Inxuwarensi ya Vakontraka e SA: Leswi U Swi Lavaka

Vakontraka vo tala va kuma mapfindla ya inxuwarensi ya vona ntsena loko xikombelo xi ariwa kumbe komiti ya tender yi kombela dokumente leyi va nga swi kotiki ku yi humesa.

Xiletelo lexi xi hlamusela inxuwarensi leyi mukontraka wa ku aka a yi lavaka e Afrika-Dzonga, leswi nawu wu swi lavaka, leswi tikontiraka ta JBCC, NEC na GCC ti swi kombelaka, na ndlela yo hlayisa ku sirheleriwa na vumbhoni bya wena swi lunghekile eka ndhawu yin’wana na yin’wana ya ntirho.

Mukontraka wa ku aka u lava inxuwarensi yihi e Afrika-Dzonga?

Mukontraka wa ku aka e Afrika-Dzonga hakanyingi u lava ku sirheleriwa ka contract works (contractor’s all risk), ku sirheleriwa ka public liability, ku tsarisiwa eka COIDA ka vatirhi, na, laha a dizayinaka kona, professional indemnity. Ku tsarisiwa eka COIDA ntsena hi kona ntirho wa nawu eka muthori un’wana na un’wana. Ku sirheleriwa kun’wana hakanyingi ku laviwa hi kontiraka ya wena, muxavi wa wena kumbe tender ya wena.

Tafula leri nga laha hansi ri veka ku sirheleriwa lokukulu.

Ku sirheleriwa	Leswi ku swi sirhelelaka	I mani a hakanyingi a ku kombelaka
Contract works kumbe contractor’s all risk (CAR)	Ku onhaka ka mintirho, swiphemu leswi nga endhawini ya ntirho na mintirho ya nkarhi wutsongo, xikombiso hikwalaho ka ndzilo, xidzedze kumbe vukhamba.	Kontiraka ya ku aka (JBCC, NEC, GCC) na mulombisi wa muthori.
Public liability (builders’ liability)	Swikombelo swa vanhu van’wana swa ku vaviseka kumbe ku onhaka ka nhundzu loku vangiwaka hi ntirho wa wena.	Kontiraka, muthori, ti-body corporate na timasipala.
Ku tsarisiwa eka COIDA	Ndzhukano eka vatirhi lava vavisekaka entirhweni kumbe lava kumaka vuvabyi bya ntirho.	Nawu, swin’we na tender yin’wana na yin’wana na mukontraka lonkulu.
Professional indemnity	Swikombelo leswi humaka eka swihoxo swa dizayini kumbe ndzayo ya vutshila.	Vaxavi eka ntirho wa design-and-build.
Michini na switirhisiwa	Ku lahleka kumbe ku onhaka ka michini leyi u nga na yona kumbe leyi hiriweke.	Tikhamphani ta ku hirisa michini na swiyimo swa wena swa xikweleti.
Ku sirheleriwa ka SASRIA	Ku onhaka loku vangiwaka hi tinxuxumeto, ku tsika ntirho na ku pfilunganya ka vanhu, leswi tipholisi ta ntolovelo ti swi susaka.	Vaxavi na valombisi eka tindhawu ta ntirho leti nga na khombo lerikulu.
Swirhendzevutani swa movha	Timovha ta khampani na ti-bakkie.	Pholisi ya wena ya khombo na xikweleti xa movha.

Vutisa broker wa wena leswaku i ku sirheleriwa kwihi loku fanelekaka ntirho wa wena. Xiletelo lexi leswi saleke xi kombisa ndlela yo kambela leswaku ku sirheleriwa ka wena ku fambelana na kontiraka yin’wana na yin’wana.

Nawu wu lava yini eka vakontraka?

Nawu wu lava leswaku muthori un’wana na un’wana a tsarisa eka Compensation Fund ehansi ka COIDA (Compensation for Occupational Injuries and Diseases Act 130 of 1993) naswona a hakela ti-assessment ta lembe na lembe. Occupational Health and Safety Act 85 of 1993 na Construction Regulations, 2014, swi engetela mintirho ya vuhlayiseki leyi vanxuwarensi na vaxavi va yi kambelaka endzhaku ka xiendlakalo.

Xihlovo	Leswi swi swi vulaka eka wena	Vumbhoni lebyi u faneleke ku byi lunghiselela
COIDA (Act 130 of 1993)	Tsarisa eka Compensation Fund, rhumela return of earnings ya lembe na lembe naswona u hakela ti-assessment.	Papila ra good standing, return of earnings, vumbhoni bya hakelo.
Occupational Health and Safety Act 85 of 1993 na Construction Regulations, 2014	Hlayisa ndhawu ya ntirho yi hlayisekile, u ri na ku pima ka makhombo na pulani ya rihanyo na vuhlayiseki.	Ku pima ka makhombo, method statements, rejisitara ya swiendlakalo, fayili ya vuhlayiseki.
Unemployment Insurance Fund (UIF)	Tsarisa naswona u vika vatirhi.	Ku tsarisiwa eka UIF na swiviko.
NHBRC (tindlu ntsena)	Tsarisa tanihi muaki wa tindlu naswona u enrola yindlu yin’wana na yin’wana leyintshwa. Lexi i xikimu xa warranty, a hi inxuwarensi ya wena.	Setifikeiti xa ku tsarisiwa, tisetifikeiti ta ku enrola, marekhodo ya ku kambela.

Ti-tender to tala ti kombela papila ra COIDA ra good standing leri tirhaka. Loko ri hela, xedyulu ya inxuwarensi leyi tiyeke a yi nge ponisi tender.

Eka xiphemu xa NHBRC, vona swilaveko swa NHBRC e Afrika-Dzonga.

Tikontiraka ta JBCC, NEC na GCC ti vula yini hi inxuwarensi?

Tikontiraka ta JBCC, NEC na GCC hinkwato ti veka leswaku i mani a nxuwaka mintirho na vutihlamuleri eka vanhu van’wana, mintsengo na minkarhi swi vuriwile eka contract data. Kontiraka yi nga lava nakambe marito yo karhi, yo tanihi ku vula muthori eka pholisi. Pholisi ya wena ya lembe na lembe yi nga ha fambelani na swiyimo leswi handle ka loko u kambela.

U nga si sayina, vutisa swivutiso swa ntlhanu:

Xana xiphemu lexi faneleke xi nxuwiwile eka ntirho lowu faneleke?
Xana xipimelo xa indemnity xi tlakukile ku ringana eka projeke leyi?
Xana marito ya pholisi ma fambelana na swiyenge swa kontiraka?
Xana ku sirheleriwa ku ya emahlweni hi nkarhi wa defects liability period, laha kontiraka yi ku kombelaka kona?
Xana u nga humesa vumbhoni endzeni ka tiawara ta 24?

Eka ku aka ka mabindzu ka R35,000,000 e Gauteng, xikombiso, mukontraka a nga va na ku sirheleriwa ka liability ka lembe na lembe kambe a ha tlula kontiraka. Loko contract data yi lava pholisi ya contract works ya projeke leyi, naswona yi nga ri kona ndhawu ya ntirho yi nga si simekiwa, xikombelo xa xidzedze xi nga kanetiwa. Kutani mukontraka a nga rhwala swin’we ntsengo wa ku lunghisa na tihakelo ta ku hlwela. Xikombiso lexi i xa ku kombisa ntsena.

Kombela broker wa wena ku tiyisisa hi ku tsala ndlela leyi pholisi yi tirhanaka ha yona na:

mfanelo ya muthori leyi tsariweke eka pholisi
waiver of subrogation, laha kontiraka yi yi lavaka
cross liability exikarhi ka swiphemu leswi nxuwiweke
ku sirheleriwa ka SASRIA ka projeke
vakontraka-ntsongo lava tirhaka endhawini ya ntirho

Eka ndlela leyi tifomo ta tikontiraka ti hambanaka ha yona hi ku angarhela, vona tikontiraka ta JBCC vs NEC vs GCC.

Maendlelo ya xiviri ya ku landzela milawu ya inxuwarensi

Maendlelo lamanene ya inxuwarensi ma sungula eka tender, ma kambela tidokumente ta nawu ku sungula, ma fambelanisa marito ya pholisi na kontiraka, naswona ma kambela vakontraka-ntsongo va nga si fika endhawini ya ntirho. Kutani ma kambisisa ku sirheleriwa endzhaku ka ku cinca kun’wana na kun’wana na ku nga si pfuxetiwa kun’wana na kun’wana. Magoza ya tsevu lama nga laha hansi ma tirhela vakontraka va ku aka va vukulu byin’wana na byin’wana.

1) Aka matrix ya kontiraka-ku-ya-eka-pholisi eka xiyimo xa tender

Xaxameta xiyenge xin’wana na xin’wana xa inxuwarensi eka xikandziyiso xa kontiraka na swilaveko swa muthori. Eka xin’wana na xin’wana, tsala muxaka wa pholisi, xipimelo, xiphemu lexi nga na vutihlamuleri, vumbhoni lebyi lavekaka loko u nyikiwa ntirho, na siku ra ku kambisisa ndhawu ya ntirho yi nga si simekiwa.

2) Kambela tidokumente ta nawu ku sungula

Tiyisisa leswaku papila ra wena ra COIDA ra good standing na marekhodo ya UIF swi ri swa nkarhi. Tiyisisa leswaku ku amukeriwa ka wena endhawini ya ntirho (induction) ku hlamusela leswi u faneleke ku swi endla loko mutirhi a vaviseka entirhweni.

3) Fambelanisa marito ya pholisi na kontiraka

U nga ehleketi leswaku marito ya wena ya ntolovelo ma ringanerile. Hlayisa xitiyisiso lexi tsariweke xa broker eka fayili ya projeke, ku nga ri eka ntlawa wa ti-email ntsena.

4) Kambela vakontraka-ntsongo emahlweni

Veka nawu wo olova: ku hava induction naswona ku hava ku nghena endhawini ya ntirho ku fikela loko vumbhoni bya inxuwarensi byi kamberiwile no tsariwa. Kombela mukontraka-ntsongo un’wana na un’wana xedyulu ya yena ya public liability, papila ra yena ra COIDA ra good standing, masiku ya pholisi lama katsaka nkarhi wa ntirho, na ku sirheleriwa ko hlawuleka eka ntirho lowu nga na khombo lerikulu wo tanihi ku mbundzumuxa kumbe ku tlakusa hi tikhireyini.

5) Kambisisa ku sirheleriwa endzhaku ka ku cinca kun’wana na kun’wana

Loko ntirho wu cinca, khombo ra cinca. Variation order yin’wana na yin’wana leyi pfumeleriweke yi fanele ku sungula ku kambela ka inxuwarensi ntirho lowuntshwa wu nga si sungula.

6) Veka switsundzuxo swa ku pfuxeta

Tirhisa switsundzuxo eka masiku ya 60, 30 na 14 ku nga si hela, na ku kambela ka n’hweti na n’hweti eka tiprojeke hinkwato leti tirhaka.

Hlayisa phakeji ya vumbhoni bya inxuwarensi eka projeke yin’wana na yin’wana:

Dokumente	Hikwalaho ka yini yi ri ya nkoka
Xedyulu ya pholisi na ti-endorsement, leti hlanganisiweke na swiyenge swa kontiraka	Yi kombisa leswaku ku sirheleriwa ku fambelana na kontiraka.
Papila ra COIDA ra good standing	Ri laviwa hi ti-tender na vakontraka lavakulu.
Rejisitara ya inxuwarensi ya vakontraka-ntsongo leyi nga na masiku na swipimelo	Yi kombisa leswaku a ku na munhu loyi a nga endhawini ya ntirho a nga sirheleriwanga.
Ndlela ya ku tlakusa swiendlakalo	Yi kombisa leswaku i mani a tivisaka broker, munxuwarisi, muthori na principal agent.
Tracker ya swikombelo	Yi tsala siku ra xiendlakalo, siku ra xitiviso na xiyimo xa xikombelo.
Khalendara ya ku pfuxeta leyi nga na vini lava vuriweke	Yi sivela ku sirheleriwa ku hela hi minkarhi leyi nga na ntirho wo tala.

Hikwalaho ka yini ti-spreadsheet ti tsandzeka eka ku landzelela inxuwarensi

Ti-spreadsheet ti tsandzeka eka ku landzelela inxuwarensi loko mukontraka a fambisa tindhawu to tala ta ntirho, hikuva masiku ya ku hela, swipimelo na tidokumente ta vakontraka-ntsongo swi cinca hi ku hatlisa ku tlula leswi munhu un’we a nga pfuxetaka fayili. Mbuyelo i ku sirheleriwa loku helaka ku nga voniwanga na vumbhoni lebyi nga kumekiki loko xikombelo kumbe tender swi byi lava.

Swiphiqo leswi tolovelekeke:

Tiveshini timbirhi. Ntlawa wa mabindzu wu tirhisa xedyulu yin’we, ntlawa wa ndhawu ya ntirho wu tirhisa yin’wana.
Ku hava ndlela ya audit. A wu swi koti ku kombisa leswaku i mani a pfumeleleke ku cinca, kumbe rini.
Ku pfuxeta loku rivariweke. Masiku ya ku hela ma le ka khalomu leyi ku nga riki na munhu loyi a yi kambelaka.
Ku hava vuhlanganisi na kontiraka. Data ya inxuwarensi yi tshama yi hambanile na swiyenge swa kontiraka na ku cinca.
Vumbhoni lebyi hangalakeke. Tidokumente ti tshama eka ti-inbox, ti-drive leti avelaniwaka na WhatsApp.

Malulamiselo lamanene ma hlayisa tidokumente, masiku na marekhodo ya vakontraka-ntsongo endhawini yin’we na projeke. Eka Wakha, tidokumente na tisetifikeiti ta vakontraka-ntsongo swi tshama eka projeke yin’wana na yin’wana, swin’we na tracker ya autocompliance leyi hlayisaka vumbhoni bya ku landzela milawu eka xivono xin’we.

Dyondzo leyi fanaka yi tirha eka magrade na ti-tender. Vona xiletelo xa magrade ya vakontraka va CIDB na swipimelo eka swipimelo swa nkoka wa projeke.

Xikombiso: inxuwarensi eka tender ya tindhawu tinharhu ta ntirho

Xikombiso lexi xi landzelela mukontraka wa KwaZulu-Natal eka tender ya R48,000,000 ya ku antswisa tikliniki tinharhu, ku suka eka ku endla tender ku ya eka xikombelo. Tender yi na milawu yo tiya ya vumbhoni bya inxuwarensi, ku hetisa hi swiyimo na retention. Yi kombisa ndlela leyi maendlelo lama nga laha henhla ma ponisaka nkarhi ha yona eka xiyimo xin’wana na xin’wana, na hikwalaho ka yini phakeji ya vumbhoni yi ri ya nkoka ngopfu loko swilo swi hoxeka endhawini ya ntirho. Tinomboro i xikombiso ntsena.

Xiyimo xa tender. Mukontraka u rhumela matrix ya kontiraka-ku-ya-eka-pholisi, papila ra COIDA ra good standing leri tirhaka, swixedyulu swa public liability na contract works, na papila ra broker leri tiyisisaka marito. Tender yi hundza ku kambela ka ku landzela milawu handle ka swivutiso.

Ku simekiwa ka ndhawu ya ntirho. Ku kambela ka vakontraka-ntsongo ku kombisa vo hlawuleka vambirhi lava nga na swipimelo swa liability swa le hansi. Hinkwavo va tlakusa ku sirheleriwa ka vona va nga si sungula.

Ku hetisa ntirho. Ku cinca ku engetela ntirho wa ku nghena eka facade. Ku cinca ku sungula ku kambisisa ka inxuwarensi, kutani broker u pfuxeta endorsement ntirho wu nga si sungula.

Xiendlakalo. Xidzedze xa moya xi onha mintirho ya nkarhi wutsongo eka ndhawu yin’we ya ntirho. Mukontraka u rhumela endorsement ya pholisi, ku pima ka makhombo, swingheniso swa dayari ya ndhawu ya ntirho, swifaniso na mapapila hi siku rero. Xikombelo xi famba hi ku hatlisa hikuva vumbhoni byi hetisekile naswona byi na masiku.

Kutani vufambisi byi nga landzelela swipimo swo olova eka tiprojeke: xiphemu xa tiprojeke leti nga na tipholisi leti hlanganisiweke na swiyenge, xiphemu xa vakontraka-ntsongo lava kamberiweke va nga si nghena endhawini ya ntirho, na nkarhi lowu tekiwaka ku rhumela vumbhoni bya xikombelo.

Makumu

Inxuwarensi ya vakontraka e Afrika-Dzonga i ntirho wa ku landzela milawu lowu fambaka ku suka eka tender ku ya eka final completion, ku nga ri ku xava kan’we hi lembe. Tsarisa eka COIDA, fambelanisa pholisi yin’wana na yin’wana na contract data, kambela vakontraka-ntsongo va wena emahlweni, naswona u kambisisa ku sirheleriwa endzhaku ka ku cinca kun’wana na kun’wana. Sweswo swi sirhelela ti-tender ta wena, swikombelo swa wena na cash flow ya wena.

Swivutiso leswi Vutisiwaka Hakanyingi

Inxuwarensi ya contractor’s all risk i yini?

Contractor’s all risk (CAR), leyi nakambe yi vitaniwaka contract works insurance, yi sirhelela ku lahleka kumbe ku onhaka ka mintirho leyi ha akiwaka. Leswi swi katsa swiphemu leswi nga endhawini ya ntirho na mintirho ya nkarhi wutsongo, xikombiso endzhaku ka ndzilo, xidzedze kumbe vukhamba. Kontiraka ya wena ya ku aka hakanyingi yi vula leswaku i mani a faneleke ku teka ku sirheleriwa loku, ntsengo lowu nxuwiweke na nkarhi lowu ku faneleke ku tirha.

Inxuwarensi ya builders’ liability i yini?

Inxuwarensi ya builders’ liability, kumbe public liability, yi sirhelela swikombelo swa vanhu van’wana swa ku vaviseka kumbe ku onhaka ka nhundzu loku vangiwaka hi ntirho wa wena. Xitina lexi wisaka xi onha movha wa muakelani i xikombiso lexi tolovelekeke. Tikontiraka to tala na vathori va kombela xipimelo xa le hansi xa indemnity, kutani kambela contract data u nga si sayina.

Xana inxuwarensi ya public liability i xiboho eka vaaki e Afrika-Dzonga?

A ku na nawu wo angarhela lowu endlaka leswaku inxuwarensi ya public liability yi va xiboho eka vaaki hinkwavo. Hi xiviri, tikontiraka to tala ta ku aka, vathori, timasipala na vakontraka lavakulu va yi lava u nga si sungula ntirho. Ku tsarisiwa eka COIDA i ntirho wa nawu lowu tirhaka eka muthori un’wana na un’wana, kutani teka swimbirhi tanihi xiphemu xa ku landzela milawu ka wena ka xisekelo.

Papila ra COIDA ra good standing i yini?

I papila leri humaka eka Compensation Fund leri tiyisisaka leswaku muthori u tsarisiwile naswona u landzela ti-return na ti-assessment ta yena ehansi ka COIDA. Ti-tender na vakontraka lavakulu va ri kombela ku kombisa leswaku vatirhi va sirheleriwile loko va vaviseka. Ri na siku ra ku hela, kutani ri landzelele ku fana na dokumente yin’wana na yin’wana ya ku landzela milawu.

Xana ku enrola eka NHBRC ku siva inxuwarensi ya vaaki?

E-e. Ku tsarisiwa eka NHBRC na ku enrola yindlu i xiphemu xa xikimu xa warranty xa nawu lexi sirhelelaka vaxavi va tindlu eka swihoxo swo karhi. A swi sirheleli ku onhaka ka mintirho hi nkarhi wa ku aka kumbe swikombelo swa vanhu van’wana. U ha lava ku sirheleriwa ka contract works na public liability hi ku landza leswi kontiraka kumbe muxavi wa wena a swi lavaka.

Swihloko leswi fambelanaka: