Kgato ya CIDB CE: Magato a 5 go 9 a Bakontraka ba Diporo

Tendeng ya setšhaba ya diporo, kgato ya gago ya CIDB CE e laola ge e ba o ka abelwa mošomo le gatee. Ge o bea theko ya tsela, mothaladi wa dipeipi goba konteraka ya meetse a pula godimo ga kgato ya gago, moreki a ka se go abele yona, le ge theko ya gago e le botse gakaakang. Le ge go le bjalo, dikhamphani tše dintši tša diporo di lekola kgato ya tšona feela ge tsebišo ya tenda e fihla.

Tlhahlo ye e hlalosa kgato ya CIDB CE la bakontraka ba diporo. E akaretša gore sehlopha sa CE ke eng, seo magato a 5 go 9 a go dumelelago go se tenda, kamoo cidb (Construction Industry Development Board) e laolago kgato ya gago ka gona, le kamoo o ka rulaganyago go ya go ye e latelago. E ngwaletšwe balaodi, balaodi ba dikonteraka le bahlakanyi ba ditshenyegelo dikhamphaning tša diporo. Bakeng sa pono ya kakaretšo ya magato le dihlopha ka moka, bona tlhahlo ya rena ya kgaufsi ka magato a CIDB a hlalošitšwe.

Kgato ya CIDB CE ke Eng?

Kgato ya CIDB CE ke ngwadišo ya gago go Register of Contractors ya cidb sehlopheng sa mešomo ya boetšenyi bja diporo (CE). E ngwalwa ka nomoro le ditlhaka tše pedi, go swana le 7CE. Nomoro ke kgato ya gago, go tloga go 1 go fihla go 9. E bea konteraka ye kgolo kudu yeo o tšewago o kgona go e phetha. Ditlhaka di bontšha sehlopha sa mešomo.

Maemo a theko a cidb a hlalosa se bjalo ka leina la ditlhaka tše tharo. Tlhaka ya mathomo ke nomoro ya boleng bja tenda. Tše pedi tše di latelago ke ditlhaka tše kgolo tša sehlopha sa mešomo. Ka fao 6CE e ra kgato ya 6 mešomong ya boetšenyi bja diporo, gomme 6GB e ra kgato ya 6 mešomong ya kago ya kakaretšo.

Sehlopha se sengwe le se sengwe se ahlolwa se nnoši. Khamphani e ka ba 7GB le 5CE ka nako e tee, ka gobane cidb e lebelela histori ya mošomo sehlopheng se sengwe le se sengwe ka go arogana. Go mokontraka wa diporo, kgato ya CE ke yona e laolago gore ke ditenda dife tša ditsela, meetse, dikhuere le ditirelo tše kgolo (bulk services) tšeo o ka di thopago.

Ka tlase ga molawana wa 17 wa Construction Industry Development Regulations, 2004, mokontraka o tšewa a kgona go phetha konteraka ka gare ga lefelo la boleng bja tenda la kgato ya gagwe, sehlopheng seo a ngwadišeditšwego sona.

Kgato e Nngwe le e Nngwe ya CE e ka Tenda Eng?

Kgato e nngwe le e nngwe ya CE e na le moedi wa godimo wa boleng bja tenda ka konteraka, gomme magato a 5 go 9 a akaretša bontši bja bakontraka ba diporo ba ba hlomilwego. Meedi ye e lego ka tlase e šomile go tloga ka di 7 Oktobere 2019, ge tafola ye e fetošitšwego molawaneng wa 17 e thoma go šoma (Government Gazette 42561). Ka tlase ga molawana wa 2, maemo a boleng a akaretša VAT. Kgato ya 9 ga e na moedi wa godimo.

Kgato ya CE	Moedi wa godimo wa boleng bja tenda (go akaretšwa VAT)	Mošomo wa tlwaelo wa diporo maemong a (mohlala feela)
5CE	R10,000,000	Mpshafatšo ya ditsela tša masepala, ditirelo tše nnyane tša meetse le dikhuere
6CE	R20,000,000	Ditirelo tša ditoropong, kaonafatšo ya meetse a pula, mabopo a manyane le dikholobete
7CE	R60,000,000	Dikonteraka tša ditsela tša profense, methaladi ye mekgolo ya meetse le dikhuere, matamo a meetse
8CE	R200,000,000	Kaonafatšo ye kgolo ya ditsela, mananeokgoparara a magolo, methaladi ya dipeipi ya dikarolo tše ntši
9CE	Ga go moedi	Mananeo a magolo a mananeokgoparara a bosetšhaba le a dimetro

Meedi e šoma ka konteraka, e sego ka ngwaga. Khamphani ya 7CE e ka šoma dikonteraka tše mmalwa tša R50,000,000 ka nako e tee ge e na le methopo ya go di phetha. Magato a 1 go 4 le ona a gona, a na le meedi ya tlase. Tafola ya rena ya magato a CIDB go tloga go 1 go fihla go 9 e a lokeletša ka moka. Ka mehla lekola dipalo tša bjale go weposaete ya cidb pele o di tshepa, ka gobane meedi e ka fetošwa ka tsebišo.

Moreki o Laola Bjang gore Tenda e Hloka Kgato Efe ya CE?

Tsebišo ya tenda e bolela kgato yeo moreki a akanyago gore o tla e hloka, eupša theko ya gago ye o e tendago ke yona e laolago ge e ba o swanelegile. Ka tlase ga cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement, motendi yo a swanelegago o swanetše go swara leina la kgato yeo e lekanago goba e phagametšego yeo e sepelelanago le palo ye e tendilwego.

Ge go šongwa, datha ya tenda e tla bolela se sengwe go swana le “batendi ba swanetše go ba le leina la kgato ya mokontraka ya cidb la 7CE goba go feta”. Yeo ke kakanyo ya moreki. Ge theko ya gago e feta moedi wa kgato ya gago, ga o sa swanelega, le ge tsebišo e boletše kgato ya gago.

Mo ke moo VAT e swarago batho. Meedi e akaretša VAT, eupša bahlakanyi ba bantši ba ditshenyegelo ba šoma ka ditheko tšeo di sa e akaretšego go fihla kgatong ya mafelelo.

Tekolo ya VAT. Mokontraka wa 7CE o bea theko ya konteraka ya tsela go R53,000,000 ntle le VAT. Ka VAT ya 15%, theko ye e tendilwego ke R60,950,000. Seo se godimo ga moedi wa R60,000,000 wa kgato ya 7, ka fao tenda ga e swanelege ka theko yeo. Ka mehla leka kgato ya gago kgahlanong le theko ye e akaretšago VAT pele o romela.

Na o ka Tenda Godimo ga Kgato ya Gago ya CE?

Ee, maemong a mabedi a a beilwego ke maemo a theko a cidb: ka kopanelo ya kgwebo (joint venture), goba bjalo ka kgwebo ye e ka bago ya go tšwelela (potentially emerging enterprise) lenaneong la tlhabollo le le nepilwego. Ntle le ditsela tšeo, kgato ya gago le theko ye e akaretšago VAT di bea moedi wa godimo.

Dikopanelo tša kgwebo (joint ventures). Leloko le lengwe le le lengwe la kopanelo ya kgwebo le swanetše go ngwadišwa le cidb. Kgato ye e kopantšwego, ye e balwago bjalo ka ge melawana e laela, e swanetše go lekana goba go feta kgato ye e nyakegago. Cidb e phatlalatša sebali sa kgato sa kopanelo ya kgwebo go leka se pele o saena tumelelano ya kopanelo ya kgwebo.
Dikgwebo tše di ka bago tša go tšwelela. Moo moreki a sepedišago lenaneo la tlhabollo le le nepilwego, datha ya tenda e ka dumelela bakontraka ba ba ngwadišitšwego kgato e tee ka tlase ga yeo e nyakegago, ge ba kgotsofatša dinyakwa tše di boletšwego datheng ya tenda. Cidb e kgokaganya maemo a go ba kgwebo ye e ka tšwelelago le dinyakwa tše di beilwego tša bong le taolo. Bala datha ya tenda ka šedi, ka gobane dinyakwa di fapana go ya ka lenaneo.

Kopanelo ya kgwebo ke tsela ya tlwaelo ya khamphani ya 6CE goba 7CE yeo e nyakago go aga histori ya mošomo mešomong ye megolo. Rulaganya dipampiri ka pela. Cidb e lebelela dikonteraka tše di phethilwego ge o dira kgopelo ya go godišwa ka morago, ka fao dumelelanang ka kamoo karolo ya mošomo ya molekane yo mongwe le yo mongwe e tla ngwalwago ka gona.

Cidb e Ahlola Bjang Mokontraka wa Diporo?

Cidb e go ahlola ka diteko tše pedi, bokgoni bja ditšhelete le bokgoni bja mešomo, gomme kgato ya gago ke ya tlase go tše pedi. Bakeng sa magato a 5 go 9, e lebelela letseno la gago la ngwaga le le kaone kudu, letlotlo la gago leo le hwetšagalago le konteraka ya gago ye kgolo kudu ye e phethilwego. Teko ya mešomo e bala feela dikonteraka tše di phethilwego sehlopheng seo o se dirago kgopelo, seo go kgato ya CE se rago mošomo wa diporo.

Melao e dula melawaneng ya 11 le 12 ya Construction Industry Development Regulations. Letlakala la dinyakwa tša go ahlolwa la cidb le lokeletša maemo a boleng a go swanelega bakeng sa magato a 5 go 9:

Kgato	Konteraka ye kgolo kudu ye e phethilwego (nywaga ye 5 ya mafelelo)	Letseno le le kaone la ngwaga (nywaga ye 2 ya mafelelo)	Letlotlo leo le hwetšagalago
5	R1,500,000	R3,250,000	R650,000
6	R3,000,000	R6,500,000	R1,300,000
7	R9,000,000	R20,000,000	R4,000,000
8	R30,000,000	R65,000,000	R13,000,000
9	R90,000,000	R200,000,000	R40,000,000

Temošo e tee. Memo ya cidb ya Agostose 2019 e re maemo a boleng a go swanelega a sepela le meedi ya boleng bja tenda yeo e thomilego go šoma ka Oktobere 2019, seo se ka a dirago gore a be godimo go feta dipalo tše di lego letlakaleng la go ahlolwa. Netefatša le cidb gore ke maemo afe a boleng ao a šomago pele o rulaganya go godišwa go dikologa palo e tee.

Cidb e bea gape melao ya bohlatse bja histori ya mošomo:

Mošomo wo o phethilwego feela. E kgopela lengwalo la kabo, setifiketi sa go phethwa, setifiketi sa tefo le dipego tša panka tša konteraka e nngwe le e nngwe yeo o e tshepago.
Register of Projects. Bakeng sa diprojeke tše di abilwego go tloga ka di 1 Aprele 2021, projeke e swanetše go ba go Register of Projects ya cidb gore e balwe bjalo ka histori ya mošomo.
Nywaga ye mehlano ya mafelelo. Dikonteraka tša kgale di tšwa tekong ya mešomo.

Ke ka Lebaka la Eng Mošomo wa Kago o sa Balwe go Kgato ya CE?

Ka gobane bokgoni bja mešomo bo lekolwa ka sehlopha, konteraka ye kgolo ya kago ga e hlatsele gore o ka phetha mošomo wa diporo. E ka thuša dipalo tša gago tša ditšhelete, eupša kgato ya gago ya CE e sa ithekgile ka konteraka ye kgolo kudu ya diporo yeo o e phethilego nywageng ye mehlano ya mafelelo. Dikhamphani tše di hlakantšwego gantši di hwetša gore kgato ya tšona ya CE e tlase go feta kgato ya tšona ya GB.

Tšea khamphani yeo mošomo wa yona o mogolo kudu e bilego sekolo sa R14,000,000 (mošomo wa GB), gomme mošomo wa yona o mogolo kudu wa diporo e bile konteraka ya meetse a pula ya R4,000,000. Bakeng sa kgato ya CE, cidb e lebelela konteraka ya R4,000,000 bakeng sa bokgoni bja mešomo. Ge e bapetšwa le maemo a boleng a letlakala la go ahlolwa, seo se thekga kgato ya 6 ka mešomo, e sego kgato ya 7.

Tharollo ga se dipampiri. Ke go thopa, go phetha le go ngwala dikonteraka tše kgolo tša diporo. Ke ka fao boleng bja mafelelo bja konteraka e nngwe le e nngwe ya diporo bo lego bohlokwa kudu.

O Tloga Bjang go 6CE go ya go 7CE?

Hwetša teko yeo e go swarago, ke moka o šome go yona: letlotlo le ka fetoga ka dikgwedi, letseno ka ngwaga wa ditšhelete, gomme histori ya mošomo feela ge konteraka ye kgolo ya diporo e phethilwe. Bontši bja dikhamphani tše di kgomaretšego go 6CE di hlaelelwa ke palo e tee, e sego tše tharo ka moka.

Dira diteko tše tharo ngwaga le ngwaga ge dipego tša gago tša ditšhelete tša ngwaga di saennwe. Cidb e bala dipego tšeo, e sego diakhaonto tša bolaodi.
Lokiša letlotlo pele ge e le lona sekgoba. Poelo ye e bolokilwego, letlotlo le leswa la beng goba thekgo ya ditšhelete e ka oketša letlotlo leo le hwetšagalago. Cidb e lemoša gore mothekgi yo e sego setheo sa ditšhelete a ka se thekge go feta 15% ya boleng bja gagwe bja net asset value.
Nepa dikonteraka tše di swanetšego. Tenda mošomo o mogolo kudu wa diporo wo kgato ya gago e o dumelelago, goba o tsene kopanelong ya kgwebo mošomong o mogolo, gore konteraka ya gago ye e latelago ya CE ye e phethilwego e phagamele teko ya mešomo.
Šomiša boleng bja mafelelo. Diphetogo le tekanyo ya go boeletšwa di fetoša gore konteraka ya diporo e na le boleng bjo bokae mafelelong. Tlhahlo ya rena ya tekanyo ya go boeletšwa ka chainage dikonterakeng tša diporo e bontšha kamoo dipalo tše di tekanywego di agago boleng bjoo bja mafelelo ka gona.
Boloka bohlatse ka konteraka go tloga letšatšing la mathomo. Lengwalo la kabo, disetifiketi tša tefo, setifiketi sa go phethwa le nomoro ya Register of Projects, felo go tee.

Software ya taolo ya kago ya diporo bjalo ka Sakha e boloka disetifiketi tša tefo, tekanyo le ditokumente tša konteraka e nngwe le e nngwe gotee, gore histori ya mošomo ya nywaga ye mehlano e be e loketše ge cidb e e kgopela. Disetifiketi tša tefo tša GCC tše di hlwekilego le tšona ke bohlatse bja tefo bjo cidb e nyakago go bo bona.

Kgato ya Gago ya CE e Bolela Eng go Kamoo o Sepedišago Dikonteraka?

Kgato ye e phagamego ya CE e ra dikonteraka tše kgolo, mananeo a matelele le tšhelete ye ntši ye e swerwego setifiketing se sengwe le se sengwe, ka fao ditaolo tša gago tša kgwebo di swanetše go gola le kgato ya gago. Khamphani ya 5CE e ka phela ka disipirišithi tše mmalwa. Khamphani ya 7CE goba 8CE yeo e sepedišago dikonteraka tše nne e ka se latele tekanyo, disetifiketi le dithulusi ka tsela yeo ntle le go lahlegelwa ke tšhelete.

Sehlopha sa magato	Seo se fetogago lefelong le ofising
5CE go 6CE	Konteraka e tee goba tše pedi tša bophelo. Tekanyo, diary ya lefelo le setifiketi sa kgwedi se se hlwekilego ke tšona tše bohlokwa kudu
7CE	Dikonteraka tše mmalwa ka nako e tee, dithulusi tše dintši le diphetogo tše dintši. Ditshenyegelo kgahlanong le seo pili e se lefago di fetoga bohlokwa kudu
8CE go 9CE	Bareki ba bagolo ba setšhaba, dikonteraka tše telele le dipego tše di gapeletšwago. Taolo ya konteraka, direkoto tša HSE le tša tikologo di swanetše go emelela tlhahlobo

Tlhahlo ya rena ya software ya boetšenyi bja diporo Afrika Borwa e hlalosa seo sehlopha se sengwe le se sengwe se se hlokago go tšwa disistiming tša sona.

Dipotšišo tšeo di Botšišwago Gantši

Kgato ya CE go CIDB ke eng?

Ke ngwadišo ya gago sehlopheng sa mešomo ya boetšenyi bja diporo (CE) go Register of Contractors ya cidb. E ngwalwa ka nomoro ya kgato le ditlhaka CE, go swana le 7CE. Kgato e bea boleng bja godimo bja tenda bja konteraka e tee ya diporo yeo o ka e abelwago.

7CE e ra eng?

E ra kgato ya 7 mešomong ya boetšenyi bja diporo. Go tloga ka di 7 Oktobere 2019, mokontraka wa 7CE o tšewa a kgona go phetha dikonteraka tša diporo tša boleng bja tenda bja go fihla go R60,000,000, go akaretšwa VAT. Lekola meedi ya bjale go weposaete ya cidb.

Na moedi wa boleng bja tenda o akaretša VAT?

Ee. Molawana wa 2 wa Construction Industry Development Regulations o re boleng bja tenda le bja konteraka melawaneng a akaretša VAT. Leka theko ya gago ye e tendilwego, go akaretšwa VAT, kgahlanong le moedi wa kgato ya gago pele o romela.

Na dikonteraka tša kago di ka balwa go kgato ya CE?

Aowa bakeng sa teko ya mešomo. Cidb e lekola histori ya mošomo sehlopheng seo o se dirago kgopelo, ka fao kgato ya CE e hloka dikonteraka tša boetšenyi bja diporo tše di phethilwego. Mošomo wa kago o sa ka thekga dipalo tša gago tša ditšhelete.

Ngwadišo ya CIDB e šoma lebaka le lekae?

Memo ya cidb ya 2019 e bolela ka lebaka la go šoma la ngwadišo la nywaga ye meraro. Thoma mpshafatšo ya gago ka pela, gomme o lekole dipalo tša gago tša letseno, letlotlo le histori ya mošomo pele nako ya yona e fihla.

Taba ya Mafelelong

Kgato ya gago ya CE ke moedi wa godimo tendeng e nngwe le e nngwe ya diporo yeo o e beago theko. Tseba moedi wa kgato ya gago, gomme ka mehla o o leke kgahlanong le theko ya gago ye e akaretšago VAT. Šomiša dikopanelo tša kgwebo go fihlelela mošomo o mogolo le go aga histori ya mošomo. Rulaganya kgato ya gago ye e latelago go dikologa teko e tee yeo e go swarago. Godimo ga tšohle, boloka bohlatse bja konteraka e nngwe le e nngwe ya diporo go tloga letšatšing leo e abilwego ka lona: setifiketi sa mafelelo, setifiketi sa go phethwa le tsenyo ya Register of Projects. Dikhamphani tšeo di golago ka lebelo kudu ke tšeo direkoto tša tšona di loketšego pele cidb e di kgopela.

Ditlhahlo tše di amanago: