Mixaka ya 4 ya Tikontiraka ta Ku Aka e Afrika-Dzonga

Fomo ya kontiraka yi boha ndlela leyi u hakeriwaka ha yona, leswaku i mani a rhwalaka khombo rihi na ndlela leyi njhekanjhekisano yi helaka ha yona, khale xitina xo sungula xi nga si vekiwa.

Xiletelo lexi xi hlamusela mixaka ya mune leyikulu ya tikontiraka ta ku aka leyi tirhisiwaka e Afrika-Dzonga: JBCC, NEC, GCC na FIDIC. Xi katsa leswaku i mani a tirhisaka yin’wana na yin’wana, ndlela leyi hakelo na ku cinca swi tirhaka ha yona, tindlela ta ku veka nxavo, tikontiraka-ntsongo na ndlela yo hlawula fomo leyi faneleke eka projeke ya wena.

Mixaka leyikulu ya tikontiraka ta ku aka e Afrika-Dzonga i yihi?

Afrika-Dzonga yi tirhisa mintlawa ya mune leyikulu ya tikontiraka leti tolovelekeke ta ku aka: JBCC eka mintirho ya ku aka, NEC na GCC eka engineering na swiaki swa xisekelo swa mfumo, na FIDIC eka tiprojeke leti hakeriwaka hi timali ta matiko man’wana. cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement yi xaxameta hinkwato ta mune tanihi tifomo leti vaxavi va mfumo va nga ti tirhisaka. Ntirho wa ku aka wa phurayivhete wu tirhisa JBCC ngopfu.

Ntlawa wa kontiraka	Yi humesiwa hi	Ku tirhisiwa loku tolovelekeke e Afrika-Dzonga	Mufambisi wa kontiraka
JBCC	Joint Building Contracts Committee	Ntirho wa ku aka wa phurayivhete: tindlu, ti-estate, tihofisi, swivhengele, swa vumaki.	Principal agent
NEC (NEC4)	NEC (ku sukela eUK)	Swiaki swa xisekelo na engineering, swi tirhisiwa hi tikhamphani to hlayanyana ta mfumo na timetro.	Project Manager
GCC (minkandziyiso ya 2015 na 2025)	South African Institution of Civil Engineering (SAICE)	Mintirho ya civil na engineering eka vaxavi va rixaka, va xifundzha na va masipala.	Engineer (muyimeri wa muthori)
FIDIC	International Federation of Consulting Engineers	Tiprojeke leti nga na vahakeri kumbe vakontraka va matiko man’wana.	Engineer

Hakanyingi muxavi hi yena a hlawulaka fomo naswona a yi vula eka tidokumente ta tender. Tanihi mukontraka, ntirho wa wena i ku hlaya nkandziyiso na contract data u nga si veka nxavo. Xiletelo lexi xi sala xi teka ntlawa wun’wana na wun’wana hi ku landzelelana.

Kontiraka ya JBCC i yini?

Kontiraka ya JBCC i kontiraka leyi tolovelekeke ya ku aka leyi humesiwaka hi Joint Building Contracts Committee naswona yi tirhisiwa eka ntirho wo tala wa ku aka wa phurayivhete e Afrika-Dzonga. Tifomo letikulu i Principal Building Agreement (PBA) eka tiprojeke letikulu kumbe to rharhangana na Minor Works Agreement (MWA) eka mintirho yo olova leyi komeke. Principal agent u fambisa kontiraka hikwalaho ka muthori.

Ntlawa wa JBCC wu katsa:

Principal Building Agreement (PBA): kontiraka leyikulu ya mintirho ya ku aka, leyi kunguhatiweke tiprojeke to rharhangana leti tekaka ku tlula tin’hweti ta kaye kumbe leti nga na ntsengo wa kontiraka lowu tlulaka R5,000,000. Yi katsa ku cinca, ku engeteleriwa ka nkarhi, tisetifikeiti ta hakelo, practical completion, defects liability na ku tlhantlha timholovo.
Minor Works Agreement (MWA): kontiraka yo olova eka tiprojeke to olova leti nga tluliki tin’hweti ta kaye naswona ti nga tluliki R5,000,000. A yi na vakontraka-ntsongo lava hlawuriweke (nominated kumbe selected).
Nominated/Selected Subcontract Agreement: eka vakontraka-ntsongo lava hlawuriweke hi muthori kumbe principal agent naswona va sayinile kontiraka na mukontraka lonkulu.

Ndlela leyi hakelo yi tirhaka ha yona. Mukontraka u endla claim n’hweti na n’hweti. Principal agent, hakanyingi hi ku pimiwa ka quantity surveyor, u humesa setifikeiti xa hakelo xa xikarhi (interim payment certificate). Xi katsa ntirho lowu endliweke, swiphemu leswi nga endhawini ya ntirho, ku cinca loku pfumeleriweke na retention. Nkarhi wa hakelo na phesente ya retention swi vekiwa eka contract data.

Ndlela leyi timholovo ti tirhaka ha yona. Swiphemu swi ringeta ku pfumelelana ku sungula. Loko swi tsandzeka, JBCC yi nyika adjudication kutani arbitration kumbe khoto, hi ku ya hi contract data.

Eka maendlelo hinkwawo ya setifikeiti, vona xiletelo xa setifikeiti xa hakelo xa JBCC. Quantity surveyor u lunghiselela ku pimiwa loku nga endzhaku ka setifikeiti xin’wana na xin’wana, kutani ntirho wa yena i wa nkoka eka ntirho wun’wana na wun’wana wa JBCC.

Kontiraka ya NEC i yini?

Kontiraka ya NEC i fomo leyi tolovelekeke leyi akiweke ku rhendzela vulawuri lebyi tirhaka, swilemukiso swa ka ha ri na nkarhi (early warnings) na compensation events, naswona NEC4 i nkandziyiso wa sweswi lowu tirhisiwaka e Afrika-Dzonga. Fomo leyikulu i Engineering and Construction Contract (ECC). Yi tirhisiwa eka tiprojeke to tala ta swiaki swa xisekelo na ta engineering hi tikhamphani ta mfumo na timetro, naswona a yi tolovelanga ngopfu eka ntirho wa ku aka wa phurayivhete.

NEC4 ECC yi nyika tindlela ta tsevu letikulu ta ku veka nxavo:

Option	Xisekelo xa nxavo
A	Kontiraka leyi vekiweke nxavo leyi nga na activity schedule
B	Kontiraka leyi vekiweke nxavo leyi nga na bill of quantities
C	Kontiraka ya xikongomelo (target) leyi nga na activity schedule
D	Kontiraka ya xikongomelo (target) leyi nga na bill of quantities
E	Kontiraka ya ku tlheriseriwa ntsengo (cost reimbursable)
F	Kontiraka ya vulawuri (management contract)

Tifomo tin’wana ta NEC4 ti katsa Professional Services Contract na Term Service Contract ya ku hlayisa loku yaka emahlweni.

Ndlela leyi hakelo yi tirhaka ha yona. Project Manager u pima ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa eka siku rin’wana na rin’wana ra ku pima (assessment date), leri vekiweke eka contract data. Ehansi ka NEC4, hakelo yi fanele ku hakeriwa endzeni ka mavhiki manharhu endzhaku ka siku ra ku pima handle ka loko contract data yi vula swin’wana.

Ndlela leyi ku cinca ku tirhaka ha yona. Ku cinca ku famba hi compensation events. Swiphemu hinkwaswo swimbirhi swi fanele ku nyika swilemukiso swa ka ha ri na nkarhi swa swiphiqo. Swipimelo swa nkarhi swa swiviko swi tiyile, kutani swiviko leswi hlweleke swi nga ku lahlekisa nkarhi na mali.

Ndlela leyi timholovo ti tirhaka ha yona. Timholovo ti ya eka adjudication kumbe dispute avoidance board, hi ku ya hi option leyi hlawuriweke, kutani ti ya eka tribunal leyi vuriweke eka contract data.

Eka xiletelo xa vuxokoxoko xa swiviko na ti-claim, hlaya NEC compensation events e Afrika-Dzonga.

Kontiraka ya GCC i yini?

GCC i General Conditions of Contract for Construction Works leyi humesiwaka hi SAICE, leyi tirhisiwaka ngopfu eka ntirho wa civil na wa engineering eka vaxavi va mfumo. GCC 2015 ya ha tolovelekile eka tikontiraka leti ha tirhaka, naswona SAICE yi humesile nkandziyiso lowuntshwa, GCC 2025. Engineer u fambisa kontiraka hikwalaho ka muthori naswona u nyika setifikeiti xa hakelo.

Ndlela leyi hakelo yi tirhaka ha yona. GCC hakanyingi i kontiraka ya ku pima na ku nyika nkoka (measure-and-value) leyi nga na bill of quantities. Mukontraka u rhumela xiviko xa n’hweti na n’hweti, kutani Engineer u pima ntirho naswona u nyika setifikeiti xa ntsengo lowu faneleke ku hakeriwa. Nkarhi wa hakelo na retention swi vekiwa eka swiyimo na contract data, kutani kambela nkandziyiso lowu u wu sayineke.

Ndlela leyi ku cinca ku tirhaka ha yona. Ku cinca ku leriwa hi Engineer. Ti-claim ti lava xiviko lexi tsariweke endzeni ka minkarhi leyi vekiweke, naswona GCC 2025 yi tiyisa milawu ya swiviko.

Ndlela leyi timholovo ti tirhaka ha yona. GCC yi nyika adjudication, yi landzeriwa hi arbitration kumbe khoto loko xiphemu xin’wana xi nga eneriseki.

Loko kontiraka ya wena yi tirha hi nkandziyiso lowuntshwa, hlaya GCC 2015 vs GCC 2025: leswi cincaka eka hakelo.

FIDIC yi tirhisiwa rini e Afrika-Dzonga?

Tikontiraka ta FIDIC ti tirhisiwa e Afrika-Dzonga ngopfu eka tiprojeke leti nga na vahakeri va matiko man’wana, mabangi ya nhluvukiso kumbe vakontraka va matiko man’wana. Ti humesiwa hi International Federation of Consulting Engineers. FIDIC a yi tolovelekanga ngopfu eka ntirho wa ku aka wa laha kaya ku fana na JBCC, kambe yi humelela eka tiprojeke letikulu ta swiaki swa xisekelo na leti tsemakanyaka mindzilakano.

Tibuku letikulu ta FIDIC i:

Red Book: ku aka loku dizayiniweke hi muthori.
Yellow Book: michini na ku dizayina-na-ku-aka.
Silver Book: tiprojeke ta EPC na turnkey, laha khombo ro tala ri nga eka mukontraka.
Green Book: fomo yo koma ya ntirho wo olova.

Ndlela leyi hakelo yi tirhaka ha yona. Engineer u nyika setifikeiti xa tihakelo ta xikarhi hi ku ya hi swiviko swa mukontraka. Ehansi ka Red Book ya 2017, muthori u hakela endzeni ka masiku ya 56 endzhaku ka loko Engineer a amukele xiviko, handle ka loko kontiraka yi vula swin’wana.

Ndlela leyi timholovo ti tirhaka ha yona. Minkandziyiso ya 2017 yi tirhisa Dispute Avoidance/Adjudication Board (DAAB), kutani arbitration.

Mixaka ya 4 ya tikontiraka ta ku aka hi ku ya hi nxavo i yihi?

Hi ku ya hi nxavo, mixaka ya mune ya tikontiraka ta ku aka i lump sum, remeasurement, cost reimbursable na target cost. Yin’wana na yin’wana yi rhurhisa khombo ra ntsengo hi ndlela yo hambana exikarhi ka muxavi na mukontraka. Hinkwayo ya mune yi nga tsariwa eka tifomo leti tolovelekeke ta Afrika-Dzonga. Tafula ri kombisa fomo leyi hakanyingi yi fambaka na muxaka wun’wana na wun’wana wa nxavo.

Muxaka wa nxavo	Ndlela leyi nxavo wu tirhaka ha yona	I mani a rhwalaka khombo ra ntsengo	Tifomo leti tolovelekeke ta Afrika-Dzonga
Lump sum	Nxavo lowu vekiweke wa ntirho lowu hlamuseriweke, lowu hakeriwaka hi ku ya hi nhluvukiso.	Ngopfu mukontraka.	JBCC PBA (lump sum), NEC4 Option A, FIDIC Silver Book
Remeasurement (measure and value)	Tirheti eka bill of quantities, leti tirhisiwaka eka tinhlayo leti akiweke hakunene.	Swi avanyisiwa: muxavi u rhwala khombo ra tinhlayo, mukontraka u rhwala khombo ra tirheti.	GCC, JBCC PBA leyi nga na tinhlayo, NEC4 Option B, FIDIC Red Book
Cost reimbursable	Muxavi u hakela ntsengo wa xiviri swin’we na hakelo.	Ngopfu muxavi.	NEC4 Option E
Target cost	Xikongomelo lexi pfumelelaniweke, ku ponisa kumbe ku tlula swi avanyisiwa.	Swi avanyisiwa hi fomula ya pain/gain.	NEC4 Options C na D

Eka minhluvukiso ya vutshamo, lump sum na remeasurement hi tona leti tolovelekeke ngopfu. Cost reimbursable na tikontiraka ta xikongomelo ti fanelela tiprojeke laha ntirho wu nga riki erivaleni eku sunguleni.

Tikontiraka-ntsongo: nominated, selected na domestic

Tikontiraka-ntsongo hakanyingi ti landzela fomo ya kontiraka leyikulu, naswona ndlela leyi mukontraka-ntsongo a hlawuriweke ha yona yi boha leswaku i mani a rhwalaka khombo ra ntirho wa yena. Mukontraka-ntsongo wa nominated u hlawuriwa hi muthori kumbe principal agent. Mukontraka-ntsongo wa selected u hlawuriwa hi maendlelo lama lawuriwaka hi muthori, hakanyingi ku suka eka nxaxamelo wutsongo. Mukontraka-ntsongo wa domestic u hlawuriwa hi mukontraka lonkulu ntsena.

Muxaka	I mani a hlawulaka	I mani a hakelaka	Vutihlamuleri bya mukontraka lonkulu
Nominated	Muthori kumbe principal agent	Mukontraka lonkulu, hi setifikeiti xa hakelo	Byi vekiwa hi kontiraka-ntsongo na kontiraka leyikulu; ti hlaye hinkwato hi vukheta.
Selected	Hi maendlelo lama lawuriwaka hi muthori	Mukontraka lonkulu	Byi vekiwa hi milawu ya kontiraka-ntsongo ya JBCC; kambela nkandziyiso.
Domestic	Mukontraka lonkulu	Mukontraka lonkulu	Vutihlamuleri hinkwabyo eka muthori bya ntirho.

Tifomo leti tolovelekeke i JBCC Nominated/Selected Subcontract Agreement, kontiraka-ntsongo ya NEC4, na tikontiraka-ntsongo leti tsariweke back-to-back na tikontiraka letikulu ta GCC kumbe FIDIC. Kambela leswaku minkarhi ya swiviko, minkarhi ya hakelo na retention swi fambelana na kontiraka leyikulu. Mpfindla exikarhi ka tona hi wona laha vakontraka vo tala va lahlekeriwaka hi mali kona.

U fambisa tiprojeke ta JBCC, NEC na GCC etlhelo na etlhelo eka ti-spreadsheet? Wakha yi tirhana na tihakelo ta nhluvukiso ehansi ka JBCC, NEC na GCC, ti-variation order na tisetifikeiti na retention ya vakontraka-ntsongo, eka software yin’we leyi akeriweke vaaki va Afrika-Dzonga: vona demo ya xichumayelo.

JBCC, NEC, GCC na FIDIC swi ringanisiwile

JBCC, NEC, GCC na FIDIC swi hambana ngopfu eka leswaku i mani a fambisaka kontiraka, ndlela leyi ku cinca ku pimiwaka ha yona, ndlela leyi hakelo yi nyikiwaka setifikeiti ha yona na ndlela leyi timholovo ti tlhantlhiwaka ha yona. Tafula leri nga laha hansi ri nyika ku ringanisa ka xihatla. Minkarhi ya hakelo na retention swi vekiwa eka data ya kontiraka yin’wana na yin’wana, kutani minkarhi hinkwayo kambela dokumente leyi sayiniweke na nkandziyiso.

Xihlawulekisi	JBCC	NEC4	GCC	FIDIC
Ku tirhisiwa lokukulu	Mintirho ya ku aka ya phurayivhete	Swiaki swa xisekelo na engineering	Mintirho ya civil ya mfumo	Tiprojeke ta matiko ya misava
Mufambisi	Principal agent	Project Manager	Engineer	Engineer
Ndlela ya ku cinca	Swileriso swa kontiraka na ti-variation order	Compensation events	Ti-variation order	Ku cinca (variations)
Ntirho wa xilemukiso xa ka ha ri na nkarhi	Ku hava sisiteme ya ximfumo	Ina, swiphemu hinkwaswo swimbirhi	Ku hava sisiteme ya ximfumo	Mintirho yin’wana ya swiviko
Nkarhi wa hakelo	Contract data	Mavhiki manharhu ku sukela eka siku ra ku pima, handle ka loko swi cinciwile	Swiyimo na contract data	Masiku ya 56 (Red Book ya 2017), handle ka loko swi cinciwile
Timholovo	Adjudication, kutani arbitration kumbe khoto	Adjudication kumbe dispute avoidance board, kutani tribunal	Adjudication, kutani arbitration kumbe khoto	DAAB, kutani arbitration

Eka ku ringanisa loku entsheke, vona tikontiraka ta JBCC vs NEC vs GCC.

Ndlela yo hlawula muxaka wa kontiraka eka projeke ya wena

Eka tiprojeke to tala muxavi hi yena a hlawulaka fomo, kutani ku hlawula ka xiviri i nkandziyiso, option ya nxavo na contract data. Muhluvukisi wa phurayivhete loyi a akaka tindlu hakanyingi u ta tirhisa JBCC PBA kumbe MWA. Muxavi wa mfumo loyi a akaka magondzo kumbe swiphayiphi hakanyingi u ta vula GCC kumbe NEC. Swivutiso swa ntlhanu swa pfuna.

Muxavi i mani? Vahluvukisi va phurayivhete va tirhisa JBCC ngopfu. Vaxavi va mfumo va hlawula eka tifomo leti xaxametiweke hi cidb.
Ku akiwa yini? Swiaki swi fanelana na JBCC. Mintirho ya civil na engineering yi fanelana na GCC kumbe NEC.
Ntirho wu le rivaleni ku fika kwihi? Ntirho lowu nga erivaleni wu fanelana na lump sum kumbe remeasurement. Ntirho lowu nga riki erivaleni wu fanelana na target cost kumbe cost reimbursable.
Xiphemu xin’wana na xin’wana xi nga rhwala khombo ro fika kwihi? Lump sum yi veka swo tala eka mukontraka. Cost reimbursable yi veka swo tala eka muxavi.
I mani a nga ta fambisa kontiraka? NEC yi lava vulawuri lebyi tirhaka na lebyi nga hlweriki ku suka eka matlhelo hinkwawo. Loko ntlawa wa wena wu nga swi koti ku landzelela swiviko, rolero i khombo ra xiviri.

Loko u nga tiyiseki, vutisa quantity surveyor kumbe gweta ra ku aka u nga si sayina. Ku cinca fomo endzhaku ko sayina hakanyingi swi vula ku pfumelelana hi kontiraka leyintshwa.

Makumu

Mixaka ya mune leyikulu ya tikontiraka e Afrika-Dzonga i JBCC, NEC, GCC na FIDIC, naswona yin’wana na yin’wana yi cinca ndlela leyi u endlaka claim, u hakeriwaka na u tlhantlhaka timholovo ha yona. Hlaya nkandziyiso na contract data u nga si veka nxavo. Fambelanisa tikontiraka-ntsongo ta wena na kontiraka leyikulu. Dyondza milawu ya swiviko ya fomo leyi u yi sayinaka. Hi kona laha mali ya kontiraka yi hluriwaka kumbe yi lahlekaka kona.

Swivutiso leswi Vutisiwaka Hakanyingi

Kontiraka ya ku aka ya fomo leyi tolovelekeke i yini?

I kontiraka leyi humesiwaka hi huvo ya indasitiri, yo tanihi JBCC, NEC, SAICE (GCC) kumbe FIDIC, leyi vekaka swiyimo swo angarhela swa ntirho wa ku aka kumbe wa engineering. Swiphemu swi engetela vuxokoxoko bya projeke eka contract data, byo tanihi nxavo, masiku, retention na nkarhi wa hakelo. Tifomo leti tolovelekeke ti hunguta ntsengo wa ku tsala naswona ti olovisa ku veka nxavo wa khombo.

Ndzi fanele ku tirhisa muxaka wihi wa kontiraka eka nhluvukiso wa vutshamo wa phurayivhete?

JBCC i ku hlawula loku tolovelekeke. Tirhisa Principal Building Agreement eka tiprojeke to rharhangana leti tekaka ku tlula tin’hweti ta kaye kumbe leti nga na ntsengo wa kontiraka lowu tlulaka R5,000,000. Tirhisa Minor Works Agreement eka tiprojeke to olova endzeni ka tin’hweti ta kaye na R5,000,000. Hinkwato timbirhi ti tsaleriwe mintirho ya ku aka naswona ti tiveka swinene eka vakontraka va Afrika-Dzonga.

Xana ndzi nga tirhisa JBCC eka projeke ya mfumo?

Ina, swa koteka. cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement yi xaxameta JBCC, NEC, GCC na FIDIC tanihi tifomo leti vaxavi va mfumo va nga ti tirhisaka. Hi xiviri, ntirho wa civil na wa engineering wa mfumo wu tirhisa GCC kumbe NEC ngopfu. Tidokumente ta tender ti ta tshama ti vula fomo leyi lavekaka, kutani ti landzele.

Ku hambana exikarhi ka vakontraka-ntsongo va nominated na va domestic i yini?

Mukontraka-ntsongo wa nominated u hlawuriwa hi muthori kumbe principal agent, kutani a sayina kontiraka na mukontraka lonkulu. Mukontraka-ntsongo wa domestic u hlawuriwa hi mukontraka lonkulu ntsena, loyi hakanyingi a rhwalaka vutihlamuleri hinkwabyo eka muthori bya ntirho wa yena. Ku hambana loku ku khumba ku famba ka tihakelo, vutihlamuleri na ndlela leyi swihoxo swi tirhaniwaka na swona.

Xana ndzi nga cinca fomo ya kontiraka exikarhi ka projeke?

Ku nga ri hi wexe. Loko kontiraka yi sayiniwile, swiphemu hinkwaswo swi bohiwile hi yona. Ku cinca fomo swi nga lava leswaku swiphemu hinkwaswo swi pfumelelana, hakanyingi hi ku herisa kontiraka leyi nga kona na ku sayina leyintshwa. Leswi a hi kanyingi swi koteka, kutani tiyisisa fomo, nkandziyiso na contract data u nga si sayina.

Swihloko leswi fambelanaka: