Mehuta ye 4 ya Dikontraka tša Kago ka Afrika Borwa

Foromo ya kontraka e laola kamoo o lefelwago ka gona, gore ke mang yo a rwalago kotsi efe le kamoo kgohlano e felago ka gona, nako ye telele pele setena sa mathomo se bewa.

Tlhahlo ye e hlalosa mehuta ye mene ye megolo ya dikontraka tša kago yeo e šomišwago ka Afrika Borwa: JBCC, NEC, GCC le FIDIC. E akaretša bao ba šomišago ye nngwe le ye nngwe, kamoo tefo le di-variation di šomago ka gona, dikgetho tša go bea theko, di-subcontract, le kamoo o ka kgethago foromo ye e nepagetšego ya projeke ya gago.

Mehuta ye megolo ya dikontraka tša kago ka Afrika Borwa ke efe?

Afrika Borwa e šomiša dihlopha tše nne tše dikgolo tša dikontraka tša kago tša setlwaedi: JBCC bakeng sa mešomo ya kago, NEC le GCC bakeng sa engineering le mananeokgoparara a setšhaba, le FIDIC bakeng sa diprojeke tše di thekgwago ke ditšhelete tša boditšhabatšhaba. cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement e bontšha tše nne ka moka bjalo ka diforomo tšeo bareki ba setšhaba ba ka di šomišago. Mošomo wa kago wa praebete gantši o sepela ka JBCC.

Sehlopha sa kontraka	Se phatlaladitšwe ke	Tirišo ye e tlwaelegilego ka Afrika Borwa	Molaodi wa kontraka
JBCC	Joint Building Contracts Committee	Mošomo wa kago wa praebete: dintlo, di-estate, diofisi, mabenkele, diintaseteri.	Principal agent
NEC (NEC4)	NEC (mathomong UK)	Mananeokgoparara le engineering, e šomišwa ke dikhamphani tše mmalwa tša mmušo le di-metro.	Project Manager
GCC (dikgatišo tša 2015 le 2025)	South African Institution of Civil Engineering (SAICE)	Mešomo ya civil le engineering bakeng sa bareki ba bosetšhaba, ba profense le ba mmasepala.	Engineer (moemedi wa mothwadi)
FIDIC	International Federation of Consulting Engineers	Diprojeke tšeo di nago le bathekgi ba ditšhelete goba borakontraka ba boditšhabatšhaba.	Engineer

Moreki gantši o kgetha foromo gomme a e bolela ka ditokumenteng tša tender. Bjalo ka rakontraka, mošomo wa gago ke go bala kgatišo le contract data pele o bea theko. Tlhahlo ye ka moka e tšea sehlopha se sengwe le se sengwe ka tatelano.

Kontraka ya JBCC ke eng?

Kontraka ya JBCC ke kontraka ya kago ya setlwaedi yeo e phatlaladitšwego ke Joint Building Contracts Committee gomme e šomišwa bontšing bja mošomo wa kago wa praebete ka Afrika Borwa. Diforomo tše dikgolo ke Principal Building Agreement (PBA) bakeng sa diprojeke tše dikgolwane goba tše di raraganego le Minor Works Agreement (MWA) bakeng sa mešomo ye bonolo, ye mekopana. Principal agent o sepediša kontraka legatong la mothwadi (employer).

Sehlopha sa JBCC se akaretša:

Principal Building Agreement (PBA): kontraka ye kgolo ya mešomo ya kago, ye e diretšwego diprojeke tše di raraganego tšeo di tšeago dikgwedi tše fetago tše senyane goba tšeo di nago le tekanyo ya kontraka ye e fetago R5,000,000. E akaretša di-variation, go oketšwa ga nako, di-payment certificate, practical completion, defects liability le tharollo ya dikgohlano.
Minor Works Agreement (MWA): kontraka ye bonolo kudu ya diprojeke tša mohuta wo bonolo tšeo di sa fetego dikgwedi tše senyane le tšeo di sa fetego R5,000,000. Ga e na di-subcontractor tše di kgethilwego (nominated goba selected).
Nominated/Selected Subcontract Agreement: bakeng sa di-subcontractor tšeo di kgethilwego ke mothwadi goba principal agent gomme tša dira kontraka le rakontraka yo mogolo.

Kamoo tefo e šomago ka gona. Rakontraka o kleima kgwedi le kgwedi. Principal agent, gantši ka tekanyetšo ya boleng (valuation) ya quantity surveyor, o ntšha interim payment certificate. E akaretša mošomo wo o dirilwego, didirišwa saeteng, di-variation tše di dumeletšwego le retention. Nako ya tefo le phesente ya retention di beilwe ka contract data.

Kamoo dikgohlano di šomago ka gona. Mahlakore a thoma ka go leka go rarolla. Ge seo se palelwa, JBCC e dumelela adjudication ke moka arbitration goba kgorotsheko, go ya ka contract data.

Bakeng sa tshepedišo ka moka ya setifikeiti, bona tlhahlo ya JBCC payment certificate. Quantity surveyor o lokišetša tekanyetšo ya boleng ka morago ga setifikeiti se sengwe le se sengwe, ka gona mošomo wa gagwe o bohlokwa go mošomo o mongwe le o mongwe wa JBCC.

Kontraka ya NEC ke eng?

Kontraka ya NEC ke foromo ya setlwaedi ye e agilwego go dikologa taolo ye mafolofolo, ditemošo tša pele (early warnings) le compensation events, gomme NEC4 ke kgatišo ya bjale yeo e šomišwago ka Afrika Borwa. Foromo ye kgolo ke Engineering and Construction Contract (ECC). E šomišwa diprojekeng tše dintši tša mananeokgoparara le tša engineering ke dikhamphani tša mmušo le di-metro, gomme ga se gantši mošomong wa kago wa praebete.

NEC4 ECC e fa dikgetho tše tshela tše dikgolo tša go bea theko:

Kgetho	Motheo wa go bea theko
A	Kontraka ya theko ye e beilwego ka activity schedule
B	Kontraka ya theko ye e beilwego ka bill of quantities
C	Kontraka ya target ka activity schedule
D	Kontraka ya target ka bill of quantities
E	Kontraka ya go bušetša ditshenyegelo (cost reimbursable)
F	Kontraka ya taolo (management contract)

Diforomo tše dingwe tša NEC4 di akaretša Professional Services Contract le Term Service Contract bakeng sa tlhokomelo ye e tšwelago pele.

Kamoo tefo e šomago ka gona. Project Manager o lekanyetša tekanyo yeo e swanetšego go lefelwa letšatšing le lengwe le le lengwe la tekanyetšo (assessment date), leo le beilwego ka contract data. Ka fase ga NEC4, tefo e swanetše go lefelwa ka gare ga dibeke tše tharo go tloga letšatšing la tekanyetšo ntle le ge contract data e bolela ka mokgwa o mongwe.

Kamoo phetogo e šomago ka gona. Phetogo e sepela ka compensation events. Mahlakore ka bobedi a swanetše go fa ditemošo tša pele tša mathata. Melelwane ya nako ya ditsebišo e thata, ka gona ditsebišo tše di diegilego di ka go lahlela nako le tšhelete.

Kamoo dikgohlano di šomago ka gona. Dikgohlano di ya go adjudication goba dispute avoidance board, go ya ka kgetho yeo e kgethilwego, ke moka di ya go tribunal yeo e boletšwego ka contract data.

Bakeng sa tlhahlo ye e tseneletšego ya ditsebišo le dikleime, bala NEC compensation events ka Afrika Borwa.

Kontraka ya GCC ke eng?

GCC ke General Conditions of Contract for Construction Works yeo e phatlaladitšwego ke SAICE, gomme e šomišwa kudu mošomong wa civil le wa engineering bakeng sa bareki ba setšhaba. GCC 2015 e sa dutše e tlwaelegile go dikontraka tšeo di sa sepelago, gomme SAICE e thomile kgatišo ye mpsha, GCC 2025. Engineer o laola kontraka legatong la mothwadi gomme o netefatša tefo.

Kamoo tefo e šomago ka gona. GCC gantši ke kontraka ya go ela le go lekanyetša boleng (measure-and-value) ka bill of quantities. Rakontraka o romela statemente ya kgwedi le kgwedi, gomme Engineer o ela mošomo gomme a netefatša tekanyo yeo e swanetšego go lefelwa. Nako ya tefo le retention di beilwe ka dipeelong le ka contract data, ka gona hlahloba kgatišo yeo o e saennego.

Kamoo phetogo e šomago ka gona. Di-variation di laelwa ke Engineer. Dikleime di nyaka tsebišo ye e ngwadilwego ka gare ga dinako tše di beilwego, gomme GCC 2025 e dira gore melao ya ditsebišo e be ye thata kudu.

Kamoo dikgohlano di šomago ka gona. GCC e dumelela adjudication, e latelwa ke arbitration goba kgorotsheko ge lehlakore le lengwe le sa kgotsofala.

Ge kontraka ya gago e sepela ka kgatišo ye mpsha, bala GCC 2015 vs GCC 2025: seo se fetogago bakeng sa tefo.

FIDIC e šomišwa neng ka Afrika Borwa?

Dikontraka tša FIDIC di šomišwa ka Afrika Borwa kudu diprojekeng tšeo di nago le bathekgi ba ditšhelete ba boditšhabatšhaba, dipanka tša tlhabollo goba borakontraka ba dinaga di šele. Di phatlaladitšwe ke International Federation of Consulting Engineers. FIDIC ga e tlwaelege mošomong wa kago wa selegae go swana le JBCC, eupša e tšwelela diprojekeng tše dikgolo tša mananeokgoparara le tša go tshela mellwane.

Dipuku tše dikgolo tša FIDIC ke:

Red Book: kago yeo e rulagantšwego ke mothwadi.
Yellow Book: plant le design-build.
Silver Book: diprojeke tša EPC le turnkey, moo bontši bja kotsi bo lego go rakontraka.
Green Book: foromo ye kopana bakeng sa mošomo wo bonolo.

Kamoo tefo e šomago ka gona. Engineer o netefatša ditefo tša magareng go ya ka distatemente tša rakontraka. Ka fase ga Red Book ya 2017, mothwadi o lefa ka gare ga matšatši a 56 ka morago ga ge Engineer a amogetše statemente, ntle le ge kontraka e bolela ka mokgwa o mongwe.

Kamoo dikgohlano di šomago ka gona. Dikgatišo tša 2017 di šomiša Dispute Avoidance/Adjudication Board (DAAB), ke moka arbitration.

Mehuta ye 4 ya dikontraka tša kago go ya ka go bea theko ke efe?

Go ya ka go bea theko, mehuta ye mene ya dikontraka tša kago ke lump sum, remeasurement, cost reimbursable le target cost. Ye nngwe le ye nngwe e šuthiša kotsi ya ditshenyegelo ka tsela ye e fapanego magareng ga moreki le rakontraka. Ka moka ye mene e ka ngwalwa ka diforomo tša setlwaedi tša Afrika Borwa. Tafola e bontšha gore ke foromo efe yeo gantši e sepelago le mohuta ofe wa go bea theko.

Mohuta wa go bea theko	Kamoo theko e šomago ka gona	Yo a rwalago kotsi ya ditshenyegelo	Diforomo tše di tlwaelegilego tša Afrika Borwa
Lump sum	Theko ye e beilwego bakeng sa mošomo wo o hlalositšwego, e lefelwa go ya ka tšwelopele.	Kudu rakontraka.	JBCC PBA (lump sum), NEC4 Option A, FIDIC Silver Book
Remeasurement (measure and value)	Ditheko ka bill of quantities, di šomišwa go dipalo tšeo di agilwego ge e le gabotse.	E abelanwa: moreki o rwala kotsi ya dipalo, rakontraka o rwala kotsi ya ditheko.	GCC, JBCC PBA ka quantities, NEC4 Option B, FIDIC Red Book
Cost reimbursable	Moreki o lefa ditshenyegelo tša nnete gotee le tefo.	Kudu moreki.	NEC4 Option E
Target cost	Target ye e dumelelanwego, ka dipoloko goba go feta tekanyetšo go abelanwa.	E abelanwa ka mokgwa wa pain/gain.	NEC4 Options C le D

Ditlhabollong tša bodulo, lump sum le remeasurement ke tšona di tlwaelegilego kudu. Cost reimbursable le dikontraka tša target di swanela diprojeke tšeo mošomo wa tšona o sa kwagalego gabotse mathomong.

Ditumelelano tša subcontract: nominated, selected le domestic

Ditumelelano tša subcontract gantši di latela foromo ya kontraka ye kgolo, gomme tsela yeo subcontractor e kgethilwego ka yona e laola gore ke mang yo a rwalago kotsi ya mošomo wa yona. Nominated subcontractor e kgethwa ke mothwadi goba principal agent. Selected subcontractor e kgethwa ka tshepedišo yeo mothwadi a e laolago, gantši go tšwa lenaneong le lekopana. Domestic subcontractor e kgethwa ke rakontraka yo mogolo a nnoši.

Mohuta	Yo a kgethago	Yo a lefago	Boikarabelo bja rakontraka yo mogolo
Nominated	Mothwadi goba principal agent	Rakontraka yo mogolo, ka payment certificate	Bo beilwe ke subcontract le kontraka ye kgolo; di bale ka bobedi ka šedi.
Selected	Ka tshepedišo yeo mothwadi a e laolago	Rakontraka yo mogolo	Bo beilwe ke melao ya subcontract ya JBCC; hlahloba kgatišo.
Domestic	Rakontraka yo mogolo	Rakontraka yo mogolo	Boikarabelo bjo bo feletšego go mothwadi bakeng sa mošomo.

Diforomo tše di tlwaelegilego ke JBCC Nominated/Selected Subcontract Agreement, subcontract ya NEC4, le di-subcontract tšeo di ngwadilwego back-to-back le dikontraka tše kgolo tša GCC goba FIDIC. Hlahloba gore dinako tša ditsebišo, dinako tša tefo le retention di sepelelana le kontraka ye kgolo. Sekgoba magareng ga tšona ke moo borakontraka ba bantši ba lahlegelwago ke tšhelete gona.

O sepediša diprojeke tša JBCC, NEC le GCC mmogo ka di-spreadsheet? Wakha e swara ditefo tša tšwelopele ka fase ga JBCC, NEC le GCC, di-variation order le disetifikeiti le retention tša di-sub-contractor, ka software e tee ye e agetšwego baagi ba Afrika Borwa: bona demo ya setšweletšwa.

Papetšo ya JBCC, NEC, GCC le FIDIC

JBCC, NEC, GCC le FIDIC di fapana kudu ka gore ke mang yo a laolago kontraka, kamoo phetogo e lekanyetšwago ka gona, kamoo tefo e netefatšwago ka gona le kamoo dikgohlano di rarollwago ka gona. Tafola ye e lego ka fase e fa papetšo ya ka pela. Dinako tša tefo le retention di beilwe ka data ya kontraka ye nngwe le ye nngwe, ka gona ka mehla hlahloba tokumente ye e saennwego le kgatišo.

Sebopego	JBCC	NEC4	GCC	FIDIC
Tirišo ye kgolo	Mešomo ya kago ya praebete	Mananeokgoparara le engineering	Mešomo ya civil ya setšhaba	Diprojeke tša boditšhabatšhaba
Molaodi	Principal agent	Project Manager	Engineer	Engineer
Mokgwa wa phetogo	Ditaelo tša kontraka le di-variation order	Compensation events	Di-variation order	Di-variation
Mošomo wa temošo ya pele	Ga go na tshepedišo ya semmušo	Ee, mahlakore ka bobedi	Ga go na tshepedišo ya semmušo	Mešomo ye mengwe ya ditsebišo
Nako ya tefo	Contract data	Dibeke tše tharo go tloga letšatšing la tekanyetšo, ntle le ge e fetošitšwe	Dipeelo le contract data	Matšatši a 56 (Red Book ya 2017), ntle le ge e fetošitšwe
Dikgohlano	Adjudication, ke moka arbitration goba kgorotsheko	Adjudication goba dispute avoidance board, ke moka tribunal	Adjudication, ke moka arbitration goba kgorotsheko	DAAB, ke moka arbitration

Bakeng sa papetšo ye e tseneletšego, bona dikontraka tša JBCC vs NEC vs GCC.

Kamoo o ka kgethago mohuta wa kontraka wa projeke ya gago

Diprojekeng tše dintši moreki o kgetha foromo, ka gona dikgetho tša nnete ke kgatišo, kgetho ya go bea theko le contract data. Mohlabolli wa praebete yo a agago dintlo gantši o tla šomiša JBCC PBA goba MWA. Moreki wa setšhaba yo a agago ditsela goba diphaephe gantši o tla laela GCC goba NEC. Dipotšišo tše hlano di a thuša.

Moreki ke mang? Bahlabolli ba praebete gantši ba šomiša JBCC. Bareki ba setšhaba ba kgetha go tšwa go diforomo tšeo di bontšhitšwego ke cidb.
Go agwa eng? Meago e swanela JBCC. Mešomo ya civil le ya engineering e swanela GCC goba NEC.
Mošomo o kwagala gabotse go le kae? Mošomo wo o kwagalago gabotse o swanela lump sum goba remeasurement. Mošomo wo o sa kwagalego o swanela target cost goba cost reimbursable.
Lehlakore le lengwe le le lengwe le ka rwala kotsi ye kae? Lump sum e bea tše dintši go rakontraka. Cost reimbursable e bea tše dintši go moreki.
Ke mang yo a tlago go sepediša kontraka? NEC e nyaka taolo ye mafolofolo, ya ka nako go tšwa mahlakoreng ka bobedi. Ge sehlopha sa gago se sa kgone go swara ditsebišo, yeo ke kotsi ya nnete.

Ge o sa kgonthišiše, botšiša quantity surveyor goba ramolao wa kago pele o saena. Go fetoša foromo ka morago ga go saena gantši go bolela go dumelelana ka kontraka ye mpsha.

Kakaretšo

Mehuta ye mene ye megolo ya dikontraka ka Afrika Borwa ke JBCC, NEC, GCC le FIDIC, gomme ye nngwe le ye nngwe e fetoša kamoo o kleimago ka gona, o lefelwago ka gona le kamoo o rarollago dikgohlano ka gona. Bala kgatišo le contract data pele o bea theko. Sepelelanya di-subcontract tša gago le kontraka ye kgolo. Ithute melao ya ditsebišo ya foromo yeo o e saenago. Ke moo tšhelete ya kontraka e fenywago goba e lahlegago gona.

Dipotšišo tše di Botšišwago Gantši

Kontraka ya kago ya foromo ya setlwaedi ke eng?

Ke kontraka yeo e phatlaladitšwego ke mokgatlo wa intasteri, wa go swana le JBCC, NEC, SAICE (GCC) goba FIDIC, yeo e beago dipeelo tša kakaretšo tša mošomo wa kago goba wa engineering. Mahlakore a oketša dintlha tša projeke ka contract data, tša go swana le theko, matšatši, retention le nako ya tefo. Diforomo tša setlwaedi di fokotša ditshenyegelo tša go ngwala gomme di dira gore kotsi e be bonolo go e bea theko.

Ke swanetše go šomiša mohuta ofe wa kontraka bakeng sa tlhabollo ya bodulo ya praebete?

JBCC ke kgetho ye e tlwaelegilego. Šomiša Principal Building Agreement bakeng sa diprojeke tše di raraganego tšeo di tšeago dikgwedi tše fetago tše senyane goba tšeo di nago le tekanyo ya kontraka ye e fetago R5,000,000. Šomiša Minor Works Agreement bakeng sa diprojeke tše bonolo ka gare ga dikgwedi tše senyane le R5,000,000. Ka bobedi di ngwaletšwe mešomo ya kago gomme di tsebja gabotse ke borakontraka ba Afrika Borwa.

Na nka šomiša JBCC bakeng sa projeke ya lekala la setšhaba?

Ee, go a kgonega. cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement e bontšha JBCC, NEC, GCC le FIDIC bjalo ka diforomo tšeo bareki ba setšhaba ba ka di šomišago. Ka tirišo, mošomo wa civil le wa engineering wa setšhaba gantši o šomiša GCC goba NEC. Ditokumente tša tender ka mehla di tla bolela foromo yeo e nyakwago, ka gona di latele.

Phapano magareng ga nominated le domestic subcontractor ke efe?

Nominated subcontractor e kgethwa ke mothwadi goba principal agent, ke moka ya dira kontraka le rakontraka yo mogolo. Domestic subcontractor e kgethwa ke rakontraka yo mogolo a nnoši, yo gantši a rwalago boikarabelo bjo bo feletšego go mothwadi bakeng sa mošomo wa yona. Phapano e ama go elela ga ditefo, boikarabelo le kamoo diphošo di swarwago ka gona.

Na nka fetoša foromo ya kontraka gare ga projeke?

Aowa, e sego o nnoši. Ge kontraka e šetše e saennwe, mahlakore ka bobedi a tlemilwe ke yona. Go fetoša foromo go ka nyaka gore mahlakore ka bobedi a dumelelane, gantši ka go fediša kontraka ye e lego gona le go saena ye mpsha. Se ga se gantši se kgonega, ka gona rarolla foromo, kgatišo le contract data pele o saena.

Dihlogo tše di Amanago: