mokwalo.

Ke tshwanetse go dira eng fa moreki a ganetsa setifikeiti sa tuelo?

Kopa dilo tse di ganediwang ka mokwalo, mme o kope moreki go duela karolo e e sa ganediweng fa tse dingwe di ntse di rarabololwa. Araba potso nngwe le nngwe ka ditekanyo, ditshwantsho, dintlha tsa dayari ya lefelo le diphetogo tse di saennweng. Fa kgotlhang e sa rarabololwe, e ise kwa adjudication ka fa tlase ga temana ya tharabololo ya dikgotlhang ya konteraka ya gago.

A mokonteraka a ka emisa tiro fa a sa duelwe mo Afrika Borwa?

Fela fa konteraka e e letla mme o latela tsamaiso ya yone ya dikitsiso. Bontsi jwa dikgatiso tsa JBCC le GCC di naya mokonteraka tshwanelo ya go emisa tiro morago ga kitsiso fa tuelo e sa dirwe. Tlhatlhoba kgatiso ya gago. NEC e ikaega thata ka kgatelo, adjudication le go fedisa konteraka. Go emisa tiro kwa ntle ga tshwanelo ya konteraka go ka go baya mo tlolong, ka jalo tsaya kgakololo ya semolao pele.

Ditlhogo tse di amanang: