I-software Yobunjiniyela Bomphakathi eNingizimu Afrika 2026

Iningi lemali kasonkontileka we-civil liya ezintweni zokwakha, kosonkontileka abangaphansi nasemishinini, kodwa amafemu amaningi asayilandelela ku-Excel. Izinto zokwakha nosonkontileka abangaphansi kuphela bangathatha u-60 kuya ku-70% wezindleko. Uma umgwaqo, ipayipi elikhulu lamanzi noma uhlelo lwamanzi emvula kweqa ibhajethi, ubunjiniyela abuvamile ukuba yimbangela. Imbangela ivamise ukuba ukuphathwa kwezentengiselwano: ukukala okusemuva komsebenzi, izinguquko (variations) ezingakaze zibekelwe inani, nezitifiketi zokukhokha ezihlakazeka uma unjiniyela ohlala esayithini (resident engineer) ezibuza.
Lo mhlahlandlela uchaza lokho i-software yobunjiniyela bomphakathi okufanele ikwenze eNingizimu Afrika: izitifiketi zokukhokha ze-GCC ne-NEC, ukukala kabusha (remeasurement), ukulawulwa kwemishini nokuqoqa idatha yesayithi offline. Ubuye ubonise ukuthi izidingo zakho zishintsha kanjani ngokwebanga lakho le-CIDB, lapho izindlela ezijwayelekile zisilela khona, nokuthi ungakhetha kanjani ngaphandle kokuthenga amathuluzi angafanele.
Kungani Osonkontileka be-Civil Bedinga I-software Yabo?
Umsebenzi we-civil nengqalasizinda wephula imithetho eyakhelwe ku-software yokwakha ejwayelekile, eyakhelwe izakhiwo. Izinkontileka ze-civil zisebenza nge-GCC noma i-NEC, amanani akalwa kabusha nge-chainage, amakhasimende kahulumeni acwaninga zonke izitifiketi, futhi imishini ingumthombo wenzuzo. I-software engakunaki lokhu kwehlukana okune ibuyisela ithimba lakho kuma-spreadsheet emsebenzini onengozi enkulu.
Nansi indlela umehluko ngamunye onquma ngayo imali:
- Inkontileka yehlukile. Umsebenzi we-civil kahulumeni usebenza kakhulu nge-GCC (i-SAICE General Conditions of Contract) noma i-NEC. I-JBCC, ifomu amathuluzi amaningi ezakhiwo ayicabangelayo, isetshenziswa kakhulu emsebenzini wezakhiwo. Izitifiketi, imali egodliwe (retention) nezimangalo kusebenza ngokwehlukile ngaphansi kwefomu ngayinye: bheka imihlahlandlela yethu yenqubo yesitifiketi sokukhokha se-GCC kanye nama-compensation event e-NEC. I-SAICE yashicilela i-GCC 2025 ngo-2025, futhi i-GCC 2015 isalawula izinkontileka eziningi ezisaqhubeka. Izinguquko ze-GCC 2025 ezitifiketini zokukhokha ziwela ngqo ekuphathweni kwakho kwezentengiselwano.
- Ukukala kungukukala kabusha. Ezinkontilekeni eziningi ze-civil, i-bill of quantities (BOQ) iyakalwa kabusha. Ukhokhelwa amanani owakhayo ngempela: imisebenzi yomhlaba, izingqimba zomgwaqo (layerworks), ubude bamapayipi. Lokhu kukalwa nge-chainage (ibanga ngokomzila) nangesigaba, hhayi ngesitezi. Umhlahlandlela wethu wokukala kabusha nge-chainage ukhombisa ukuthi kusebenza kanjani. I-software eyakhelwe i-bill engaguquki isebenza ngokumelene nawe.
- Ikhasimende ngelikahulumeni futhi licwaninga konke. I-SANRAL, amadolobha amakhulu, amabhodi amanzi nomasipala bakhokha ngokwezitifiketi. Lezo zitifiketi zingacwaningwa eminyakeni kamuva. Irekhodi elibuthakathaka lingaphezu kwenkokhelo ephuzile. Lingaba okutholwe ocwaningweni.
- Imishini ingumthombo wenzuzo. Ukusetshenziswa, amanani okuqasha angaphakathi nodizili kunquma inzuzo ye-civil. Amathuluzi akhelwe abakhi bezindlu awakulandeleli.
Uma ukuziba lokhu, ithimba lakho lezentengiselwano libuyela kuma-spreadsheet ezingxenyeni ezinengozi kakhulu zomsebenzi.
Yini I-software Yobunjiniyela Bomphakathi Okufanele Iyenze?
I-software yobunjiniyela bomphakathi kufanele iphathe impilo yonke yezentengiselwano yenkontileka yengqalasizinda, kusukela emsebenzini okaliwe kuya esitifiketini unjiniyela azosisayina. Lokho kusho ukukala nge-chainage, izitifiketi zokukhokha ze-GCC ne-NEC, ukulawulwa kwezindleko, i-BOQ ehlanganisiwe, imishini nezimoto, ukuthenga, i-HSE nokuhambisana namathenda, konke kurekhodi elilodwa elabelwana yisayithi nehhovisi.
Nakhu okufanele ikhono ngalinye likuphathe kusonkontileka we-civil waseNingizimu Afrika:
| Ikhono | Okufanele likuphathe |
|---|---|
| Ukukala nenqubekelaphambili | Amanani akalwa kabusha nge-chainage nangesigaba, ukubuka imephu yemisebenzi, ukusayina ndawonye nonjiniyela ohlala esayithini |
| Izitifiketi zokukhokha | Izitifiketi zesikhashana ngaphansi kwe-GCC, NEC, JBCC ne-FIDIC, nemali egodliwe, izinguquko, izimangalo nokwelulwa kwesikhathi (EOT) |
| Ukulawulwa kwezindleko | Izindleko uma ziqhathaniswa nenani elivunyelwe (lokho i-bill ekukhokhela umsebenzi owenziwe), umkhiqizo wabasebenzi nowemishini, i-earned value. Ubona iqembu elilahlekelwa yimali namuhla, hhayi ekupheleni kwenyanga |
| I-BOQ nokulinganisa | Ama-bill akalwe ngaphansi kwe-SANS 1200, COLTO noma uhlelo lwe-ASAQS, kanye nomtapo wamanani. Ngenisa i-bill kanye bese uyisebenzisa kuze kube sekunikezelweni, ngaphandle kokuphinda uthayiphe |
| Imishini nemishini yokusebenza | I-workshop, izimoto, udizili namanani okuqasha angaphakathi. Lezi zinombolo zinquma inzuzo ye-civil |
| Ukuthenga nezitolo | Osonkontileka abangaphansi, izitolo zesayithi nodizili, kuze kufike ezimpahleni ezamukelwe |
| I-HSE, ikhwalithi nemvelo | Izinga lokulimala okulahlekisa isikhathi (LTIFR), i-ISO 45001, izinhlelo zokuhlola nokuvivinya (ITPs), imibiko yokungahambisani (NCRs), izivivinyo ze-SANS ne-COLTO, nohlelo lokuphathwa kwemvelo (EMP) oludingwa yizinkontileka eziningi zengqalasizinda |
| Amathenda nokuhambisana | Ama-bond neziqinisekiso, ibanga le-CIDB, nobufakazi bamaphuzu okukhethwa ngaphansi kwe-PPPFA, njengesimo se-B-BBEE |
Akuvamile ukuthi ukudinge konke ngosuku lokuqala. Kodwa yazi imephu ephelele, bese uqala lapho imali ye-civil yenziwa khona: isitifiketi nephepha lemishini.
Izinto Ezintathu Ezinquma Isivumelwano se-Civil
Bheka ngale kohlu lwezici: amakhono amathathu ahlukanisa i-software ye-civil yangempela nethuluzi lemibhalo elinelebula le-civil. Yisitifiketi sokukhokha, ukukala nge-chainage nokulawulwa kwemishini. Buza ngakunye kudemo. Uhlelo olubuyisela noma yikuphi kukho ku-Excel ngeke lumelane nenkontileka ye-civil esaqhubeka.
Imibuzo emithathu eveza uhlelo olubuthakathaka:
- Isitifiketi. “Ngikhombise isitifiketi sokukhokha se-GCC esenziwa wuhlelo lwakho.” Amathuluzi amaningi anganikeza kuphela isifanekiso se-Excel.
- I-chainage. “Ingabe ukala umgwaqo noma ipayipi nge-chainage nangesigaba, noma ngesitezi?” Amathuluzi ezakhiwo awanayo impendulo.
- Imishini. “Akuphi ama-job card, udizili nokusetshenziswa?” Emasayithini amaningi e-civil, impendulo isewu-spreadsheet.
Uma i-software ingakwazi ukuphatha isitifiketi, ukukala kabusha nemishini, ayifanele esayithini le-civil. Lokho kuyasebenza noma ngabe igama elisebhokisini laziwa kangakanani.
Isivivinyo soshintsho olulodwa. Enkontilekeni ye-civil ka-R40,000,000, ushintsho olulodwa olukalwe, lwabekelwa inani futhi lwaqinisekiswa kahle lungabiza ngaphezu konyaka we-software. Ngakho buza umbuzo ohlukile: zingaki izinguquko ozilahlekelwa minyaka yonke ngenxa yamarekhodi abuthakathaka?
Iziphi Izici Ezibalulekile Ebangeni Ngalinye le-CIDB?
Izidingo ze-software zikhula nebanga lakho le-CIDB, futhi ilayisensi eyodwa efanela wonke umuntu ekhokhwa ngesihlalo ngasinye ibiza kakhulu iningi lemakethe. Ifemu ye-CE 5 noma 6 idinga idayari yesayithi offline, ukukala nesitifiketi esihlanzekile. Ifemu ye-CE 7 yengeza ukulawulwa kwezindleko, imishini nezinguquko ezinkontilekeni eziningi. Amafemu e-CE 8 no-9 adinga ukulawulwa okuphelele kwezentengiselwano namarekhodi alungele ukucwaningwa.
Ibanga lakho le-CIDB libeka inkontileka enkulu kunazo zonke ongayiklonyeliswa. Umhlahlandlela wethu webanga le-CIDB CE losonkontileka be-civil uchaza ukuthi amabanga asebenza kanjani. Ithebula elingezansi lisebenzisa isigaba se-CE (civil engineering):
| Ibanga le-CIDB CE | Umkhawulo wenani lethenda ngenkontileka | Okufanele i-software ikwenze kahle |
|---|---|---|
| CE 5 kuya ku-6 | R10,000,000 (ibanga 5), R20,000,000 (ibanga 6) | Idayari yesayithi offline, ukukala nesitifiketi esihlanzekile. Khokhelwa ngokushesha futhi uyeke i-Excel |
| CE 7 (indawo efanele) | R60,000,000 | Konke okungenhla, kanye nezindleko uma ziqhathaniswa nenani elivunyelwe, ukusetshenziswa kwemishini nokulawulwa kwezinguquko nezimangalo ezinkontilekeni eziningi |
| CE 8 kuya ku-9 | R200,000,000 (ibanga 8), awukho umkhawulo (ibanga 9) | Ukulawulwa okuphelele kwezentengiselwano, ukubika ezinkontilekeni eziningi, i-HSE ne-EMP, ukuhambisana namathenda ngobuningi, nokuxhumana nethuluzi lohlelo elibekwa yikhasimende |
Le mikhawulo isebenza ngenkontileka ngayinye futhi ihlanganisa i-VAT. Ibekwe ngaphansi kwe-Construction Industry Development Regulations, 2004, futhi isebenza kusukela zi-7 kuMfumfu 2019. UNgqongqoshe Wemisebenzi Yomphakathi Nengqalasizinda angayibuyekeza ngesaziso ku-Government Gazette, ngakho hlola izinombolo zamanje kuwebhusayithi ye-cidb. Amafemu amaningi aqhuba izinkontileka eziningi ngesikhathi esisodwa, ngakho inzuzo yawo yonyaka ivamise ukuba ngaphezulu kakhulu komkhawulo wenkontileka eyodwa.
Ibanga 7 yilapho ubuhlungu bungokoqobo futhi ifemu isengakwazi ukunquma ngokushesha. Uma kunguwe lowo, lungisa isitifiketi, ukukala kabusha nephepha lemishini kuqala. Ungakhokhi amanani e-enterprise ngakho.
Usakha izitifiketi zokukhokha namaphepha emishini ku-Excel? I-Sakha ihlanganisa ukukala nenqubekelaphambili, izitifiketi zokukhokha nokuphathwa kwenkontileka, ukulawulwa kwezindleko nemishini, i-workshop nezimoto ku-software eyodwa ye-cloud yosonkontileka be-civil baseNingizimu Afrika, enedayari yesayithi esebenza offline: bona idemo yomkhiqizo.
Izindlela Ezijwayelekile Zisilela Kuphi?
ENingizimu Afrika umncintiswano wangempela awuvamile ukuba phakathi kwezinhlelo ezimbili zesimanje: amafemu amaningi e-civil aqhuba i-software yokulinganisa ye-desktop ezungezwe yi-Excel. Lokho kusetha kushiya izikhala lapho imali ye-civil yenziwa khona: ukukala kabusha, imishini nezitifiketi zokukhokha ezibuyekezwa njalo. Amathuluzi amaphrojekthi omhlaba, ama-app esayithi nama-spreadsheet ngamunye uhlanganisa ingxenye yomsebenzi, kodwa akukho nelilodwa eligcina irekhodi elilodwa kusukela emsebenzini okaliwe kuya enanini eliqinisekisiwe.
Izindlela eziyinhloko:
- Ama-suite okulinganisa e-desktop afakwe ehhovisi. Anezimpande ezijulile emahhovisi e-QS ase-SA nokulinganisa okuqinile. Anelayisensi ngesihlalo, afakwe emishinini yehhovisi futhi avame ukubekelwa inani ngesilinganiso. Emsebenzini we-civil, ukukala kabusha, imishini nezitifiketi ezibuyekezwa njalo kusagcina kuma-spreadsheet eceleni kwawo.
- Amathuluzi okuphatha amaphrojekthi omhlaba. Aphatha izinhlelo nemibhalo ezingeni le-enterprise, futhi anamanani ngamadola. Awanaso isitifiketi se-GCC, i-BOQ noma iphepha lemishini. Amakhasimende amakhulu kahulumeni avame ukucacisa ithuluzi lohlelo enkontilekeni. Uyaxhumana nalo. Awulithathi indawo.
- Ama-app esayithi nawama-snag. Angawamaselula futhi asheshayo ukusatshalaliswa. Asebenza kuma-snag nokuqoqa esayithini, kodwa awanakho ukujula kwesitifiketi, kwe-BOQ noma kwemishini.
- I-Excel namathuluzi okuhlela e-desktop. Yiwona asetshenziswa ngempela. Asevele ekhokhelwe futhi wonke umuntu uyawazi. Futhi yilapho umkhondo wokucwaninga unyamalala khona uma ikhasimende likahulumeni libuza ngesitifiketi eminyakeni emibili kamuva.
Ngamunye ushiya isikhala esifanayo: irekhodi elilodwa elixhunyiwe, elazi inkontileka, kusukela emsebenzini okaliwe kuya enanini eliqinisekisiwe.
Izindlela Eziyinhloko Ziqhathaniswa Kanjani?
Esayithini le-civil ukukhetha kubuyela ezindleleni ezine: i-software ye-civil ezinikele ku-cloud, i-suite yokulinganisa ye-desktop, amathuluzi ephrojekthi noma esayithi ajwayelekile, noma ama-spreadsheet. Yi-software ye-civil ezinikele kuphela ehlanganisa ukukala, izitifiketi, imishini ne-BOQ kurekhodi elilodwa. Ezinye ngayinye ishiya okungenani okukodwa kuzo efayeleni elihlukile.
Nazi zibekwe eceleni ngokwalokho okunquma inzuzo ye-civil:
| I-software ye-civil ezinikele (cloud) | I-suite yokulinganisa ye-desktop | Amathuluzi ephrojekthi noma esayithi ajwayelekile | I-Excel nama-spreadsheet | |
|---|---|---|---|---|
| Ukukala | Nge-chainage nangesigaba, ukusayina konjiniyela | I-desktop, ingxenye | Izithombe nama-snag kuphela | Ngesandla |
| Izitifiketi zokukhokha | GCC, NEC, JBCC ne-FIDIC, nemali egodliwe nezimangalo | Izifanekiso ze-Excel | Akufakiwe | Izifanekiso ngesandla |
| Imishini nemishini yokusebenza | I-workshop, udizili, amanani okuqasha angaphakathi | Akufakiwe | Akufakiwe | I-spreadsheet ehlukile |
| Ukulawulwa kwezindleko | Izindleko uma ziqhathaniswa nenani elivunyelwe, ngesikhathi sangempela | Kuqinile, kodwa kusehhovisi | Akufakiwe | Ekupheleni kwenyanga, ngesandla |
| I-BOQ | Ihlanganisiwe, ingenisa i-bill ekhona | Amandla ayo amakhulu | Akufakiwe | Ngesandla |
| Ubani ongayisebenzisa | Isayithi, ihhovisi, unjiniyela nekhasimende kurekhodi elilodwa | Izihlalo ezinelayisensi ehhovisi | Ngomsebenzisi, ivame ukubiza ngamadola | Noma ubani onefayela lakamuva |
| Ubuchwepheshe | Cloud, ukuqoqa esayithini offline | Ukufakwa ku-desktop | Cloud, ejwayelekile | Amafayela endawo |
| Ukusetha | Iqala ezinsukwini | Ukufakwa nokusethwa kwe-IT | Kuyashesha, kodwa kujwayelekile | Akukho |
| Ukuhambisana kwase-SA | GCC, NEC, CIDB, B-BBEE, SANS | Ingxenye | Akukho | Akukho |
Uhlelo lwesimanje lwe-cloud olwakhelwe eNingizimu Afrika, njenge-Sakha, lwakhelwe ukuvala leso sikhala. Luhlanganisa ukukala nenqubekelaphambili, izitifiketi zokukhokha nokuphathwa kwenkontileka, kanye nemishini, i-workshop nezimoto endaweni eyodwa. Noma ngabe ukhetha ini, hlola leyo ntambo engaphukile kusukela emsebenzini okaliwe kuya enanini eliqinisekisiwe.
Uyikhetha Kanjani I-software ye-Civil Ngaphandle Kokuthenga Amathuluzi Angafanele?
Khetha i-software ye-civil ngokuyivivinya enkontilekeni yakho: isitifiketi se-GCC sangempela, iphepha lakho lemishini, ukuqoqa offline nesikhathi kuya ekulinganisweni kwenani kokuqala okuqinisekisiwe. Bese uhlola imodeli yelayisensi nokuthi isebenza kanjani eceleni kwethuluzi lohlelo elibekwa yikhasimende lakho. Idemo ecwebezelayo ngeke ikuphendulele lokhu kuhlola.
- Qala ngesitifiketi nemishini. Cela ukubona isitifiketi sokukhokha se-GCC sangempela esivela ohlelweni. Buza ukuthi akuphi ama-job card, udizili nokusetshenziswa. Uma noma yikuphi kubuyela ku-Excel, yonke enye idemo ayinandaba.
- Kala ukuqaliswa, hhayi izici. Angaki amasonto kuya ekulinganisweni kwenani kokuqala okuqinisekisiwe? Ingabe iyasebenza offline esayithini elikude futhi ivumelanise kahle? Ubani odinga ukuqeqeshwa, futhi ingabe ithimba lesayithi lizoyisebenzisa?
- Qaphela imodeli yelayisensi. Amanani ngesihlalo ngokuthula anciphisa ukufinyelela kuze kube yilapho ithimba lakho lesayithi libuyela ephepheni. Abasebenzisi abangenamkhawulo, kuhlanganise nonjiniyela ohlala esayithini nekhasimende, bagcina irekhodi liphelele.
- Sebenza namathuluzi abekiwe. Uma inkontileka icacisa ithuluzi lohlelo, uhlelo lwakho kufanele luphathe irekhodi lezentengiselwano eceleni kwalo. Akufanele luzame ukuthatha indawo yohlelo lwenkontileka.
- Hlola imithetho yenkontileka emthonjeni. Imithetho yesitifiketi neyemali egodliwe iyehluka phakathi kwe-GCC, NEC ne-JBCC, naphakathi kwezinhlelo. I-GCC 2025 iwuhlelo lwakamuva lwe-GCC. Hlola umqondo wesitifiketi wanoma yimuphi umthengisi ngokumelene nombhalo osemthethweni we-SAICE GCC 2025 nedatha yenkontileka yakho ngaphambi kokuthi uthembele kuwo.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Iyini i-software yobunjiniyela bomphakathi?
Iyi-software eqhuba uhlangothi lwezentengiselwano nolokwenza lwephrojekthi yengqalasizinda. Lokho kuhlanganisa i-BOQ ekalwa kabusha, izinguquko nezimangalo, izitifiketi zokukhokha, izindleko, imishini nohlelo. Isebenza ngaphansi kwamafomu enkontileka asetshenziswa emsebenzini we-civil eNingizimu Afrika, ikakhulukazi i-GCC ne-NEC.
Yehluke kanjani ku-software yokwakha izakhiwo?
Amathuluzi ezakhiwo acabanga izinkontileka ze-JBCC, ama-bill angaguquki nenqubekelaphambili isitezi ngesitezi. I-software ye-civil kufanele iphathe ukukala kabusha nge-chainage, izitifiketi ze-GCC ne-NEC, imishini njengomthombo wenzuzo nokucwaningwa ngamakhasimende kahulumeni. Yilapho inzuzo ye-civil iwinwa khona noma ilahleke.
Ingabe iphatha izitifiketi zokukhokha ze-GCC ne-NEC?
Kufanele iziphathe. I-software efanele i-civil yenza izitifiketi zesikhashana ngaphansi kwe-GCC, NEC, JBCC ne-FIDIC. Imali egodliwe, izinguquko nezimangalo kukurekhodi elilodwa, hhayi esifanekisweni eceleni kwe-Excel. I-NEC iphatha izinguquko njengama-”compensation event”, ngakho hlola ukuthi i-software ilandela imigomo yefomu ngayinye. Njalo hlola imithetho yesitifiketi ngokumelene nombhalo osemthethweni wenkontileka.
Iyiphi imodeli yelayisensi efanele usonkontileka we-civil?
Bheka wonke umuntu odinga ukufinyelela, hhayi ihhovisi kuphela. Amalayisensi ngesihlalo axosha ofolomane, unjiniyela ohlala esayithini nekhasimende ohlelweni abuyisele ephepheni. Cela isilinganiso esibhaliwe ngama-rand. Bala wonke umsebenzisi nalo lonke uhlangothi lwangaphandle. Ekukhetheni kwe-desktop, engeza ukufakwa, iseva nesikhathi se-IT.
Ingabe iyasebenza offline ngesikhathi sokucishwa kukagesi?
Kufanele isebenze. Amasayithi e-civil avame ukuba kude, futhi ugesi nesiginali kungaphela. Bheka idayari yesayithi offline evumelanisa kahle uma isiginali ibuya. Gwema uhlelo oluboshelwe ku-desktop ehhovisi.
Isiphetho
Inzuzo ye-civil iwinwa noma ilahleke ekuphathweni kwezentengiselwano, hhayi kubunjiniyela. Ama-suite e-desktop nama-spreadsheet womabili aphula intambo kusukela emsebenzini okaliwe kuya enanini eliqinisekisiwe, futhi izikhala zigcina ku-Excel. I-software ye-civil enhle igcina leyo ntambo iphelele. Ilandela amafomu e-GCC ne-NEC umsebenzi wakho osebenza ngawo. Iphatha imishini njengomthombo wenzuzo. Isebenza offline emasayithini lapho imali yenziwa khona. Emsebenzini kahulumeni, isitifiketi ongakwazi ukusisekela yinzuzo ongayigcini. Hlulela konke ukukhetha ngokwaleli zinga futhi uhlu lwakho olufushane luzoba lufushane ngokushesha.
Imihlahlandlela ehlobene:
- Isitifiketi sokukhokha se-GCC: inqubo, izikhathi nemali egodliwe
- I-GCC 2015 uma iqhathaniswa ne-GCC 2025: okushintshayo ezitifiketini zokukhokha
- Ama-compensation event e-NEC: umhlahlandlela wosonkontileka baseNingizimu Afrika
- Ukukala kabusha nge-chainage: indlela umsebenzi we-civil okalwa futhi okhokhelwa ngayo
- Ibanga le-CIDB CE: amabanga 5 kuya ku-9 osonkontileka be-civil
- Kusukela ku-Excel kuya ku-software yokwakha kwe-civil: umhlahlandlela wokufuduka
- Ukuphathwa kukadizili ekwakheni: indlela yokumisa ukwebiwa kukadizili esayithini
Yeka ukwenza lokhu ngesandla
Sakha
I-SaaS yokulawula izindleko namaqembu osonkontileka be-civil
Ibhalwe ngu