Ditiragalo tša Puseletšo tša NEC: Tlhahlo ya Bakontraka

Ka tlase ga konteraka ya NEC, tšhelete ya phetogo e a hwetšwa goba ya lahlega dibekeng tše seswai tša mathomo, e sego go akhaonteng ya mafelelo. Ditiragalo tša puseletšo (compensation events, CE) tša NEC ke tsela yeo Engineering and Construction Contract (ECC) e go lefelago ka yona bakeng sa diphetogo le dikotsi tšeo o sa di rwalego. Tshepedišo e sepela ka mabaka a makopana a a beilwego. Ge o fetwa ke la mathomo, o ka lahlegelwa ke tokelo ya nako ye e oketšegilego le tšhelete, go sa šetšwe gore taba ya gago e matla gakaakang.

Tlhahlo ye e hlalosa kamoo ditiragalo tša puseletšo tša NEC di šomago ka gona bakeng sa bakontraka ba diporo ba Afrika Borwa. E akaretša seo se balwago bjalo ka tiragalo ya puseletšo, kamoo o e tsebišago ka gona, kamoo ditheko (quotations) le ditekanyetšo di šomago ka gona, le direkoto tšeo o di hlokago. E latela NEC4 ECC, ka dinoutu ka NEC3 moo mantšu a fapanago. Ke tlhahlo ya mošomo, e sego keletšo ya molao. Konteraka ya gago, go akaretša le datha ya konteraka (contract data) le ditlemo dife goba dife tša Z (dipeelo tše di oketšegilego), ka mehla e tla pele.

Tiragalo ya Puseletšo ya NEC ke Eng?

Tiragalo ya puseletšo ke tiragalo ye e ngwadilwego ka gare ga konteraka ya NEC yeo e fago mokontraka tokelo ya phetogo go Prices, Completion Date goba Key Date, ge e di ama. Temana ya 60.1 ya NEC4 ECC e lokeletša ditiragalo tša puseletšo tše 21, gomme datha ya konteraka e ka oketša tše dingwe. Bontši bja tšona ke ditiragalo tšeo moreki goba Project Manager a di laolago, goba dikotsi tšeo moreki a di rwalago.

Tiragalo ya puseletšo ga se tsogo (claim) ka tsela ya setlwaedi. Ga o lwele ditshenyegelo mafelelong a mošomo. Tiragalo ye nngwe le ye nngwe e beelwa theko ka bo yona, kgauswi le nako yeo e diregago ka yona, ka theko yeo e bago karolo ya konteraka ge e amogetšwe.

Ye ke kgopolo ya motheo ya NEC. Phetogo e beelwa theko ge e direga, ka fao mahlakore ka bobedi a tseba seemo sa ditshenyegelo le sa nako nako efe goba efe. E šoma feela ge ditsebišo le ditheko di latela mabaka a nako.

Ke Ditiragalo Dife tšeo di Balwago bjalo ka Ditiragalo tša Puseletšo?

Lenaneo la temana ya 60.1 le akaretša diphetogo tšeo Project Manager a di laelago, go palelwa ga moreki, le dikotsi tše dingwe tšeo moreki a di rwalago, bjalo ka mobu wo o sa tlwaelegago goba boemo bja leratadima bjo bo feteletšego. Ge tiragalo e le lenaneong, goba e okeditšwe ka datha ya konteraka, ke tiragalo ya puseletšo. Ge e se gona, ditshenyegelo di dula go wena. Tše ke ditiragalo tšeo bakontraka ba diporo ba kopanago le tšona kudu:

Mohuta wa tiragalo	Mohlala wa tlwaelo wa diporo	Seo o swanetšego go se ngwala ka letšatši leo
Taelo yeo e fetošago Scope	Project Manager o fetoša tsela ya peipi goba tlhamo ya legato	Taelo ye e ngwadilwego le phetošo ya thalwa
Moreki ga a fe phihlelelo ka nako	Karolo ya road reserve ga e neelwe ka letšatši leo le lego go Accepted Programme	Letšatši leo phihlelelo e bego e swanetše ka lona le letšatši leo e filwego ka lona
Moreki goba ba bangwe ga ba šome ka nako	Go šuthišwa ga ditirelo tša setšhaba ke ba bangwe go diega gomme go thibela mošomo wa gago	Letšatši la lenaneo le letšatši la nnete
Maemo a mmele (physical conditions)	Leswika le le thata goba meetse a ka fase ga mobu ao mokontraka wa maitemogelo a bego a tla a tšea a na le kgonagalo ye nnyane feela ya go direga	Difoto, dipoelo tša diteko le tshedimošo ya lefelo yeo o beilego theko go yona
Boemo bja leratadima	Pula kgweding yeo, ge e bapetšwa le datha ya boemo bja leratadima, e diregago ka palogare ga nnyane go gatee mengwageng ye lesome	Ditekanyo tša boemo bja leratadima lefelong leo le boletšwego go datha ya konteraka
Karabo ye e diegilego ya Project Manager	Karabo go tlhagišo e tla ka morago ga nako yeo konteraka e e dumelelago	Letšatši la tlhagišo le letšatši la karabo
Thibelo (prevention)	Tiragalo yeo e go thibelago go fetša ka nako gomme go se nago mokontraka wa maitemogelo yo a bego a ka e thibela	Bohlatse bja tiragalo le khuetšo ya yona

Lenaneo le mantšu ka nepagalo di fapana magareng ga NEC3 le NEC4, le magareng ga Options tše kgolo. Bala temana ya 60.1 ka gare ga konteraka ya gago, le ditiragalo dife goba dife tše di oketšegilego go datha ya konteraka.

O Tsebiša Tiragalo ya Puseletšo Bjang?

Tsebiša Project Manager ka go ngwala ka pela ge o elelwa tiragalo, gomme e sego ka morago ga dibeke tše seswai. Ka tlase ga temana ya 61.3, ge Project Manager a sa amogele tsebišo ya gago ka gare ga dibeke tše seswai, o lahlegelwa ke tokelo ya phetogo go Prices, Completion Date goba Key Date.

Thibelo ye ga e šome moo Project Manager a bego a swanetše go tsebiša tiragalo eupša a se a dira bjalo. Ntle le moo, tlhahlo ya NEC ka bo yona ka ditiragalo tša puseletšo e bolela thwi. Tsebišo yeo e fihlago e diegile e lahlegelwa ke tokelo, le ge taba e le ye botse.

Ka tiro:

Tsebiša e sa le ka pela, le ge o sa kgonthišiše. Tsebišo ga e bitše selo. Tsebišo ye e fošitšwego e ka go lahlegela tiragalo ka moka.
Lekola ditlemo tša Z. Bareki ka dinako tše dingwe ba fokotša dibeke tše seswai. Nako ye e lego ka gare ga konteraka ya gago ke yona e balwago.
Šomiša melao ya poledišano ya konteraka. Ditsebišo di swanetše go ba ka sebopego le ka kanale yeo konteraka e e boletšego. Molaetša wa WhatsApp go moenjiniere wa lefelong ga se tsebišo.
E kgokaganye le temošo ya pele (early warning). Ge o bone bothata bo etla, bo swanetše go ba bo šetše bo le go rejistara ya ditemošo tša pele.

Teko ya dibeke tše seswai. Lokeletša tiragalo ye nngwe le ye nngwe go konteraka ya gago ya NEC ya bjale go tšwa dikgweding tše pedi tše di fetilego. Go e nngwe le e nngwe, hwetša letšatši leo o e elelwago ka lona le letšatši leo tsebišo ya gago ye e ngwadilwego e fihlilego go Project Manager ka lona. Sekgoba sefe goba sefe se se lego kgauswi le dibeke tše seswai ke kotsi yeo o sa ntše o kgonago go e lokiša lehono.

Go Direga Eng ka Morago ga ge o Tsebišitše?

Ka morago ga tsebišo, Project Manager o phetha ge e ba tiragalo e le tiragalo ya puseletšo, gomme ge e le yona, o go kgopela theko. Tlhahlo ya NEC e fa Project Manager beke e tee go araba, ntle le ge go dumelelanwe ka nako ye telele. Ke moka o na le dibeke tše tharo go romela theko ya khuetšo ya nako le ya ditshenyegelo. Project Manager o araba theko ka gare ga dibeke tše pedi.

Kgato	Mang	Nako ya tlwaelo (NEC4 ECC)
Tsebiša tiragalo	Mokontraka	Ka gare ga dibeke tše seswai go tloga ge o e elelwa (temana ya 61.3)
Phetha ge e ba ke tiragalo ya puseletšo	Project Manager	Beke e tee, ntle le ge go dumelelanwe ka nako ye telele
Romela theko	Mokontraka	Dibeke tše tharo ka morago ga go laelwa go e romela (temana ya 62.3)
Araba theko	Project Manager	Dibeke tše pedi ka morago ga tlhagišo (temana ya 62.3)
Tekanyetšo ya gagwe	Project Manager	Moo mokontraka a sa romelego theko ka nako, goba theko e sa amogelwe

Project Manager a ka amogela theko, a kgopela ye e boeletšwego, goba a dira tekanyetšo ya gagwe. Konteraka e na le gape tsela ya kamogelo ye e tšewago e direga (deemed acceptance) ge Project Manager a sa arabe ka nako. E hloka tsebišo ye nngwe go tšwa go wena, ka fao latela dikgato ka nepagalo go kgatišo ya gago. O se ke wa tšea gore go homola go ra gore ee.

Tiragalo ya Puseletšo e Lekanyetšwa Bjang?

Tiragalo ya puseletšo e lekanyetšwa ka khuetšo ya yona go Defined Cost le Fee, le go Completion ye e rulagantšwego yeo e bontšhwago go Accepted Programme. Ka tlase ga temana ya 63.1 ya NEC4, ditshenyegelo di arogantšwa ka letšatši la karoganyo (dividing date): Defined Cost ya nnete bakeng sa mošomo wo o šetšego o dirilwe, le Defined Cost ye e akanywago bakeng sa mošomo wo o sa dirwago. Khuetšo ya nako ke tekanyetšo ye e arogilego.

Defined Cost ke lentšu le le hlalošitšwego. Ke feela dikarolo tša ditshenyegelo tšeo konteraka e di dumelelago tšeo di balwago, gomme Fee ke phesente yeo e beilwego go datha ya konteraka. Mohlala o bonolo ke wo, ka dipalo tša go hlalosa feela:

Selo	Motheo	Palo
Defined Cost ye e akanywago	Go epa mo go oketšegilego leswikeng godimo ga 140 m ya peipi: batho, dithulusi le didirišwa	R420,000
Fee	Phesente ya Fee go datha ya konteraka (12%, ya go hlalosa)	R50,400
Phetogo go Prices	Defined Cost le Fee	R470,400
Phetogo go Completion Date	Completion ye e rulagantšwego e šuthela morago go Accepted Programme	Matšatši a 9

Letšatši la karoganyo le bohlokwa. Moo tiragalo e lego taelo go tšwa go Project Manager, letšatši la karoganyo ke letšatši la taelo yeo, ka fao bontši bja tekanyetšo ke ditshenyegelo tše di akanywago. Seo se putsa mokontraka yo a kgonago go bea theko ka pela go tšwa ditefelong tše botse le direkotong tša dithulusi.

Boloka Accepted Programme ya gago e le ya bjale. Khuetšo ya nako e lekanywa kgahlanong le yona. Lenaneo leo le šetšego morago ka dikgwedi le dira gore tekanyetšo ye nngwe le ye nngwe ya nako e be kganetšano.

Kgokagano le Ditemošo tša Pele ke Efe?

Ditemošo tša pele le ditiragalo tša puseletšo di šoma mmogo: o lemoša ka kotsi e sa le ka pela, gomme ge e fetoga tiragalo ya puseletšo, temošo e šireletša tekanyetšo ya gago. Ka tlase ga NEC, mahlakore ka bobedi a swanetše go fa temošo ya pele ya ditaba tšeo di ka oketšago ditshenyegelo goba tša diegiša go fetša. Ge o be o swanetše go lemoša gomme wa se dire bjalo, tiragalo e ka lekanyetšwa e ka re o lemošitše.

Molao woo o ka go lahlegela tšhelete. Ge temošo ya pele e be e tla dumelela sehlopha go hwetša tharollo ya theko ye tlase, tekanyetšo e ka theelwa godimo ga tharollo yeo ya theko ye tlase.

Ka fao rejistara ya ditemošo tša pele ga se dipampiri fela. Tšweletša ditemošo ka go ngwala, tsenela dikopano tša ditemošo tša pele gomme o ngwale ditiro tšeo go dumelelanwego ka tšona. Ge tiragalo e latela, kgokaganya tsebišo le temošo.

Ditiragalo tša Puseletšo tša NEC di Bapetšwa Bjang le Ditsogo tša GCC?

Dikonteraka ka bobedi di lefela phetogo, eupša NEC e bea theko ya tiragalo ye nngwe le ye nngwe ge e direga godimo ga Defined Cost, mola GCC e lekanyetša diphetogo ka ditefelo tša BOQ gomme e šomana le ditokelo tše dingwe ka ditsogo. Bakontraka ba diporo ba Afrika Borwa gantši ba šoma ka tlase ga diforomo ka bobedi, ka dinako tše dingwe ngwageng o tee, ka fao mekgwa ga ya swanela go hlakana.

	NEC4 ECC	GCC 2015
Kamoo phetogo e beelwago theko	Defined Cost le Fee, ka tiragalo	Ditefelo tša BOQ moo di šomago, go sego bjalo ka mo konteraka e beilego
Yo a phethago	Project Manager	Employer’s Agent
Tsebišo	Dibeke tše seswai ka tlase ga temana ya 61.3, ntle le ge e fetošitšwe	Dinako tšeo di beilwego temaneng ya ditsogo, lekola kgatišo ya gago
Khuetšo ya nako	Completion ye e rulagantšwego go Accepted Programme	Koketšo ya nako ka tlase ga konteraka
Rekoto ye kgolo	Ditemošo tša pele, ditsebišo, ditheko	Ditaelo tša phetogo, ditsogo, tekanyo

Ka lehlakore la GCC, tlhahlo ya rena ya tshepedišo ya setifiketi sa tefo sa GCC e akaretša disetifiketi le tshwaro, gomme tlhahlo ya rena ya GCC 2015 vs GCC 2025 e akaretša mabaka a mafsa a nako a ditsogo. Tlhahlo ya Wakha ya dikonteraka tša JBCC vs NEC vs GCC e bapetša diforomo tše tharo ka bophara.

Ke Direkoto Dife tšeo di Fenyago Tiragalo ya Puseletšo?

Mokontraka yo a fenyago ditiragalo tša puseletšo tša NEC ke yo direkoto tša gagwe tša lefelo di kgonago go bea theko ya tiragalo ka gare ga matšatši, e sego yo a ngangišanago gabotse. Ditheko di šoma godimo ga Defined Cost le ditshenyegelo tše di akanywago, ka fao o hloka direkoto tša nnete tša batho, dithulusi le didirišwa, le lenaneo la bjale, ka mehla.

Boloka direkoto tše e le tša bjale go konteraka ye nngwe le ye nngwe ya NEC:

Rejistara ya ditsebišo: tiragalo, letšatši leo o e elelwago ka lona, letšatši la tsebišo, karabo ye e letetšwego, theko ye e letetšwego.
Direkoto tša lefelo tša letšatši le letšatši: bašomi le dithulusi go mošomo o mongwe le o mongwe, boemo bja leratadima, phihlelelo le go diega, ka difoto.
Diiri tša dithulusi le ditshenyegelo: motheo wa bontši bja Defined Cost ya diporo.
Accepted Programme: e mpshafaditšwe gomme e rometšwe bjalo ka ge konteraka e nyaka.
Rejistara ya ditemošo tša pele: dikotsi tše di tšweleditšwego, ditiro tšeo go dumelelanwego ka tšona le matšatši.

Software ya taolo ya kago ya diporo bjalo ka Sakha e boloka diary ya lefelo, direkoto tša dithulusi, ditokumente le taolo ya konteraka rekotong e tee ya cloud, ka fao theko e thoma go tšwa go datha yeo sehlopha se šetšego se e tšere. Go sa šetšwe sedirišwa seo o se šomišago, mabaka a nako ka gare ga konteraka ga a šuthe.

Dipotšišo tšeo di Botšišwago Gantši

Tiragalo ya puseletšo ya NEC ke eng?

Ke tiragalo ye e ngwadilwego ka gare ga konteraka ya NEC, kudu temaneng ya 60.1, yeo e ka fago mokontraka tokelo ya nako le tšhelete tše di oketšegilego. E akaretša diphetogo tšeo Project Manager a di laelago, go palelwa ga moreki le dikotsi tše dingwe tša moreki. Tiragalo ye nngwe le ye nngwe e beelwa theko ka bo yona ka theko.

Thibelo ya nako ya dibeke tše seswai ya NEC ke eng?

Ka tlase ga temana ya 61.3, mokontraka o swanetše go tsebiša tiragalo ya puseletšo ka gare ga dibeke tše seswai go tloga ge a e elelwa. Tsebišo ye e diegilego e lahlegelwa ke tokelo ya phetogo go Prices, Completion Date goba Key Date. Ditlemo tša Z di ka fokotša nako ye, ka fao lekola konteraka ya gago.

Mokontraka o na le nako ye kae ya go romela theko?

Ka tlase ga temana ya 62.3 ya NEC4 ECC, dibeke tše tharo ka morago ga taelo ya Project Manager ya go e romela. Ke moka Project Manager o araba ka gare ga dibeke tše pedi. Datha ya konteraka goba ditlemo tša Z di ka fetoša dinako tše.

Go direga eng ge mokontraka a sa romele theko?

Project Manager o lekanyetša tiragalo ya puseletšo. Tekanyetšo yeo ga e kgonagale go ba ye e fanago kudu go feta theko ya gago, ka fao go romela ka nako ka mehla e nyakile e le mo kgahlegong ya gago.

Phapano magareng ga ditiragalo tša puseletšo tša NEC3 le NEC4 ke efe?

Tshepedišo e nyakile e swana. NEC4 e šomiša mantšu a fapanego, bjalo ka Client go e na le Employer le Scope go e na le Works Information. E tsebagaditše gape letšatši la karoganyo (dividing date) la go aroganya ditshenyegelo tša nnete le tše di akanywago. Lekola kgatišo le Options go konteraka ya gago.

Taba ya Mafelelong

Ditiragalo tša puseletšo tša NEC di putsa boitshwaro. Tsebiša ka go ngwala e sa le ka pela gomme o se ke wa feta dibeke tše seswai. Romela theko ka gare ga dibeke tše tharo, godimo ga Defined Cost yeo o ka e hlatsetšago. Boloka Accepted Programme e le ya bjale gore nako e kgone go lekanyetšwa. Kgokaganya tiragalo ye nngwe le ye nngwe le temošo ya pele moo o kgonago. O se ke wa tšea go homola ga Project Manager bjalo ka kamogelo ntle le go latela dikgato tša konteraka. Mabaka a nako a makopana ka maikemišetšo. Sehlopha seo se ngwalago lefelo letšatši le letšatši se ka a fihlelela, gomme sa lefelwa phetogo ge e sa le mpsha.

Ditlhahlo tše di amanago: