I-JBCC vs NEC vs GCC: Yiyiphi Okufanele Uyisebenzise 2026?

Ifomu lenkontileka elingalungile, futhi ubeka engozini ukubambezeleka kwezinkokhelo, izitifiketi eziphikiswayo nokukhishwa ethendeni. ENingizimu Afrika, amaqoqo amathathu ezinkontileka ayabusa: i-JBCC (Joint Building Contracts Committee), i-NEC (New Engineering Contract) ne-GCC (General Conditions of Contract). Ngayinye isebenzela imikhakha ehlukene, yabela ubungozi ngendlela ehlukile futhi isebenzisa izinqubo zenkokhelo ezahlukene. Osonkontileka nabathuthukisi abaningi bangena ezingxabanweni, ezinkokhelweni eziphuzile nasekweqeni kwezindleko ngoba nje abazange bafanise inkontileka nephrojekthi noma neklayenti.
Lo mhlahlandlela uqhathanisa izinkontileka ze-JBCC vs NEC vs GCC esimweni saseNingizimu Afrika: nini ukusebenzisa ngayinye, ukuthi izitifiketi zenkokhelo nezinguquko zisebenza kanjani ngaphansi kohlelo ngalunye, nokuthi ungaziphatha kanjani ngaphandle kokuminza kumaspredishithi.
Kungani Ukukhetha Ifomu Lenkontileka Kubalulekile
Ifomu lenkontileka olikhethayo libeka isisekelo sokuthi iphrojekthi yakho izophathwa kanjani, izingxabano zizoxazululwa kanjani nokuthi izinkokhelo zizogeleza kanjani. Uma wenza iphutha, uzobhekana:
- Nokubambezeleka kwezinkokhelo, Izinkontileka ezahlukene zinezinqubo ezahlukene zezitifiketi zenkokhelo. Ukusebenzisa ifomu elingalungile kungadala ukudideka nokubambezeleka.
- Nokukhula kwezingxabano, Inkontileka ngayinye inezindlela ezahlukene zokuxazulula izingxabano. Ezinye zinokuphikisana kakhulu, ezinye zinokubambisana kakhulu.
- Nokwabiwa kobungozi okungalungile, Izinkontileka zabela ubungozi ngendlela ehlukile. Ukusebenzisa inkontileka engahambisani nohlobo lwephrojekthi yakho kungakushiya usengozini.
- Nezinkinga zokuhambisana, Amaphrojekthi kahulumeni avame ukuphoqa amafomu enkontileka athile. Ukusebenzisa elingalungile kungakhipha ithenda yakho.
ENingizimu Afrika, ukukhetha inkontileka akumayelana nokuthanda nje, kuvame ukunqunywa wuhlobo lwephrojekthi, umkhakha weklayenti nezidingo zemithethonqubo. Ukuqonda le mikhawulo kukusiza ukhethe inkontileka efanele futhi uyiphathe ngempumelelo.
Ukubuka Jikelele Izinkontileka Zokwakha ZaseNingizimu Afrika
Ngaphambi kokungena ekuqhathaniseni, nakhu ukubuka okusheshayo kweqoqo ngalinye lezinkontileka nalapho lisetshenziswa khona emakethe yaseNingizimu Afrika.
I-JBCC: Izinga Lomkhakha Ozimele
Iqoqo le-Joint Building Contracts Committee (JBCC) yifomu lenkontileka elisetshenziswa kakhulu emkhakheni ozimele waseNingizimu Afrika. Liklanyelwe imisebenzi yokwakha, ukwakha izindlu, ezohwebo nezimboni, futhi lithandwa ngabathuthukisi bempahla, amaklayenti azimele nosonkontileka abasebenza emaphrojekthini azimele.
Izinkontileka eziyinhloko ze-JBCC:
- Principal Building Agreement (PBA): inkontileka eyinhloko yemisebenzi yokwakha, ehloselwe amaphrojekthi ayinkimbinkimbi athatha ngaphezu kwezinyanga eziyisishiyagalolunye noma anenani lenkontileka elingaphezu kwe-R5 million
- Minor Works Agreement: inkontileka eyenziwe lula yamaphrojekthi alula angadluli izinyanga eziyisishiyagalolunye futhi angadluli i-R5 million
- Nominated/Selected Subcontract Agreement, Yokuphatha ama-subcontractor ngaphansi kwamaphrojekthi e-JBCC
Lapho i-JBCC isetshenziswa khona:
- Ukuthuthukiswa kwezindlu okuzimele
- Amaphrojekthi okwakha ezohwebo
- Ukwakha kwezimboni
- Amaphrojekthi okuthuthukiswa kwempahla
- Ingqalasizinda yomkhakha ozimele (lapho kungaphoqwanga okunye)
Isabelo semakethe: I-JBCC ibusa imisebenzi yokwakha yomkhakha ozimele, nesabelo semakethe esilinganiselwa ku-60–70% emaphrojekthini okwakha azimele.
I-NEC: Izinga Lomkhakha Kahulumeni Nobunjiniyela
Iqoqo le-New Engineering Contract (NEC) liya lithandwa kakhulu emkhakheni kahulumeni waseNingizimu Afrika nasemaphrojekthini obunjiniyela. Ekuqaleni yakhiwa e-UK, i-NEC4 yamukelwe yizinkampani ezinkulu zikahulumeni (parastatals) zaseNingizimu Afrika nama-metro emisebenzini yengqalasizinda nobunjiniyela.
Izinkontileka eziyinhloko ze-NEC:
- NEC4 Engineering and Construction Contract (ECC), Inkontileka eyinhloko yemisebenzi yobunjiniyela nokwakha
- NEC4 Professional Services Contract (PSC), Yabeluleki nezinsizakalo zochwepheshe
- NEC4 Term Service Contract, Yezinkontileka zokunakekela nezinsizakalo eziqhubekayo
Lapho i-NEC isetshenziswa khona:
- Amaphrojekthi emigwaqo ye-SANRAL
- Ingqalasizinda kagesi ye-Eskom
- Amaphrojekthi ezitimela namachweba e-Transnet
- Amaphrojekthi engqalasizinda yama-metro (City of Cape Town, City of Johannesburg)
- Ingqalasizinda yamanzi (Rand Water, omasipala)
- Amaphrojekthi obunjiniyela adinga ukusebenza ngokubambisana
Isabelo semakethe: I-NEC ikhula ngokushesha emkhakheni kahulumeni, ikakhulukazi emaphrojekthini engqalasizinda nobunjiniyela. Kulinganiselwa ukuthi imele u-20–30% wezinkontileka zomkhakha kahulumeni.
I-GCC: Izinga Likahulumeni
I-General Conditions of Contract for Construction Works (GCC) ishicilelwa yi-South African Institution of Civil Engineering (SAICE). Iminyango kazwelonke neyesifundazwe nomasipala abaningi bayicacisa emisebenzini kahulumeni, ikakhulukazi izinkontileka ze-civil nezobunjiniyela. I-cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement iyibala phakathi kwamafomu ajwayelekile amaklayenti kahulumeni angawasebenzisa, eduze kwe-JBCC, NEC ne-FIDIC.
Izinguqulo eziyinhloko ze-GCC:
- GCC 2015, inguqulo esabhalwe ezinkontilekeni eziningi zikahulumeni eziqhubekayo
- GCC 2025, inguqulo entsha ye-SAICE eyethulwa ngo-2025, enemithetho eqinile ngemiyalelo ebhaliwe, izimangalo nenkokhelo ephuzile
Izitifiketi zenkokhelo ze-GCC ikakhulukazi ziyindaba kasonkontileka we-civil. Umkhiqizo wethu ongudadewabo i-Sakha uzihlanganisa ngokujulile: bona inqubo yesitifiketi senkokhelo se-GCC, izitifiketi zenkokhelo ze-GCC 2015 vs GCC 2025 nomhlahlandlela obanzi wesoftware ye-civil engineering eNingizimu Afrika.
Lapho i-GCC isetshenziswa khona:
- Amaphrojekthi eminyango kahulumeni kazwelonke
- Imisebenzi kahulumeni wesifundazwe
- Amaphrojekthi omasipala (lapho kungasetshenziswa i-NEC)
- Amaphrojekthi endabuko e-measure-and-value
Isabelo semakethe: I-GCC isabusa emaphrojekthini eminyango kahulumeni, imele cishe u-40–50% wezinkontileka zomkhakha kahulumeni, nakuba i-NEC ithatha indawo.
Ukuqhathanisa Okuningiliziwe: I-JBCC vs NEC vs GCC
Ukuqonda umehluko phakathi kwala mafomu enkontileka kukusiza ukhethe elifanele futhi ulisebenzise ngempumelelo. Nakhu ukuqhathanisa okuhlangothi nohlangothi kwezici ezibalulekile.
Izindlela Zenkokhelo
Inqubo Yenkokhelo ye-JBCC:
I-JBCC isebenzisa uhlelo lwendabuko lwesitifiketi senkokhelo yesikhashana. I-principal agent (umakhi wezakhiwo noma i-quantity surveyor) ikhipha izitifiketi zenkokhelo zesikhashana njalo ngenyanga, iqinisekisa umsebenzi oqediwe kuze kube manje. Izinkokhelo ngokuvamile:
- Zikhishwa njalo ngenyanga ngokusekelwe emsebenzini oqediwe
- Zifaka i-retention (ngokuvamile u-5–10%)
- Zibala izinguquko nokulungiswa
- Zikhokhwa zingakapheli izinsuku eziyi-14–21 kusukela ekukhishweni kwesitifiketi
Uhlelo lwenkokhelo lwe-JBCC luqondile kodwa lungahamba kancane uma izitifiketi zingakhishwa ngesikhathi. Osonkontileka bathembele ekukhishweni kwezitifiketi ngesikhathi ukuze imali igeleze.
Inqubo Yenkokhelo ye-NEC:
I-NEC isebenzisa uhlelo lwenkokhelo olusekelwe emisebenzini (activity) noma ku-target cost, kuye ngenketho yenkontileka ekhethiwe. Izinkokhelo ngokuvamile:
- Zisekelwe emisebenzini eqediwe noma emaphesentini e-target cost
- Zifaka uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi sokweqa kwezindleko okungenzeka
- Imijikelezo yenkokhelo evamile kakhulu (ngokuvamile njalo emasontweni amabili)
- Indlela yokubambisana nobungozi okwabelwana ngabo
Uhlelo lwenkokhelo lwe-NEC luklanyelwe ukuba lusheshe futhi lubambisane kakhulu, nezinhlelo zezexwayiso zakusenesikhathi zisiza ukuvimbela izingxabano ngaphambi kokuba zikhule.
Inqubo Yenkokhelo ye-GCC:
I-GCC isebenzisa uhlelo lwendabuko lwenkokhelo lwe-measure-and-value, olufana ne-JBCC kodwa olunomehluko othile:
- Izitifiketi zenkokhelo zenyanga ezisekelwe emsebenzini olinganisiwe
- I-retention ngokuvamile u-5–10%
- Inkokhelo zingakapheli izinsuku ezingama-30 kusukela esitifiketini (isikhathi eside kune-JBCC)
- Inqubo yokulinganisa esemthethweni kakhulu
Izinkokhelo ze-GCC zingahamba kancane ngenxa yezidingo zokulinganisa ezisemthethweni nemibandela yenkokhelo emide.
Ukwabiwa Kobungozi
Ukwabiwa Kobungozi kwe-JBCC:
I-JBCC ilandela imodeli yendabuko yokwabiwa kobungozi:
- Ubungozi bukasonkontileka: Umsebenzi, izinto zokwakha, ukubambezeleka kwesikhathi (ngaphandle uma kunezizathu ezamukelekayo), ukweqa kwezindleko
- Ubungozi beklayenti: Amaphutha omklamo (uma iklayenti linikeza umklamo), i-force majeure, izimo zomhlabathi (uma zingadalulwanga)
- Ubungozi okwabelwana ngabo: Izinguquko, ukubambezeleka okubangelwa yiklayenti noma yi-agent
I-JBCC ilinganisela kahle kodwa ingaba nokuphikisana uma kuvela izingxabano, njengoba ukwabiwa kobungozi kuvame ukuchazwa ngokuqinile.
Ukwabiwa Kobungozi kwe-NEC:
I-NEC isebenzisa indlela yokubambisana yokwabelana ngobungozi:
- Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi, Zombili izinhlangothi kufanele zazise ngezinkinga ezingenzeka
- Ama-compensation event, Izehlakalo ezichaziwe ezibangela ukulungiswa kwesikhathi nezindleko
- Ubungozi okwabelwana ngabo, Ukugcizelela okukhulu ekuxazululeni izinkinga ngokubambisana
- Ukucaca, Ukuxhumana okuvulekile nokwabelana ngobungozi okukhulu
I-NEC iklanyelwe ukunciphisa izingxabano ngesexwayiso sakusenesikhathi nokusebenza ngokubambisana, nakuba idinga ukuphathwa kwenkontileka okusebenzayo kakhulu. Emsebenzini we-civil nowengqalasizinda, ama-compensation event aqhuba iningi lezimangalo ze-NEC; umhlahlandlela we-Sakha wama-compensation event e-NEC eNingizimu Afrika uchaza izaziso nama-time bar.
Ukwabiwa Kobungozi kwe-GCC:
I-GCC ilandela imodeli yendabuko yobungozi obuthwalwa kakhulu ngusonkontileka:
- Ubungozi bukasonkontileka: Iningi lobungozi bephrojekthi, kufaka phakathi izimo zomhlabathi, ukubambezeleka ngenxa yesimo sezulu, ukweqa kwezindleko
- Ubungozi beklayenti: Bulinganiselwe, ikakhulukazi amaphutha omklamo ne-force majeure
- Inqubo esemthethweni, Ukuchazwa okuqinile kwemibandela yenkontileka
I-GCC ivame ukwabela usonkontileka ubungozi obuningi, okungaba yinselele kosonkontileka kodwa kunikeze amaklayenti ukuqiniseka okukhulu.
Ukuxazululwa Kwezingxabano
Ukuxazululwa Kwezingxabano kwe-JBCC:
I-JBCC isebenzisa inqubo yendabuko yokuxazulula izingxabano:
- Isinqumo se-Principal Agent, Isinqumo sokuqala se-principal agent
- I-adjudication, Ingadlulisela izingxabano ku-adjudication
- I-arbitration, Isixazululo sokugcina nge-arbitration
- Ukumangalelana, Ingaqhubeka iye ezinkantolo uma i-arbitration yehluleka
Inqubo ingahamba kancane futhi ibe nokuphikisana, izingxabano zivame ukukhula ziye ku-arbitration noma emacaleni.
Ukuxazululwa Kwezingxabano kwe-NEC:
I-NEC inenqubo ehlelekile kakhulu yokuxazulula izingxabano:
- Isexwayiso sakusenesikhathi, Izinkinga zihlonzwa kusenesikhathi ngohlelo lwesexwayiso
- Isinqumo se-Project Manager, Isinqumo sokuqala se-project manager
- I-adjudication, Izingxabano zidluliselwa ku-adjudication (esheshayo kune-arbitration)
- I-arbitration/Ukumangalelana, Isixazululo sokugcina uma kudingeka
Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi lwe-NEC lusiza ukuvimbela izingxabano, futhi i-adjudication ngokuvamile isheshayo kune-arbitration.
Ukuxazululwa Kwezingxabano kwe-GCC:
I-GCC isebenzisa inqubo esemthethweni yokuxazulula izingxabano:
- Isinqumo sikanjiniyela, Isinqumo sokuqala sikanjiniyela
- I-Dispute Adjudication Board, Ingasebenzisa i-DAB ezingxabanweni
- I-arbitration, Isixazululo sokugcina nge-arbitration
- Ukumangalelana, Ingaqhubeka iye ezinkantolo
Inqubo ye-GCC isemthethweni futhi ingahamba kancane, izingxabano zivame ukudinga i-arbitration.
Izimo Ezijwayelekile Zokusetshenziswa
I-JBCC Ingcono Kakhulu:
- Ekuthuthukisweni kwezindlu okuzimele
- Emaphrojekthini okwakha ezohwebo
- Ekuthuthukisweni kwempahla (kusukela ekwenzekeni kuya enikezelweni)
- Emaphrojekthini lapho iklayenti lifuna inkontileka yendabuko eqondakala kahle
- Emisebenzini yokwakha (hhayi ubunjiniyela/ingqalasizinda)
- Emaphrojekthini anobubanzi obucacile nezinguquko ezimbalwa ezilindelekile
I-NEC Ingcono Kakhulu:
- Emaphrojekthini engqalasizinda yomkhakha kahulumeni
- Emisebenzini yobunjiniyela (imigwaqo, amabhuloho, ingqalasizinda yamanzi)
- Emaphrojekthini adinga ukusebenza ngokubambisana
- Emaphrojekthini ayinkimbinkimbi anamathuba amakhulu ezinguquko
- Emaphrojekthini lapho isexwayiso sakusenesikhathi nokuphathwa kobungozi kubalulekile
- Emaphrojekthini engqalasizinda yama-parastatal nama-metro
I-GCC Ingcono Kakhulu:
- Emaphrojekthini eminyango kahulumeni (aphoqiwe)
- Emaphrojekthini endabuko e-measure-and-value
- Emaphrojekthini lapho kudingeka khona indlela esemthethweni, yendabuko
- Emisebenzini yomkhakha kahulumeni ephoqwe yi-CIDB
- Emaphrojekthini anobubanzi obucacile nobunzima obulinganiselwe
- Engqalasizindeni kahulumeni lapho i-GCC icacisiwe
Izinhlobo Zamaphrojekthi
Izinhlobo Zamaphrojekthi e-JBCC:
- Izindlu nezakhiwo zezindlu
- Izakhiwo zamahhovisi ezohwebo
- Izikhungo zokuthenga
- Izindlu zokugcina zezimboni
- Amaphrojekthi okuthuthukiswa kwempahla
- Ukuvuselelwa kwezakhiwo nokufakwa kwangaphakathi
Izinhlobo Zamaphrojekthi e-NEC:
- Ukwakhiwa nokuthuthukiswa kwemigwaqo
- Ukwakhiwa kwamabhuloho
- Ingqalasizinda yamanzi namanzi angcolile
- Ingqalasizinda kagesi
- Ingqalasizinda yezitimela
- Ingqalasizinda yamachweba
- Amaphrojekthi obunjiniyela adinga ukubambisana
Izinhlobo Zamaphrojekthi e-GCC:
- Amaphrojekthi okwakha kahulumeni
- Ingqalasizinda kamasipala
- Ingqalasizinda yesifundazwe
- Amaphrojekthi eminyango kazwelonke
- Imisebenzi yokwakha yendabuko
- Amaphrojekthi omkhakha kahulumeni alawulwa yi-CIDB
Ithebula Lokuqhathanisa: I-JBCC vs NEC vs GCC
| Isici | JBCC | NEC | GCC |
|---|---|---|---|
| Ukusetshenziswa Okuyinhloko | Imisebenzi yokwakha yomkhakha ozimele | Ubunjiniyela/ingqalasizinda yomkhakha kahulumeni | Amaphrojekthi eminyango kahulumeni |
| Isabelo Semakethe | 60–70% womkhakha ozimele | 20–30% womkhakha kahulumeni | 40–50% womkhakha kahulumeni |
| Ukuvama Kwenkokhelo | Izitifiketi zenyanga | Njalo emasontweni amabili (ngokuvamile) | Izitifiketi zenyanga |
| Imibandela Yenkokhelo | Izinsuku eziyi-14–21 | Kuyahluka ngenketho | Izinsuku ezingama-30 |
| Isisekelo Senkokhelo | Umsebenzi oqediwe (lump sum) | Imisebenzi/target cost | Measure and value |
| I-retention | 5–10% ngokujwayelekile | Kuyahluka ngenketho | 5–10% ngokujwayelekile |
| Ukwabiwa Kobungozi | Okwendabuko okulinganiselayo | Ukubambisana/okwabelwana ngakho | Kuthwalwa kakhulu ngusonkontileka |
| Ukuxazululwa Kwezingxabano | I-adjudication → I-arbitration | Isexwayiso sakusenesikhathi → I-adjudication | I-DAB → I-arbitration |
| Inqubo Yezinguquko | Ama-variation order asemthethweni | Ama-compensation event | Ama-variation order asemthethweni |
| Uhlelo Lwesexwayiso Sakusenesikhathi | Cha | Yebo (luyimpoqo) | Cha |
| Indlela Yokubambisana | Okuphakathi | Okuphezulu | Okuphansi |
| Ubunzima | Okuphakathi | Okuphezulu | Okuphakathi |
| Inani Lephrojekthi Elijwayelekile | R500K – R100M+ | R10M – R1B+ | R1M – R500M+ |
| Ingcono Kakhulu Ku | Amaphrojekthi okwakha azimele | Ingqalasizinda/ubunjiniyela bukahulumeni | Imisebenzi yeminyango kahulumeni |
| Ukuphathwa Kwenkontileka | I-Principal Agent | I-Project Manager | Unjiniyela |
| Ukwelulwa Kwesikhathi | Ukubambezeleka okunezizathu ezamukelekayo | Ama-compensation event | Izimangalo zokwelulwa kwesikhathi |
Nini Ukusebenzisa Iyiphi Inkontileka
Sebenzisa i-JBCC Uma:
- Usebenza emkhakheni ozimele, I-JBCC yizinga lemisebenzi yokwakha ezimele
- Iphrojekthi yakho iyiphrojekthi yokwakha, Izakhiwo zezindlu, ezohwebo noma zezimboni
- Ufuna inkontileka eqondakala kahle, I-JBCC yaziwa ngosonkontileka abaningi baseNingizimu Afrika
- Iklayenti lakho lithanda indlela yendabuko, Amaklayenti amaningi azimele akhululekile nge-JBCC
- Wenza ukuthuthukiswa kwempahla, I-JBCC isebenza kahle emaphrojekthini okuthuthukisa
- Ububanzi bephrojekthi bucace ngokwanele, I-JBCC isebenza kangcono uma izinguquko zimbalwa
Amaphrojekthi esibonelo: Ukuthuthukiswa kwe-estate yezindlu, isakhiwo sehhovisi lezohwebo, isikhungo sokuthenga, ukwakhiwa kwendlu yokugcina.
Sebenzisa i-NEC Uma:
- Usebenzela ama-parastatal noma ama-metro, I-SANRAL, i-Eskom, i-Transnet, i-City of Cape Town, i-City of Johannesburg kuvame ukuphoqa i-NEC
- Iphrojekthi yakho iyingqalasizinda noma ubunjiniyela, Imigwaqo, amabhuloho, ingqalasizinda yamanzi, amaphrojekthi kagesi
- Udinga ukusebenza ngokubambisana, Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi lwe-NEC lukhuthaza ukubambisana
- Iphrojekthi yakho inamathuba amakhulu ezinguquko, I-NEC iphatha izinguquko ngama-compensation event
- Ufuna izinkokhelo ezisheshayo, Imijikelezo yenkokhelo ye-NEC ivame ukuba miningi
- Ukuphathwa kobungozi kubalulekile, Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi lwe-NEC lusiza ukuphatha ubungozi kusengaphambili
Amaphrojekthi esibonelo: Ukuthuthukiswa komgwaqo we-SANRAL, isiteshi esincane se-Eskom, ingqalasizinda yamanzi ye-metro, ingqalasizinda yezitimela.
Sebenzisa i-GCC Uma:
- Usebenzela iminyango kahulumeni, I-GCC ivame ukuphoqwa emaphrojekthini kahulumeni kazwelonke/wesifundazwe
- Iphrojekthi yakho ilawulwa yi-CIDB, I-GCC iyadingeka emaphrojekthini amaningi e-CIDB
- Wenza umsebenzi wendabuko we-measure-and-value, I-GCC ifanele amaphrojekthi endabuko okulinganisa
- Iklayenti lakho licacisa i-GCC, Amanye amaklayenti aphoqa i-GCC ukuze kube nokuvumelana
- Ukhululekile ngobungozi obuthwalwa kakhulu ngusonkontileka, I-GCC yabela osonkontileka ubungozi obuningi
- Kudingeka izinqubo ezisemthethweni, I-GCC inikeza ukuphathwa kwenkontileka okusemthethweni, kwendabuko
Amaphrojekthi esibonelo: Iphrojekthi yokwakha kahulumeni, ingqalasizinda kamasipala, imisebenzi yemigwaqo yesifundazwe, ukwakha komnyango kazwelonke.
Izitifiketi Zenkokhelo Ngaphansi Kohlobo Ngalunye Lwenkontileka
Ukuqonda ukuthi izitifiketi zenkokhelo zisebenza kanjani ngaphansi kwefomu ngalinye lenkontileka kubalulekile ekugelezeni kwemali. Ngezinyathelo eziqondene ne-JBCC, bona umhlahlandlela wethu wesitifiketi senkokhelo se-JBCC. Ngokubuka okubanzi, bona izitifiketi zenkokhelo yenqubekelaphambili eNingizimu Afrika. Ngezansi yindlela uhlelo ngalunye oluphatha ngayo ukuqinisekisa.
Izitifiketi Zenkokhelo ze-JBCC
Inqubo:
- Isilinganiso senyanga, Usonkontileka uthumela isimangalo senyanga somsebenzi oqediwe
- Ukuhlola kwe-Principal Agent, I-Principal Agent (umakhi wezakhiwo noma i-QS) ihlola umsebenzi futhi ikhiphe i-Interim Payment Certificate (IPC)
- Okuqukethwe yisitifiketi, I-IPC ifaka:
- Umsebenzi oqediwe kuze kube manje
- Izinto zokwakha ezisesizeni
- Ukudonswa kwe-retention (ngokuvamile u-5–10%)
- Izinkokhelo zangaphambilini
- Inani elifanele elingenalutho
- Inkokhelo, Iklayenti likhokha zingakapheli izinsuku eziyi-14–21 kusukela ekukhishweni kwesitifiketi
- Isitifiketi sokugcina, Ngemva kokuqedwa okungokoqobo, kukhishwa i-Final Payment Certificate
Izici ezibalulekile:
- Izitifiketi zikhishwa njalo ngenyanga
- I-retention ikhululwa ngezigaba (uhhafu ekuqedweni okungokoqobo, uhhafu ekupheleni kwesikhathi sesibopho samaphutha)
- Izinguquko zifakwa ezitifiketini uma sezivunyiwe
- Imibandela yenkokhelo: izinsuku eziyi-14–21 kusukela ekukhishweni kwesitifiketi
Izinselele:
- Ukubambezeleka uma i-Principal Agent ingakhiphi izitifiketi ngesikhathi
- Izingxabano ngesilinganiso zingabambezela izinkokhelo
- I-retention ingavalela imali eningi
Izitifiketi Zenkokhelo ze-NEC
Inqubo:
- Ukuqedwa komsebenzi, Usonkontileka uqeda imisebenzi (noma afinyelele ezigabeni ze-target cost)
- Ukuhlola kwe-Project Manager, I-Project Manager ihlola umsebenzi oqediwe
- Isitifiketi senkokhelo, I-Project Manager ikhipha isitifiketi senkokhelo (ngokuvamile njalo emasontweni amabili)
- Okuqukethwe yisitifiketi, Kufaka:
- Inani lemisebenzi eqediwe
- Iphesenti le-target cost (uma kungu-Option C/D)
- I-retention (uma isebenza)
- Izinkokhelo zangaphambilini
- Inani elifanele elingenalutho
- Inkokhelo, Iklayenti likhokha ngaphakathi kwesikhathi senkokhelo esishiwo enkontilekeni
- I-akhawunti yokugcina, I-akhawunti yokugcina ilungiswa ngemva kokuqedwa
Izici ezibalulekile:
- Imijikelezo yenkokhelo evamile kakhulu (ngokuvamile njalo emasontweni amabili)
- Isisekelo semisebenzi noma se-target cost
- Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi lusiza ukuvimbela izingxabano zenkokhelo
- Indlela yokubambisana inciphisa ukubambezeleka
Izinselele:
- Kunzima kakhulu ukukuphatha (kudinga ukulandelelwa kwemisebenzi)
- Kudinga ukubamba iqhaza okusebenzayo kwe-Project Manager
- Izinketho ze-target cost zidinga ukulandelelwa kwezindleko
Izitifiketi Zenkokhelo ze-GCC
Inqubo:
- Ukulinganisa kwenyanga, Unjiniyela ulinganisa umsebenzi oqediwe phakathi nenyanga
- Isitifiketi sikanjiniyela, Unjiniyela ukhipha isitifiketi senkokhelo senyanga
- Okuqukethwe yisitifiketi, Kufaka:
- Inani lomsebenzi olinganisiwe
- Izinto zokwakha ezisesizeni
- Ukudonswa kwe-retention (ngokuvamile u-5–10%)
- Izinkokhelo zangaphambilini
- Inani elifanele elingenalutho
- Inkokhelo, Iklayenti likhokha zingakapheli izinsuku ezingama-30 kusukela ekukhishweni kwesitifiketi
- Isitifiketi sokugcina, Ngemva kokuqedwa, kukhishwa i-Final Payment Certificate
Izici ezibalulekile:
- Inqubo yokulinganisa esemthethweni
- Izitifiketi zenyanga
- I-retention ikhululwa ngezigaba
- Imibandela yenkokhelo: izinsuku ezingama-30 (isikhathi eside kune-JBCC)
Izinselele:
- Imibandela yenkokhelo ehamba kancane (izinsuku ezingama-30)
- Ukulinganisa okusemthethweni kungadla isikhathi
- Izingxabano ngokulinganisa zingabambezela izinkokhelo
Kungani Amaspredishithi Namathuluzi Angaxhunyiwe Ehluleka
Ukuphatha izinkontileka ze-JBCC, NEC ne-GCC ngamaspredishithi nesoftware ejwayelekile ye-accounting kudala ubungozi obugwemekayo. Inkontileka ngayinye inamafomethi ahlukene ezitifiketi, imibandela yenkokhelo nemithetho yezinguquko noma yama-compensation event. Ukuphatha amaphrojekthi amaningi kuzo zonke izinhlobo zezinkontileka ku-Excel kuholela emaphutheni amafomula, ezinsukwini eziphuthiwe zokukhululwa kwe-retention nasezitifiketini ezingahambisani nezidingo zenkontileka. Amathuluzi esoftware yokwakha yase-US noma yaseYurophu awavamile ukusekela amafomu enkontileka aseNingizimu Afrika ngokwemvelo; acabanga izakhiwo zenkokhelo namagama ahlukene. Kosonkontileka nabathuthukisi abaqhuba kokubili umsebenzi ozimele (JBCC) nokahulumeni (NEC noma GCC), uhlelo olulodwa lwesoftware oluqonda zonke izinhlobo ezintathu zezinkontileka lunciphisa amaphutha futhi lugcina ukugeleza kwemali kubonakala.
Imibuzo Evame Ukubuzwa
Ngingasebenzisa i-JBCC ephrojekthini kahulumeni?
Ngokuvamile, cha. Amaphrojekthi kahulumeni ngokujwayelekile aphoqa i-NEC (yama-parastatal nama-metro) noma i-GCC (yeminyango kahulumeni). Kodwa-ke, amanye amaphrojekthi amancane kahulumeni noma amaphrojekthi anezidingo ezithile angavumela i-JBCC. Njalo hlola imibhalo yethenda, izocacisa ifomu lenkontileka elidingekayo.
Uyini umehluko phakathi kwe-JBCC Principal Building Agreement ne-Minor Works Agreement?
I-Principal Building Agreement (PBA) yinkontileka ephelele ye-JBCC, ehloselwe amaphrojekthi ayinkimbinkimbi athatha ngaphezu kwezinyanga eziyisishiyagalolunye noma anenani lenkontileka elingaphezu kwe-R5 million. Ifaka izinhlinzeko eziphelele zezinguquko, ukwelulwa kwesikhathi nokuxazululwa kwezingxabano. I-Minor Works Agreement yinguqulo eyenziwe lula yamaphrojekthi alula angadluli izinyanga eziyisishiyagalolunye futhi angadluli i-R5 million, enezinqubo ezilula, engenawo umthwalo womklamo kusonkontileka futhi engenawo ama-subcontractor e-nominated noma e-selected.
Kungani ama-parastatal ethanda i-NEC kune-GCC?
Ama-parastatal afana ne-SANRAL, i-Eskom ne-Transnet athanda i-NEC ngoba:
- Indlela yokubambisana, Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi lwe-NEC lukhuthaza ukubambisana futhi lunciphise izingxabano
- Ukuphathwa kobungozi okungcono, Uhlelo lwesexwayiso sakusenesikhathi lusiza ukuhlonza nokuphatha ubungozi kusengaphambili
- Izinkokhelo ezisheshayo, Imijikelezo yenkokhelo evamile ithuthukisa ukugeleza kwemali kosonkontileka
- Izinga lomhlaba, I-NEC isetshenziswa emhlabeni wonke, inikeza ukuvumelana kosonkontileka bamazwe ngamazwe
- Ukuguquguquka, I-NEC inikeza izinketho eziningi zenkontileka (lump sum, target cost, cost reimbursable) ukuze zifanele izinhlobo ezahlukene zamaphrojekthi
Ngingashintsha amafomu enkontileka phakathi nephrojekthi?
Cha. Uma inkontileka isisayiniwe, uboshwe yileyo fomu lenkontileka isikhathi sonke sephrojekthi. Ukushintsha amafomu enkontileka phakathi nephrojekthi kungadinga ukunqamula inkontileka ekhona nokungena kwentsha, okungavamile ukusebenza noma ukwelulekwa. Khetha ifomu lakho lenkontileka ngokucophelela ekuqaleni kwephrojekthi.
Ngazi kanjani ukuthi yiliphi ifomu lenkontileka okufanele ngilisebenzise?
Ifomu lenkontileka ngokuvamile licaciswa emibhalweni yethenda noma ku-project brief. Ekwakheni komkhakha ozimele, i-JBCC iyizinga; engqalasizindeni yomkhakha kahulumeni, hlola ukuthi iklayenti liphoqa i-NEC noma i-GCC. Uma ungaqiniseki, xhumana nommeli wezomthetho wokwakha noma i-quantity surveyor ejwayele amafomu enkontileka aseNingizimu Afrika.
Kwenzekani uma ngisebenzisa ifomu lenkontileka elingalungile?
Ukusebenzisa ifomu lenkontileka elingalungile kungaba nemiphumela emibi:
- Ukukhishwa ethendeni, Amathenda kahulumeni avame ukukhipha amabhidi angasebenzisi ifomu lenkontileka elicacisiwe
- Ukubambezeleka kwezinkokhelo, Ifomu lenkontileka elingalungile lingadala ukudideka nokubambezeleka kwezinkokhelo
- Ubungozi bezingxabano, Amafomu enkontileka abela ubungozi ngendlela ehlukile, ukusebenzisa elingalungile kungakushiya usengozini
- Izinkinga zokuhambisana, Amaklayenti kahulumeni abeka ifomu lenkontileka kudatha yethenda, futhi ibhidi ngemibandela ehlukile ingaba engaphenduli (non-responsive)
Njalo sebenzisa ifomu lenkontileka elicacisiwe emibhalweni yethenda noma esivumelwaneni sephrojekthi.
Ingabe i-Wakha isekela wonke amafomu amathathu enkontileka?
Yebo. I-Wakha isekela ukukhiqizwa kwezitifiketi zenkokhelo ze-JBCC, NEC ne-GCC, ukuphathwa kwezinguquko nokugeleza komsebenzi kokuphathwa kwenkontileka ohlelweni olulodwa, namafomethi ezitifiketi aqondene nenkontileka ngayinye.
Isiphetho
Ukukhetha ifomu lenkontileka elifanele, i-JBCC vs NEC vs GCC, kubalulekile ekulethweni kwamaphrojekthi eNingizimu Afrika. I-JBCC ibusa ukwakha komkhakha ozimele; i-NEC ikhula engqalasizindeni nobunjiniyela bukahulumeni; i-GCC isaqhubeka iyifomu elijwayelekile lemisebenzi ye-civil yeminyango kahulumeni nekamasipala. Ngayinye yabela ubungozi nezinqubo zenkokhelo ngendlela ehlukile. Ukufanisa inkontileka nephrojekthi neklayenti kugwema ukubambezeleka kwezinkokhelo, izingxabano nokukhishwa ethendeni.
Phatha izitifiketi zenkokhelo ze-JBCC, NEC ne-GCC, i-retention nezinguquko ohlelweni olulodwa lwesoftware olwakhelwe ukwakha kwaseNingizimu Afrika. Bona ukuthi i-Wakha isekela kanjani zonke izinhlobo ezintathu zezinkontileka.
Izihloko ezihlobene:
Yeka ukwenza lokhu ngesandla
Wakha
I-SaaS yokuphatha ukwakha yabathuthukisi baseNingizimu Afrika.
Ibhalwe ngu