Inshurentsi ya Mukonteraka Afrika Tshipembe: Zwine Na Ṱoḓa

Vhakonteraka vhanzhi vha wana zwikhala zwa inshurentsi yavho fhedzi musi mbilo yo hanwa kana komiti ya tender i tshi humbela ḽiṅwalo ḽine vha si kone u ḽi ṋetshedza.

Nyendedzi iyi i ṱalutshedza inshurentsi ine mukonteraka wa u fhaṱa a i ṱoḓa Afrika Tshipembe, zwine mulayo wa zwi ṱoḓa, zwine dzikonteraka dza JBCC, NEC na GCC dza zwi humbela, na nḓila ya u dzula ni na tsireledzo na vhuṱanzi zwo lugela kha fhethu hoṱhe ha mushumo.

Mukonteraka wa u fhaṱa u ṱoḓa inshurentsi ifhio Afrika Tshipembe?

Mukonteraka wa u fhaṱa Afrika Tshipembe kanzhi u ṱoḓa tsireledzo ya contract works (contractor’s all risk), tsireledzo ya public liability, u ṅwaliswa kha COIDA ha vhashumi, nahone, hune a ita design, professional indemnity. U ṅwaliswa kha COIDA fhedzi ndi mushumo wa mulayo kha mushumisi muṅwe na muṅwe. Tsireledzo dziṅwe kanzhi dzi ṱoḓiwa nga konteraka yaṋu, mukhasiṱama waṋu kana tender yaṋu.

Thebulu i re fhasi i bula tsireledzo khulwane.

Tsireledzo	Zwine ya zwi tsireledza	Ndi nnyi ane kanzhi a i humbela
Contract works kana contractor’s all risk (CAR)	Tshinyalelo kha mishumo, zwishumiswa zwi re fhethu ha mushumo na mishumo ya tshifhinganyana, sa tsumbo u bva kha mulilo, ḓaḓabu kana vhutswa.	Konteraka ya u fhaṱa (JBCC, NEC, GCC) na muadzimi wa mushumisi.
Public liability (builders’ liability)	Mbilo dzi bvaho kha vhathu vha vhuraru nga ha u huvhala kana tshinyalelo ya ndaka zwo itwaho nga mushumo waṋu.	Konteraka, mushumisi, body corporates na masipala.
U ṅwaliswa kha COIDA	Mbadelo ya vhashumi vho huvhalaho mushumoni kana vhane vha wana vhulwadze ha mushumo.	Mulayo, khathihi na tender iṅwe na iṅwe na principal contractor.
Professional indemnity	Mbilo dzi bvaho kha vhukhakhi ha design kana nyeletshedzo ya vhoratshiṱalula.	Vhakhasiṱama kha mushumo wa design-and-build.
Plant na zwishumiswa	U xelelwa kana tshinyalelo kha mitshini ye na i renga kana u hira.	Khamphani dza u hirisa plant na milayo yaṋu ya masheleni.
Tsireledzo ya SASRIA	Tshinyalelo i bvaho kha khakhathi, strike na tshitshavha tshi sa dzudzanyei, zwine pholisi dza misi yoṱhe dza sa zwi katele.	Vhakhasiṱama na vhaadzimi kha fhethu hu re na khombo khulwane.
Motor fleet	Mimodoro ya khamphani na dzibakkie.	Pholisi yaṋu ya khombo na masheleni a mimodoro.

Vhudzisani broker waṋu uri ndi tsireledzo ifhio i teaho mushumo waṋu. Nyendedzi iyi yoṱhe i sumbedza nḓila ya u sedza uri tsireledzo yaṋu i tshimbilelana na konteraka iṅwe na iṅwe.

Mulayo u ṱoḓa mini kha vhakonteraka?

Mulayo u ṱoḓa uri mushumisi muṅwe na muṅwe a ṅwaliswe kha Compensation Fund fhasi ha COIDA (Compensation for Occupational Injuries and Diseases Act 130 ya 1993) nahone a badele assessments dza ṅwaha. Occupational Health and Safety Act 85 ya 1993 na Construction Regulations, 2014, zwi engedza mishumo ya tsireledzo ine vhainshurentsi na vhakhasiṱama vha i sedza nga murahu ha tshiwo.

Tshiko	Zwine zwa amba kha inwi	Vhuṱanzi vhune na fanela u vhu lugisela
COIDA (Act 130 ya 1993)	Ṅwalisani kha Compensation Fund, rumelani annual return of earnings nahone ni badele assessments.	Vhurifhi ha tshiimo tshavhuḓi, return of earnings, vhuṱanzi ha mbadelo.
Occupational Health and Safety Act 85 ya 1993 na Construction Regulations, 2014	Farani fhethu ho tsireledzeaho, hu na risk assessments na health and safety plan.	Risk assessments, method statements, rejisiṱara ya zwiwo, faela ya tsireledzo.
Unemployment Insurance Fund (UIF)	Ṅwalisani nahone ni ḓivhadze vhashumi.	U ṅwaliswa ha UIF na ndivhadzo.
NHBRC (nnḓu fhedzi)	Ṅwalisani sa mufhaṱi wa nnḓu nahone ni enrole nnḓu ntswa iṅwe na iṅwe. Iyi ndi tshikimu tsha warranty, hu si inshurentsi yaṋu.	Tshitifiketi tsha u ṅwaliswa, zwitifiketi zwa enrolment, direkhodo dza ndingo.

Ti-tender nnzhi dzi humbela vhurifhi ha COIDA ha tshiimo tshavhuḓi vhu shumaho. Arali vhu fhela, shedulu ya inshurentsi yo khwaṱhaho a i nga tshidzi khumbelo.

U itela tshipiḓa tsha NHBRC, sedzani ṱhoḓea dza NHBRC Afrika Tshipembe.

Dzikonteraka dza JBCC, NEC na GCC dzi ri mini nga ha inshurentsi?

Dzikonteraka dza JBCC, NEC na GCC dzoṱhe dzi bula uri ndi nnyi a inshuraho mishumo na liability ya vhathu vha vhuraru, na tshelede na zwifhinga zwo bulwaho kha contract data. Konteraka i nga dovha ya ṱoḓa maipfi o khetheaho, a ngaho u bula mushumisi kha pholisi. Pholisi yaṋu ya ṅwaha i nga si tshimbilelane na milayo iyi arali na sa sedza.

Phanḓa ha u saina, vhudzisani mbudziso ṱhanu:

Naa muthu o teaho o inshurelwa nyito yo teaho?
Naa limit of indemnity i nṱha lwo linganaho kha phurodzheki iyi?
Naa maipfi a pholisi a tshimbilelana na zwipiḓa zwa konteraka?
Naa tsireledzo i shuma nga tshifhinga tsha defects liability period, hune konteraka ya zwi humbela?
Naa ni nga ṋetshedza vhuṱanzi ngomu ha awara dza 24?

Kha u fhaṱa ha bindu ha R35,000,000 Gauteng, sa tsumbo, mukonteraka a nga vha na tsireledzo ya liability ya ṅwaha fhedzi a kha ḓi pfuka konteraka. Arali contract data i tshi ṱoḓa pholisi ya contract works ya phurodzheki, nahone i si hone phanḓa ha u thoma fhethu ha mushumo, mbilo ya ḓaḓabu i nga haḓiwa. Mukonteraka a nga hwala ndeme ya malugiso na ndaṱiso dza u lenga. Tsumbo iyi ndi ya u ṱalutshedza fhedzi.

Humbelani broker waṋu u khwaṱhisedza nga u ṅwala nḓila ine pholisi ya fara ngayo:

dzangalelo ḽa mushumisi ḽo ṅwalwaho kha pholisi
waiver of subrogation, hune konteraka ya i ṱoḓa
cross liability vhukati ha vho inshurelwaho
tsireledzo ya SASRIA ya phurodzheki
vhakonteraka vhaṱuku vha shumaho fhethu

U itela nḓila ine fomo dza dzikonteraka dza fhambana ngayo nga u angaredza, sedzani JBCC vs NEC vs GCC contracts.

Maitele a nyito a u tevhedza inshurentsi

Maitele avhuḓi a inshurentsi a thoma kha tender, a sedza maṅwalo a mulayo u thoma, a tshimbilelanya maipfi a pholisi na konteraka, nahone a imisa vhakonteraka vhaṱuku phanḓa ha musi vha tshi swika fhethu ha mushumo. Ndi hone a tshi sedzulusa tsireledzo nga murahu ha tshanduko iṅwe na iṅwe na phanḓa ha mvusuludzo iṅwe na iṅwe. Khwiṋo dza rathi dzi re fhasi dzi shuma kha vhakonteraka vha u fhaṱa vha vhuhulu vhuṅwe na vhuṅwe.

1) Fhaṱani matrix ya konteraka na pholisi kha tshipiḓa tsha tender

Bulani tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha inshurentsi kha konteraka ya u thoma na zwiṱoḓea zwa mushumisi. Kha tshiṅwe na tshiṅwe, ṅwalani lushaka lwa pholisi, mukano, muthu a re na vhuḓifhinduleli, vhuṱanzi vhu ṱoḓeaho kha u ṋewa konteraka, na ḓuvha ḽa u sedzulusa phanḓa ha u thoma fhethu ha mushumo.

2) Sedzani maṅwalo a mulayo u thoma

Khwaṱhisedzani uri vhurifhi haṋu ha COIDA ha tshiimo tshavhuḓi na direkhodo dza UIF ndi zwa zwino. Itani uri u ṱanganedzwa fhethu ha mushumo hu ṱalutshedze zwine zwa fanela u itwa musi mushumi o huvhala e mushumoni.

3) Tshimbilelanyani maipfi a pholisi na konteraka

Ni songo humbula uri maipfi aṋu a misi yoṱhe a a lingana. Vhulungani u khwaṱhisedza ho ṅwalwaho ha broker kha faela ya phurodzheki, hu si kha imeiḽi fhedzi.

4) Imisani vhakonteraka vhaṱuku

Vheani mulayo u leluwaho: a hu na u ṱanganedzwa na u dzhena fhethu ha mushumo u swika vhuṱanzi ha inshurentsi ho sedzwa nahone ho ṅwalwa. Humbelani mukonteraka muṱuku muṅwe na muṅwe shedulu yawe ya public liability, vhurifhi hawe ha COIDA ha tshiimo tshavhuḓi, maḓuvha a pholisi a katelaho tshifhinga tsha mushumo, na tsireledzo ya specialist kha mushumo u re na khombo khulwane u ngaho demolition kana u gonyisa nga crane.

5) Sedzulusani tsireledzo nga murahu ha tshanduko iṅwe na iṅwe

Musi mushumo u tshi shanduka, khombo i a shanduka. Variation order iṅwe na iṅwe yo tendelwaho i fanela u vusa u sedza ha inshurentsi phanḓa ha musi mushumo muswa u tshi thoma.

6) Vheani zwihumbudzi zwa mvusuludzo

Shumisani zwihumbudzi nga maḓuvha a 60, 30 na 14 phanḓa ha u fhela, na u sedza ha ṅwedzi kha phurodzheki dzoṱhe dzi re kha nyito.

Vhulungani phakheiji ya vhuṱanzi ha inshurentsi nga phurodzheki:

Ḽiṅwalo	Ndi ngani ḽi na ndeme
Shedulu ya pholisi na endorsements, zwo ṱumanywaho na zwipiḓa zwa konteraka	Zwi sumbedza uri tsireledzo i tshimbilelana na konteraka.
Vhurifhi ha COIDA ha tshiimo tshavhuḓi	Vhu ṱoḓiwa nga ti-tender na principal contractors.
Rejisiṱara ya inshurentsi ya vhakonteraka vhaṱuku i re na maḓuvha na mikano	I khwaṱhisedza uri a hu na ane a vha fhethu ha mushumo a si na tsireledzo.
Nḓila ya u gonyisela zwiwo	I sumbedza uri ndi nnyi a vhudzaho broker, muinshurentsi, mushumisi na principal agent.
Tshitevheli tsha mbilo	Tshi ṅwala ḓuvha ḽa tshiwo, ḓuvha ḽa ndivhadzo na tshiimo tsha mbilo.
Khalenda ya mvusuludzo i re na vhaṋe vho bulwaho	I thivhela tsireledzo u fhela nga zwifhinga zwa mushumo munzhi.

Ndi ngani spreadsheets dzi tshi kundelwa u tevhela inshurentsi

Spreadsheets dzi kundelwa u tevhela inshurentsi musi mukonteraka a tshi tshimbidza fhethu hunzhi ha mushumo, ngauri maḓuvha a u fhela, mikano na maṅwalo a vhakonteraka vhaṱuku zwi shanduka nga u ṱavhanya u fhira zwine muthu muthihi a nga khwinisa faela. Mvelelo ndi tsireledzo i fhelaho hu si na ane a zwi vhona na vhuṱanzi vhu sa wanalei musi mbilo kana tender i tshi vhu ṱoḓa.

Thaidzo dza misi yoṱhe:

Khandiso mbili. Tshigwada tsha bindu tshi shumisa shedulu nthihi, tshigwada tsha fhethu ha mushumo tshi shumisa iṅwe.
A hu na audit trail. A ni koni u sumbedza uri ndi nnyi o tendelaho tshanduko, kana lini.
Mvusuludzo dzo xelaho. Maḓuvha a u fhela a kha kholomu ine a hu na ane a i sedza.
A hu na u ṱumana na konteraka. Data ya inshurentsi i kule na zwipiḓa zwa konteraka na tshanduko.
Vhuṱanzi ho phaḓaladzwaho. Maṅwalo a kha inbox, shared drives na WhatsApp.

Nzudzanyo ya khwine i vhulunga maṅwalo, maḓuvha na direkhodo dza vhakonteraka vhaṱuku fhethu huthihi na phurodzheki. Kha Wakha, maṅwalo na zwitifiketi zwa vhakonteraka vhaṱuku zwi kha phurodzheki iṅwe na iṅwe, na tshitevheli tsha autocompliance tshine tsha vhulunga vhuṱanzi ha u tevhedza kha mbonalo nthihi.

Ngudo i fanaho i shuma kha grading na ti-tender. Sedzani nyendedzi ya CIDB contractor grades na mikano u itela mikano ya ndeme ya phurodzheki.

Tsumbo: inshurentsi kha tender ya fhethu huraru

Tsumbo iyi i tevhela mukonteraka wa KwaZulu-Natal kha tender ya R48,000,000 ya u khwinisa kiliniki tharu, u bva kha khumbelo u ya kha mbilo. Tender i na milayo yo khwaṱhaho ya vhuṱanzi ha inshurentsi, u fhedza nga zwipiḓa na retention. I sumbedza nḓila ine maitele a re nṱha a vhulunga ngayo tshifhinga kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe, na uri ndi ngani phakheiji ya vhuṱanzi i na ndeme khulwane musi tshiṅwe tshi tshi khakhea fhethu ha mushumo. Nomboro ndi tsumbo fhedzi.

Tshipiḓa tsha khumbelo. Mukonteraka u rumela matrix ya konteraka na pholisi, vhurifhi ha COIDA ha tshiimo tshavhuḓi ha zwino, shedulu dza public liability na contract works, na vhurifhi ha broker vhu khwaṱhisedzaho maipfi. Khumbelo i pfuka u sedza u tevhedza hu si na mbudziso.

U thoma fhethu ha mushumo. Khoro ya vhakonteraka vhaṱuku i sumbedza specialists vhavhili vha re na mikano ya fhasi ya liability. Vhoṱhe vha engedza tsireledzo yavho phanḓa ha u thoma.

U ṋetshedza. Tshanduko i engedza mushumo wa u swikela facade. Tshanduko i vusa u sedzulusa ha inshurentsi, nahone broker u khwinisa endorsement phanḓa ha musi mushumo u tshi thoma.

Tshiwo. Muya u tshinyadza mishumo ya tshifhinganyana kha fhethu huthihi. Mukonteraka u rumela endorsement ya pholisi, risk assessment, zwiṅwalwa zwa dayari ya fhethu ha mushumo, zwifanyiso na vhudavhidzani nga ḓuvha ḽeneḽo. Mbilo i tshimbila nga u ṱavhanya ngauri vhuṱanzi ho fhelela nahone vhu na maḓuvha.

Vhalanguli vha nga tevhela zwilinganyo zwi leluwaho kha phurodzheki: tshipiḓa tsha phurodzheki dzi re na pholisi dzo ṱumanywaho na zwipiḓa, tshipiḓa tsha vhakonteraka vhaṱuku vho sedzwaho phanḓa ha u dzhena fhethu ha mushumo, na tshifhinga tshi dzhiwaho u rumela vhuṱanzi ha mbilo.

Magumo

Inshurentsi ya mukonteraka Afrika Tshipembe ndi mushumo wa u tevhedza u bvaho kha tender u ya kha final completion, hu si u renga ha luthihi nga ṅwaha. Ṅwalisani kha COIDA, tshimbilelanyani pholisi iṅwe na iṅwe na contract data, imisani vhakonteraka vhaṱuku vhaṋu, nahone ni sedzuluse tsireledzo nga murahu ha tshanduko iṅwe na iṅwe. Izwo zwi tsireledza ti-tender dzaṋu, mbilo dzaṋu na u elela ha tshelede yaṋu.

Mbudziso dzi Vhudziswaho Kanzhi

Inshurentsi ya contractor’s all risk ndi mini?

Contractor’s all risk (CAR), ine ya dovha ya vhidzwa contract works insurance, i tsireledza u xelelwa kana tshinyalelo kha mishumo i khou fhaṱwaho. Izwi zwi katela zwishumiswa zwi re fhethu ha mushumo na mishumo ya tshifhinganyana, sa tsumbo nga murahu ha mulilo, ḓaḓabu kana vhutswa. Konteraka yaṋu ya u fhaṱa kanzhi i bula uri ndi nnyi a fanelaho u dzhia tsireledzo iyi, tshelede yo inshurelwaho na tshifhinga tshine ya fanela u shuma.

Inshurentsi ya builders’ liability ndi mini?

Inshurentsi ya builders’ liability, kana public liability, i tsireledza mbilo dzi bvaho kha vhathu vha vhuraru nga ha u huvhala kana tshinyalelo ya ndaka zwo itwaho nga mushumo waṋu. Tshitina tshi wa tsha tshinyadza goloi ya muhura ndi tsumbo ya misi yoṱhe. Dzikonteraka nnzhi na vhashumisi vha humbela limit of indemnity ya fhasi, ngauralo sedzani contract data phanḓa ha u saina.

Naa inshurentsi ya public liability ndi tshiṱoḓea tsha mulayo kha vhafhati Afrika Tshipembe?

A hu na mulayo wa angaredzo une wa ita uri inshurentsi ya public liability i vhe tshiṱoḓea kha vhafhati vhoṱhe. Nga nyito, dzikonteraka nnzhi dza u fhaṱa, vhashumisi, masipala na principal contractors vha i ṱoḓa phanḓa ha musi ni tshi thoma mushumo. U ṅwaliswa kha COIDA ndi mushumo wa mulayo u shumaho kha mushumisi muṅwe na muṅwe, ngauralo farani zwoṱhe sa tshipiḓa tsha u tevhedza haṋu ha mutheo.

Vhurifhi ha COIDA ha tshiimo tshavhuḓi ndi mini?

Ndi vhurifhi vhu bvaho kha Compensation Fund vhu khwaṱhisedzaho uri mushumisi o ṅwaliswa nahone u kha zwa zwino na returns na assessments dzawe fhasi ha COIDA. Ti-tender na principal contractors vha vhu humbela u khwaṱhisedza uri vhashumi vho tsireledzwa arali vho huvhala. Vhu na ḓuvha ḽa u fhela, ngauralo vhu tevheleni sa ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽiṅwalo ḽa u tevhedza.

Naa NHBRC enrolment i dzhia vhudzulo ha inshurentsi ya vhafhati?

Hai. U ṅwaliswa ha NHBRC na enrolment ya nnḓu ndi tshipiḓa tsha tshikimu tsha warranty tsha mulayo tshine tsha tsireledza vharengi vha nnḓu kha vhuṅwe vhukhakhi. A zwi tsireledzi tshinyalelo kha mishumo nga tshifhinga tsha u fhaṱa kana mbilo dzi bvaho kha vhathu vha vhuraru. Ni kha ḓi ṱoḓa tsireledzo ya contract works na public liability sa zwine konteraka kana mukhasiṱama waṋu a zwi ṱoḓa.

Zwiṅwalwa zwi elanaho: