Inshorense ya Mokonteraka mo SA: Se o se Tlhokang

Bakonteraka ba le bantsi ba fitlhela diphatlha tsa inshorense ya bone fela fa kleime e gannwe kgotsa komiti ya tender e kopa lekwalo le ba sa kgoneng go le ntsha.

Kaedi eno e tlhalosa gore mokonteraka wa kago o tlhoka inshorense efe mo Afrika Borwa, se molao o se tlhokang, se dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC di se kopang, le ka moo o ka bolokang tshireletso le bosupi jwa gago di siame mo lefelong lengwe le lengwe la tiro.

Mokonteraka wa kago o tlhoka inshorense efe mo Afrika Borwa?

Mokonteraka wa kago mo Afrika Borwa gantsi o tlhoka tshireletso ya contract works (contractor’s all risk), tshireletso ya public liability, kwadiso ya COIDA bakeng sa badiri, mme, fa a dira dithulaganyo (design), professional indemnity. Ke kwadiso ya COIDA fela e e leng tshwanelo ya semolao ya mothapi mongwe le mongwe. Ditshireletso tse dingwe gantsi di tlhokwa ke konteraka ya gago, moreki wa gago kgotsa tender ya gago.

Tafole e e fa tlase e bontsha ditshireletso tse dikgolo.

Tshireletso	Se e se sireletsang	Ke mang yo gantsi a e kopang
Contract works kgotsa contractor’s all risk (CAR)	Tshenyo mo ditirong, didirisiwa tse di mo lefelong le ditiro tsa nakwana, ka sekai ka molelo, setsuatsue kgotsa bogodu.	Konteraka ya kago (JBCC, NEC, GCC) le moadimisi wa mothapi.
Public liability (builders’ liability)	Dikleime tse di tswang mo batho ba boraro ka ntlha ya kgobalo kgotsa tshenyo ya thoto e e bakilweng ke tiro ya gago.	Konteraka, mothapi, di-body corporate le bomasepala.
Kwadiso ya COIDA	Tefo bakeng sa badiri ba ba gobaditsweng kwa tirong kgotsa ba ba tshwarwang ke bolwetse jwa tiro.	Molao, mmogo le tender nngwe le nngwe le mokonteraka mongwe le mongwe yo mogolo.
Professional indemnity	Dikleime tse di tswang mo diphosong tsa thulaganyo kgotsa kgakololo ya boitseanape.	Bareki mo tirong ya design-and-build.
Plant le didirisiwa	Tatlhegelo kgotsa tshenyo ya metšhine e e leng ya gago kgotsa e e hirilweng.	Dikhamphani tsa go hira plant le dipeelo tsa gago tsa madi a kadimo.
Tshireletso ya SASRIA	Tshenyo ka ntlha ya merusu, diteraeke le tlhakatlhakano ya setšhaba, e dipholisi tse di tlwaelegileng di sa e akaretseng.	Bareki le baadimisi mo mafelong a a nang le kotsi e kgolwane.
Motor fleet	Dikoloi tsa khamphani le di-bakkie.	Pholisi ya gago ya kotsi le madi a kadimo a dikoloi.

Botsa broker wa gago gore ke ditshireletso dife tse di tshwanelang tiro ya gago. Kaedi eno yotlhe e bontsha ka moo o ka tlhatlhobang gore tshireletso ya gago e tsamaisana le konteraka nngwe le nngwe.

Molao o tlhoka eng mo bakonterakeng?

Molao o pateletsa mothapi mongwe le mongwe go ikwadisa le Compensation Fund ka fa tlase ga COIDA (Compensation for Occupational Injuries and Diseases Act 130 of 1993) le go duela di-assessment tsa ngwaga. Occupational Health and Safety Act 85 of 1993 le Construction Regulations, 2014, di oketsa ditshwanelo tsa pabalesego tse ba inshorense le bareki ba di tlhatlhobang morago ga kotsi.

Motswedi	Se se se kayang mo go wena	Bosupi jo o tshwanetseng go bo boloka bo siame
COIDA (Act 130 of 1993)	Ikwadise le Compensation Fund, romela annual return of earnings mme o duele di-assessment.	Lekwalo la maemo a a siameng, return of earnings, bosupi jwa tuelo.
Occupational Health and Safety Act 85 of 1993 le Construction Regulations, 2014	Boloka lefelo le le babalesegileng, ka ditlhatlhobo tsa kotsi le leano la boitekanelo le pabalesego.	Ditlhatlhobo tsa kotsi, di-method statement, rejisetara ya dikotsi, faele ya pabalesego.
Unemployment Insurance Fund (UIF)	Ikwadise mme o bege badiri.	Kwadiso ya UIF le dipego.
NHBRC (matlo fela)	Ikwadise jaaka moagi wa matlo mme o dire enrolment ya ntlo nngwe le nngwe e ntšhwa. Eno ke thulaganyo ya warranty, e seng inshorense ya gago.	Setifikeiti sa kwadiso, disetifikeiti tsa enrolment, direkoto tsa ditlhatlhobo.

Bontsi jwa di-tender di kopa lekwalo la COIDA la maemo a a siameng le le nang le nonofo. Fa le feletswe ke nako, lenaane le le nonofileng la inshorense ga le kitla le boloka tender.

Bakeng sa karolo ya NHBRC, bona ditlhokego tsa NHBRC mo Afrika Borwa.

Dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC di reng ka inshorense?

Dikonteraka tsa JBCC, NEC le GCC tsotlhe di bolela gore ke mang yo o tsenyang ditiro le boikarabelo jwa batho ba boraro mo inshorenseng, ka dipalo le dipaka tse di kwadilweng mo contract data. Konteraka e ka tlhoka gape mafoko a a rileng, jaaka go bitsa mothapi ka leina mo pholising. Pholisi ya gago ya ngwaga e ka nna ya se tsamaisane le dipeelo tseno fa o sa tlhatlhobe.

Pele o saena, botsa dipotso tse tlhano:

A setlhopha se se siameng se tsentswe mo inshorenseng bakeng sa tiro e e siameng?
A limit of indemnity e kwa godimo go lekana bakeng sa porojeke eno?
A mafoko a pholisi a tsamaisana le ditemana tsa konteraka?
A tshireletso e tsamaya mo defects liability period, fa konteraka e e kopa?
A o ka ntsha bosupi mo diureng di le 24?

Mo kagong ya kgwebo ya R35,000,000 kwa Gauteng, ka sekai, mokonteraka a ka nna le tshireletso ya ngwaga ya liability mme a santse a tlola konteraka. Fa contract data e tlhoka pholisi ya contract works e e kgethegileng ya porojeke, mme e se teng pele ga go tlhoma lefelo, kleime ya setsuatsue e ka ganediwa. Mokonteraka morago a ka rwala ditshenyegelo tsa paakanyo le dikotlhao tsa tiego ka bobedi. Sekai seno ke sa tshupetso.

Kopa broker wa gago go netefatsa ka mokwalo ka moo pholisi e samaganang ka teng le:

kgatlhego ya mothapi e kwadilwe mo pholising
waiver of subrogation, fa konteraka e e tlhoka
cross liability magareng ga ditlhopha tse di tsentsweng mo inshorenseng
tshireletso ya SASRIA bakeng sa porojeke
di-subcontractor tse di dirang mo lefelong

Bakeng sa ka moo diforomo tsa dikonteraka di farologanang ka teng ka kakaretso, bona JBCC kgatlhanong le NEC kgatlhanong le GCC dikonteraka.

Tsamaiso ya tiro ya go ikobela melao ya inshorense

Tsamaiso e e siameng ya inshorense e simolola ka tender, e tlhatlhoba dikwalo tsa semolao pele, e tsamaisa mafoko a pholisi le konteraka, mme e tlhatlhoba di-subcontractor pele di fitlha mo lefelong. Morago e sekaseka tshireletso morago ga phetogo nngwe le nngwe le pele ga ntšhwafatso nngwe le nngwe. Dikgato tse thataro tse di fa tlase di dira bakeng sa bakonteraka ba kago ba bogolo bongwe le bongwe.

1) Aga matrix ya konteraka-go-pholisi mo kgatong ya tender

Kwala temana nngwe le nngwe ya inshorense mo draft ya konteraka le ditlhokego tsa mothapi. Mo go nngwe le nngwe, kwala mofuta wa pholisi, molelwane, setlhopha se se nang le boikarabelo, bosupi jo bo tlhokwang fa konteraka e abiwa, le letlha la tlhatlhobo pele ga go tlhoma lefelo.

2) Tlhatlhoba dikwalo tsa semolao pele

Netefatsa gore lekwalo la gago la COIDA la maemo a a siameng le direkoto tsa UIF di ntšhwafaditswe. Netefatsa gore katiso ya gago ya go tsena mo lefelong e tlhalosa se o tshwanetseng go se dira fa modiri a gobala a le mo tirong.

3) Tsamaisa mafoko a pholisi le konteraka

O se ka wa akanya gore mafoko a gago a a tlwaelegileng a lekane. Boloka netefatso e e kwadilweng ya broker mo faeleng ya porojeke, e seng fela mo kgokagannyong ya email.

4) Tlhatlhoba di-subcontractor pele ba tsena

Baya molao o o bonolo: ga go katiso ya go tsena le ga go go tsena mo lefelong go fitlha bosupi jwa inshorense bo tlhatlhobilwe mme bo kwadilwe. Kopa subcontractor mongwe le mongwe lenaane la gagwe la public liability, lekwalo la gagwe la COIDA la maemo a a siameng, matlha a pholisi a a akaretsang paka ya tiro, le tshireletso ya boitseanape bakeng sa tiro e e kotsi thata e e jaaka go thubaganya kgotsa go tsholetsa ka crane.

5) Sekaseka tshireletso morago ga phetogo nngwe le nngwe

Fa tiro e fetoga, kotsi e a fetoga. Variation order nngwe le nngwe e e dumeletsweng e tshwanetse go simolola tlhatlhobo ya inshorense pele tiro e ntšhwa e simolola.

6) Baya dikgopotso tsa ntšhwafatso

Dirisa dikgopotso ka malatsi a le 60, 30 le 14 pele ga go fela, le tlhatlhobo ya kgwedi le kgwedi mo diporojekeng tsotlhe tse di tsamaang.

Boloka sephuthelwana sa bosupi jwa inshorense ka porojeke nngwe le nngwe:

Lekwalo	Ke ka ntlha yang le le botlhokwa
Lenaane la pholisi le di-endorsement, di golagantswe le ditemana tsa konteraka	Le bontsha gore tshireletso e tsamaisana le konteraka.
Lekwalo la COIDA la maemo a a siameng	Le tlhokwa ke di-tender le bakonteraka ba bagolo.
Rejisetara ya inshorense ya di-subcontractor e e nang le matlha le melelwane	E supa gore ga go ope yo o mo lefelong kwa ntle ga tshireletso.
Tsamaiso ya go godisa kgang ya dikotsi	E bontsha gore ke mang yo o bolelelang broker, moinshorensi, mothapi le principal agent.
Tracker ya dikleime	E kwala letlha la tiragalo, letlha la kitsiso le maemo a kleime.
Khalendara ya dintšhwafatso e e nang le beng ba ba bidiwang ka maina	E thibela tshireletso go fela ka dinako tse di tshwaregileng.

Ke ka ntlha yang di-spreadsheet di palelwa go sala morago inshorense

Di-spreadsheet di palelwa go sala morago inshorense fa mokonteraka a tsamaisa mafelo a mantsi a tiro, ka gonne matlha a go fela, melelwane le dikwalo tsa di-subcontractor di fetoga ka bonako go feta ka moo motho a le mongwe a ka ntšhwafatsang faele. Dipoelo ke tshireletso e e felang go sa lemogwe le bosupi jo bo sa fitlhelweng fa kleime kgotsa tender e bo tlhoka.

Mathata a a tlwaelegileng:

Diphetolelo di le pedi. Setlhopha sa kgwebo se dirisa lenaane le lengwe, setlhopha sa lefelo se dirisa le lengwe.
Ga go audit trail. Ga o kgone go bontsha gore ke mang yo o dumeletseng phetogo, kgotsa leng.
Dintšhwafatso tse di tlhaetseng. Matlha a go fela a mo kholomong e go seyo ope yo o e tlhatlhobang.
Ga go kgolagano le konteraka. Data ya inshorense e nna kgakala le ditemana tsa konteraka le diphetogo.
Bosupi jo bo phatlaletseng. Dikwalo di nna mo di-inbox, di-drive tse di abelanwang le WhatsApp.

Thulaganyo e e botoka e boloka dikwalo, matlha le direkoto tsa di-subcontractor mo lefelong le le tshwanang le porojeke. Mo Wakha, dikwalo le disetifikeiti tsa di-subcontractor di nna mo porojekeng nngwe le nngwe, ka autocompliance tracker e e bolokang bosupi jwa go ikobela melao mo ponong e le nngwe.

Thuto e e tshwanang e dira mo grading le di-tender. Bona kaedi ya di-grade tsa CIDB tsa bakonteraka le melelwane bakeng sa melelwane ya boleng jwa diporojeke.

Sekai: inshorense mo tender ya mafelo a mararo

Sekai seno se latela mokonteraka wa KwaZulu-Natal mo tender ya R48,000,000 ya go tokafatsa dikliniki di le tharo, go tloga ka tender go ya kwa kleimeng. Tender e na le melao e e tiileng ya bosupi jwa inshorense, go fetsa ka dikgato le retention. E bontsha ka moo tsamaiso e e fa godimo e bolokang nako ka teng mo kgatong nngwe le nngwe, le gore ke ka ntlha yang sephuthelwana sa bosupi se le botlhokwa thata fa sengwe se tsamaya phoso mo lefelong. Dipalo ke tsa tshupetso.

Kgato ya tender. Mokonteraka o romela matrix ya konteraka-go-pholisi, lekwalo la COIDA la maemo a a siameng le le ntšhwafaditsweng, malenaane a public liability le contract works, le lekwalo la broker le le netefatsang mafoko. Tender e feta tlhatlhobo ya go ikobela melao kwa ntle ga dipotso.

Go tlhoma lefelo. Kgoro ya di-subcontractor e tlhagisa baitseanape ba babedi ba ba nang le melelwane e e kwa tlase ya liability. Ka bobedi ba oketsa tshireletso ya bone pele ba simolola.

Phethagatso. Phetogo e oketsa tiro ya go fitlhelela facade. Phetogo e simolola tlhatlhobo ya inshorense, mme broker o ntšhwafatsa endorsement pele tiro e simolola.

Kotsi. Tiragalo ya phefo e senya ditiro tsa nakwana mo lefelong le lengwe. Mokonteraka o romela endorsement ya pholisi, tlhatlhobo ya kotsi, dintlha tsa dayari ya lefelo, ditshwantsho le makwalo ka letsatsi leo. Kleime e tsamaya ka bonako ka gonne bosupi bo feletse mme bo na le matlha.

Botsamaisi morago bo ka sala morago ditekanyo tse di bonolo mo diporojekeng: karolo ya diporojeke tse di nang le dipholisi tse di golagantsweng le ditemana, karolo ya di-subcontractor tse di tlhatlhobilweng pele ga go tsena mo lefelong, le nako e e tsewang go romela bosupi jwa kleime.

Bokhutlo

Inshorense ya mokonteraka mo Afrika Borwa ke tiro ya go ikobela melao e e tsamayang go tloga ka tender go ya kwa final completion, e seng thekiso ya gangwe ka ngwaga. Ikwadise bakeng sa COIDA, tsamaisa pholisi nngwe le nngwe le contract data, tlhatlhoba di-subcontractor tsa gago, mme o sekaseke tshireletso morago ga phetogo nngwe le nngwe. Seo se sireletsa di-tender tsa gago, dikleime tsa gago le cash flow ya gago.

Dipotso tse di Botswang Gantsi

Inshorense ya contractor’s all risk ke eng?

Contractor’s all risk (CAR), e e bidiwang gape inshorense ya contract works, e akaretsa tatlhegelo kgotsa tshenyo ya tlhago ya ditiro tse di agiwang. Seno se akaretsa didirisiwa tse di mo lefelong le ditiro tsa nakwana, ka sekai morago ga molelo, setsuatsue kgotsa bogodu. Konteraka ya gago ya kago gantsi e bolela gore ke mang yo o tshwanetseng go tsaya tshireletso eno, palo e e tsentsweng mo inshorenseng le paka e e tshwanetseng go tsamaya ka yone.

Inshorense ya builders’ liability ke eng?

Inshorense ya builders’ liability, kgotsa public liability, e akaretsa dikleime tse di tswang mo batho ba boraro ka ntlha ya kgobalo kgotsa tshenyo ya thoto e e bakilweng ke tiro ya gago. Setena se se wang se senya koloi ya moagisanyi ke sekai se se tlwaelegileng. Bontsi jwa dikonteraka le bathapi ba kopa limit of indemnity e e kwa tlase, ka jalo tlhatlhoba contract data pele o saena.

A inshorense ya public liability e pateletswa mo baaging mo Afrika Borwa?

Ga go molao wa kakaretso o o pateletsang inshorense ya public liability mo baaging botlhe. Mo tirong, bontsi jwa dikonteraka tsa kago, bathapi, bomasepala le bakonteraka ba bagolo ba e tlhoka pele o ka simolola tiro. Kwadiso ya COIDA ke tshwanelo ya semolao e e dirang mo mothaping mongwe le mongwe, ka jalo tsaya tsoopedi jaaka karolo ya go ikobela melao ga gago ga motheo.

Lekwalo la COIDA la maemo a a siameng ke eng?

Ke lekwalo le le tswang kwa Compensation Fund le le netefatsang gore mothapi o kwadisitswe mme o ntšhwafaditse di-return le di-assessment tsa gagwe ka fa tlase ga COIDA. Di-tender le bakonteraka ba bagolo ba le kopa go supa gore badiri ba sireleditswe fa ba gobala. Le na le letlha la go fela, ka jalo le sale morago jaaka lekwalo lengwe le lengwe la go ikobela melao.

A enrolment ya NHBRC e emisetsa inshorense ya baagi?

Nnyaa. Kwadiso ya NHBRC le enrolment ya ntlo ke karolo ya thulaganyo ya semolao ya warranty e e sireletsang bareki ba matlo kgatlhanong le diphoso dingwe. Ga di akaretse tshenyo mo ditirong ka nako ya kago kgotsa dikleime tse di tswang mo batho ba boraro. O santse o tlhoka tshireletso ya contract works le public liability jaaka konteraka kgotsa moreki wa gago a tlhoka.

Ditlhogo tse di amanang: