Inshorense ya Kontraka Afrika Borwa: Seo o se Hlokang

Bakonteraka ba bangata ba fumana dikgeo tsa bona tsa inshorense feela ha kleime e hanwa kapa komiti ya tender e kopa tokomane eo ba sa kgoneng ho e fana.

Tataiso ena e hlalosa hore na kontraka ya kaho e hloka inshorense efe Afrika Borwa, seo molao o se hlokang, seo dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC di se kopang, le kamoo o ka bolokang tshireletso le bopaki ba hao di lokile dibakeng tsohle.

Kontraka ya kaho e hloka inshorense efe Afrika Borwa?

Kontraka ya kaho Afrika Borwa hangata e hloka tshireletso ya contract works (contractor’s all risk), tshireletso ya public liability, ngodiso ya COIDA bakeng sa basebetsi, mme, moo e etsang meralo, professional indemnity. Ke ngodiso ya COIDA feela e leng mosebetsi wa molao bakeng sa mohiri e mong le e mong. Ditshireletso tse ding hangata di hlokwa ke konteraka ya hao, moreki wa hao kapa tender ya hao.

Tafole e ka tlase e bontsha ditshireletso tse kgolo.

Tshireletso	Seo e se sireletsang	Ke mang ya e kopang hangata
Contract works kapa contractor’s all risk (CAR)	Tshenyo ya mesebetsi, thepa e sebakeng le mesebetsi ya nakwana, ka mohlala ho tswa mollong, sefefong kapa bosholung.	Konteraka ya kaho (JBCC, NEC, GCC) le moadimi wa mohiri.
Public liability (builders’ liability)	Dikleime tsa batho ba bang bakeng sa kotsi ya mmele kapa tshenyo ya thepa e bakilweng ke mosebetsi wa hao.	Konteraka, mohiri, di-body corporate le bomasepala.
Ngodiso ya COIDA	Matshediso bakeng sa basebetsi ba lemetseng mosebetsing kapa ba fumanang lefu la mosebetsi.	Molao, hammoho le tender e nngwe le e nngwe le principal contractor.
Professional indemnity	Dikleime tse hlahang diphosong tsa moralo kapa keletsong ya setsebi.	Bareki mosebetsing wa design-and-build.
Plant le disebediswa	Tahlehelo kapa tshenyo ya mechini ya hao kapa e hirilweng.	Dikhampani tsa ho hirisa plant le dipehelo tsa hao tsa ditjhelete.
Tshireletso ya SASRIA	Tshenyo ho tswa merusung, diteraekeng le moferefereng wa setjhaba, oo dipholisi tse tlwaelehileng di o kgethollang.	Bareki le baadimi dibakeng tsa kotsi e phahameng.
Motor fleet	Dikoloi tsa khampani le di-bakkie.	Pholisi ya hao ya kotsi le ditjhelete tsa dikoloi.

Botsa broker ya hao hore na ke ditshireletso dife tse lekanang le mosebetsi wa hao. Tataiso ena kaofela e bontsha kamoo o ka hlahlobang hore tshireletso ya hao e tshwana le konteraka ka nngwe.

Molao o hloka eng ho bakonteraka?

Molao o tlama mohiri e mong le e mong ho ingodisa le Compensation Fund tlasa COIDA (Compensation for Occupational Injuries and Diseases Act 130 of 1993) le ho lefa di-assessment tsa selemo. Occupational Health and Safety Act 85 of 1993 le Construction Regulations, 2014, di eketsa mesebetsi ya polokeho eo diinshorense le bareki ba e hlahlobang kamora ketsahalo.

Mohlodi	Seo o se bolelang ho wena	Bopaki boo o lokelang ho bo lokisa
COIDA (Act 130 of 1993)	Ingodise le Compensation Fund, romela return of earnings ya selemo mme o lefe di-assessment.	Lengolo la boemo bo botle, return of earnings, bopaki ba tefo.
Occupational Health and Safety Act 85 of 1993 le Construction Regulations, 2014	Boloka sebaka se bolokehileng, ka di-risk assessment le moralo wa bophelo bo botle le polokeho.	Di-risk assessment, di-method statement, rejistara ya diketsahalo, faele ya polokeho.
Unemployment Insurance Fund (UIF)	Ingodise mme o bolele basebetsi.	Ngodiso ya UIF le dipolelo.
NHBRC (matlo feela)	Ingodise e le mohahi wa matlo mme o etse enrolment ya ntlo ka nngwe e ntjha. Ena ke sekema sa waranti, eseng inshorense ya hao.	Setifikeiti sa ngodiso, ditifikeiti tsa enrolment, direkoto tsa ditlhahlobo.

Ditender tse ngata di kopa lengolo la COIDA la boemo bo botle le sebetsang. Haeba le felletswe ke nako, lenane le matla la inshorense le ke ke la pholosa bid.

Bakeng sa lehlakore la NHBRC, bona ditlhoko tsa NHBRC Afrika Borwa.

Dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC di reng ka inshorense?

Dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC kaofela di bolela hore na ke mang ya etsang inshorense ya mesebetsi le boikarabelo ho batho ba bang, ka ditjhelete le dinako tse boletsweng contract data. Konteraka e ka boela ya hloka mantswe a itseng, jwalo ka ho bolela mohiri pholising. Pholisi ya hao ya selemo e ka nna ya se tshwane le dipehelo tsena ntle le haeba o hlahloba.

Pele o saena, botsa dipotso tse hlano:

Na lehlakore le nepahetseng le na le inshorense bakeng sa ketso e nepahetseng?
Na moedi wa indemnity o phahame ka ho lekana bakeng sa projeke ena?
Na mantswe a pholisi a tshwana le dipehelo tsa konteraka?
Na tshireletso e sebetsa ho fihlela qetellong ya defects liability period, moo konteraka e e kopang?
Na o ka fana ka bopaki ka hare ho dihora tse 24?

Kahong ya kgwebo ya R35,000,000 Gauteng, ka mohlala, kontraka e ka ba le tshireletso ya selemo ya liability empa ya ntse e tlola konteraka. Haeba contract data e hloka pholisi ya contract works e ikgethileng bakeng sa projeke, mme e sa be teng pele sebaka se thehwa, kleime ya sefefo e ka phehisanwa. Kontraka e ka nna ya jara ditjeho tsa tokiso le dikotlo tsa tieho ka bobedi. Mohlala ona ke wa ho hlalosa feela.

Kopa broker ya hao ho netefatsa ka ho ngola kamoo pholisi e sebetsanang le:

thahasello ya mohiri e ngotsweng pholising
waiver of subrogation, moo konteraka e e hlokang
cross liability pakeng tsa mekga e nang le inshorense
tshireletso ya SASRIA bakeng sa projeke
di-subcontractor tse sebetsang sebakeng

Bakeng sa kamoo diforomo tsa dikonteraka di fapanang ka kakaretso, bona dikonteraka tsa JBCC kgahlano le NEC kgahlano le GCC.

Tshebetso e sebetsang ya compliance ya inshorense

Tshebetso e ntle ya inshorense e qala nakong ya tender, e hlahloba ditokomane tsa molao pele, e lekanya mantswe a pholisi le konteraka, mme e thibela di-subcontractor pele di fihla sebakeng. Ebe e hlahloba tshireletso kamora variation e nngwe le e nngwe le pele ho ntjhafatso e nngwe le e nngwe. Mehato e tsheletseng e ka tlase e sebetsa ho bakonteraka ba boholo bofe kapa bofe.

1) Haha matrix ya konteraka ho ya pholising nakong ya tender

Thathamisa pehelo e nngwe le e nngwe ya inshorense konterakeng ya moralo le ditlhokong tsa mohiri. Bakeng sa e nngwe le e nngwe, ngola mofuta wa pholisi, moedi, lehlakore le ikarabellang, bopaki bo hlokahalang ha konteraka e fanwa, le letsatsi la tlhahlobo pele sebaka se thehwa.

2) Hlahloba ditokomane tsa molao pele

Netefatsa hore lengolo la hao la COIDA la boemo bo botle le direkoto tsa UIF di sebetsa. Etsa bonnete ba hore induction ya sebaka e hlalosa se lokelang ho etswa ha mosebetsi a lemala a le mosebetsing.

3) Lekanya mantswe a pholisi le konteraka

O se ke wa nahana hore mantswe a hao a tlwaelehileng a lekane. Boloka netefatso e ngotsweng ya broker faeleng ya projeke, eseng feela ketaneng ya di-email.

4) Thibela di-subcontractor

Beha molao o bonolo: ha ho induction mme ha ho phihlello ya sebaka ho fihlela bopaki ba inshorense bo hlahlobilwe mme bo ngotswe. Kopa subcontractor ka nngwe lenane la yona la public liability, lengolo la yona la COIDA la boemo bo botle, matsatsi a pholisi a akaretsang nako ya mosebetsi, le tshireletso ya setsebi bakeng sa mosebetsi wa kotsi e phahameng jwalo ka ho heletsa kapa ho phahamisa ka crane.

5) Hlahloba tshireletso kamora variation e nngwe le e nngwe

Ha mosebetsi o fetoha, kotsi e a fetoha. Variation order e nngwe le e nngwe e amohetsweng e lokela ho qala tlhahlobo ya inshorense pele mosebetsi o motjha o qala.

6) Beha dikgopotso tsa ho ntjhafatsa

Sebedisa dikgopotso matsatsi a 60, 30 le 14 pele ho ho fela, le tlhahlobo ya kgwedi le kgwedi diprojekeng tsohle tse sebetsang.

Boloka pakete ya bopaki ba inshorense ka projeke:

Tokomane	Hobaneng e le bohlokwa
Lenane la pholisi le di-endorsement, tse hokahantsweng le dipehelo tsa konteraka	E bontsha hore tshireletso e tshwana le konteraka.
Lengolo la COIDA la boemo bo botle	Le hlokwa ke ditender le di-principal contractor.
Rejistara ya inshorense ya di-subcontractor e nang le matsatsi le meedi	E paka hore ha ho motho ya sebakeng ntle le tshireletso.
Phallo ya ho phahamisa diketsahalo	E bontsha hore na ke mang ya bolellang broker, inshorense, mohiri le principal agent.
Tracker ya dikleime	E ngola letsatsi la ketsahalo, letsatsi la tsebiso le boemo ba kleime.
Khalendara ya ho ntjhafatsa e nang le beng ba nang le mabitso	E thibela tshireletso ho fela nakong tse maphathaphathe.

Hobaneng di-spreadsheet di hloleha ho latela inshorense

Di-spreadsheet di hloleha ho latela inshorense hang ha kontraka e tsamaisa dibaka tse mmalwa, hobane matsatsi a ho fela, meedi le ditokomane tsa di-subcontractor di fetoha kapele ho feta kamoo motho a le mong a ka ntjhafatsang faele. Sephetho ke tshireletso e felang ho sa elellwe le bopaki bo sa fumaneheng ha kleime kapa tender e bo hloka.

Mathata a tlwaelehileng:

Diphetolelo tse pedi. Sehlopha sa kgwebo se sebedisa lenane le le leng, sehlopha sa sebaka se sebedisa le leng.
Ha ho audit trail. O ke ke wa bontsha hore na ke mang ya amohetseng phetoho, kapa neng.
Ho ntjhafatsa ho fetilweng. Matsatsi a ho fela a kholomong eo ho seng motho ya e hlahlobang.
Ha ho kgokahano le konteraka. Data ya inshorense e ka thoko ho dipehelo tsa konteraka le di-variation.
Bopaki bo hasaneng. Ditokomane di phela di-inbox, di-drive tse arolelanwang le WhatsApp.

Sebopeho se betere se boloka ditokomane, matsatsi le direkoto tsa di-subcontractor sebakeng se tshwanang le projeke. Ho Wakha, ditokomane le ditifikeiti tsa di-subcontractor di projekeng ka nngwe, ka tracker ya autocompliance e bolokang bopaki ba compliance ponong e le nngwe.

Thuto e tshwanang e sebetsa ho grading le ditender. Bona tataiso ya digrade tsa bakonteraka tsa CIDB le meedi bakeng sa meedi ya boleng ba projeke.

Mohlala: inshorense tender-ng ya dibaka tse tharo

Mohlala ona o latela kontraka ya KwaZulu-Natal tender-ng ya R48,000,000 bakeng sa ntlafatso ya ditliliniki tse tharo, ho tloha ho bid ho isa ho kleime. Tender e na le melao e thata ya bopaki ba inshorense, completion ka mekgahlelo le retention. E bontsha kamoo tshebetso e ka hodimo e bolokang nako mohatong ka mong, le hobaneng pakete ya bopaki e le bohlokwa ka ho fetisisa ha ho na le se senyehang sebakeng. Dipalo ke tsa mohlala.

Mohato wa bid. Kontraka e romela matrix ya konteraka ho ya pholising, lengolo la COIDA la boemo bo botle le sebetsang, manane a public liability le contract works, le lengolo la broker le netefatsang mantswe. Bid e feta tlhahlobo ya compliance ntle le dipotso.

Ho thehwa ha sebaka. Heke ya di-subcontractor e bontsha ditsebi tse pedi tse nang le meedi e tlase ya liability. Ka bobedi di eketsa tshireletso ya tsona pele di qala.

Phethahatso. Variation e eketsa mosebetsi wa phihlello ya facade. Variation e qala tlhahlobo ya inshorense, mme broker o ntjhafatsa endorsement pele mosebetsi o qala.

Ketsahalo. Moya o matla o senya mesebetsi ya nakwana sebakeng se seng. Kontraka e romela endorsement ya pholisi, risk assessment, dintlha tsa dayari ya sebaka, ditshwantsho le mangolo ka letsatsi lona leo. Kleime e tsamaya kapele hobane bopaki bo feletse mme bo na le matsatsi.

Botsamaisi bo ka latela ditekanyo tse bonolo diprojekeng tsohle: karolo ya diprojeke tse nang le dipholisi tse hokahantsweng le dipehelo, karolo ya di-subcontractor tse hlahlobilweng pele ho phihlello ya sebaka, le nako e nkuwang ho romela bopaki ba kleime.

Qetello

Inshorense ya kontraka Afrika Borwa ke mosebetsi wa compliance o tsamayang ho tloha tender ho isa final completion, eseng theko ya hang ka selemo. Ingodise bakeng sa COIDA, lekanya pholisi ka nngwe le contract data, thibela di-subcontractor tsa hao, mme o hlahlobe tshireletso kamora variation e nngwe le e nngwe. Seo se sireletsa ditender tsa hao, dikleime tsa hao le cash flow ya hao.

Dipotso tse Botswang Hangata

Inshorense ya contractor’s all risk ke eng?

Contractor’s all risk (CAR), e boetse e bitswang inshorense ya contract works, e sireletsa tahlehelo kapa tshenyo ya mesebetsi e ntseng e hahwa. Sena se kenyelletsa thepa e sebakeng le mesebetsi ya nakwana, ka mohlala kamora mollo, sefefo kapa bosholu. Konteraka ya hao ya kaho hangata e bolela hore na ke mang ya tlamehang ho nka tshireletso ena, tjhelete e sireleditsweng le nako eo e tlamehang ho sebetsa ka yona.

Inshorense ya builders’ liability ke eng?

Inshorense ya builders’ liability, kapa public liability, e sireletsa dikleime tsa batho ba bang bakeng sa kotsi ya mmele kapa tshenyo ya thepa e bakilweng ke mosebetsi wa hao. Setene se wang se senyang koloi ya moahisane ke mohlala o tlwaelehileng. Dikonteraka le bahiri ba bangata ba kopa moedi o tlase ka ho fetisisa wa indemnity, ka hoo hlahloba contract data pele o saena.

Na inshorense ya public liability e qobellwa bakeng sa bahahi Afrika Borwa?

Ha ho molao o akaretsang o qobellang inshorense ya public liability bakeng sa bahahi bohle. Ka tshebetso, dikonteraka tse ngata tsa kaho, bahiri, bomasepala le di-principal contractor ba e hloka pele o ka qala mosebetsi. Ngodiso ya COIDA ke mosebetsi wa molao o sebetsang ho mohiri e mong le e mong, ka hoo tshwara tsona ka bobedi e le karolo ya compliance ya hao ya motheo.

Lengolo la COIDA la boemo bo botle ke eng?

Ke lengolo le tswang ho Compensation Fund le netefatsang hore mohiri o ngodisitswe mme o ntse a latela di-return le di-assessment tsa hae tlasa COIDA. Ditender le di-principal contractor di le kopa ho paka hore basebetsi ba sireleditswe haeba ba lemala. Le na le letsatsi la ho fela, ka hoo le latele jwalo ka tokomane efe kapa efe ya compliance.

Na enrolment ya NHBRC e nka sebaka sa inshorense ya bahahi?

Tjhe. Ngodiso ya NHBRC le enrolment ya ntlo ke karolo ya sekema sa waranti sa molao se sireletsang bareki ba matlo kgahlano le diphoso tse itseng. Ha di sireletse tshenyo ya mesebetsi nakong ya kaho kapa dikleime tsa batho ba bang. O ntse o hloka tshireletso ya contract works le public liability jwalo ka ha konteraka kapa moreki wa hao a e hloka.

Dihlooho tse Amanang: