CIDB CE Grading: Maimo a 5 u swika 9 a Vhakonṱiraka

Kha thendara ya civil ya muvhuso, grade yaṋu ya CIDB CE ndi yone ine ya dzhia tsheo ya uri ni nga ṋewa mushumo kana hai. Arali na vhea mutengo wa bada, phaipi kana khonṱiraka ya maḓi a mvula nṱha ha grade yaṋu, mukhasiṱama a nga si kone u i ni ṋea, hu sa londwi uri mutengo waṋu ndi wavhuḓi hani. Fhedzi fema nnzhi dza civil dzi sedza grade yadzo fhedzi musi ndivhadzo ya thendara i tshi swika.

Muendedzi uyu u ṱalutshedza CIDB CE grading ya vhakonṱiraka vha civil. U amba nga ha uri kiḽasi ya CE ndi mini, zwine maimo a 5 u swika 9 a ni tendela u zwi tendara, nḓila ine cidb (Construction Industry Development Board) ya dzhia ngayo tsheo nga ha grade yaṋu, na nḓila ya u dzudzanya u ya kha grade i tevhelaho. Wo ṅwalelwa vhalanguli vhahulwane, vhalanguli vha khonṱiraka na vhaanganyeli kha fema dza civil. U itela u vhona maimo na dzikiḽasi dzoṱhe, sedzani muendedzi washu wa vhuḓi ha CIDB grading yo ṱalutshedzwaho.

CIDB CE Grading Ndi Mini?

CIDB CE grading ndi u ṅwaliswa haṋu kha Register of Contractors ya cidb kha kiḽasi ya mishumo ya civil engineering (CE). I ṅwalwa sa nomboro na maḽeḽeṱere mavhili, u fana na 7CE. Nomboro ndi grade yaṋu, u bva kha 1 u swika kha 9. I vhea khonṱiraka khulwane-khulwane ine na dzhiiwa ni tshi kona u i ita. Maḽeḽeṱere a sumbedza kiḽasi ya mishumo.

Tshiimo tsha u renga tsha cidb tshi ṱalusa hezwi sa tsumbo ya zwiṱaluli zwiraru. Tshiṱaluli tsha u thoma ndi nomboro ya ndeme ya thendara. Zwivhili zwi tevhelaho ndi maḽeḽeṱere mahulwane a kiḽasi ya mishumo. Nga zwenezwo 6CE i amba grade 6 kha mishumo ya civil engineering, nahone 6GB i amba grade 6 kha mishumo ya fhaṱo ya zwifhaṱo zwoṱhe (general building).

Kiḽasi iṅwe na iṅwe i ṋewa grade yo ḓi imela. Fema i nga vha 7GB na 5CE nga tshifhinga tshithihi, ngauri cidb i sedza ḓivhazwakale ya mushumo kha kiḽasi iṅwe na iṅwe nga u fhambana. Kha mukonṱiraka wa civil, grade ya CE ndi yone ine ya dzhia tsheo ya uri ndi dzithendara dzifhio dza dzibada, maḓi, zwiṱambi na tshumelo khulwane dzine a nga dzi kunda.

Nga fhasi ha mulayo wa 17 wa Construction Industry Development Regulations, 2004, mukonṱiraka u dzhiiwa a tshi kona u ita khonṱiraka i re ngomu ha mikano ya ndeme ya thendara ya grade yawe, kha kiḽasi ye a ṅwaliswa khayo.

Grade Iṅwe na Iṅwe ya CE I Nga Tendara Mini?

Grade iṅwe na iṅwe ya CE i na mukano wa nṱha wa ndeme ya thendara nga khonṱiraka, nahone maimo a 5 u swika 9 a katela vhakonṱiraka vhanzhi vha civil vho ḓiimisaho. Mikano i re fhasi apha yo shuma u bva nga 7 Tshimedzi 2019, musi thebuḽu yo khwiniswaho kha mulayo wa 17 i tshi thoma u shuma (Government Gazette 42561). Nga fhasi ha mulayo wa 2, ndeme idzi dzi katela VAT. Grade 9 a i na mukano wa nṱha.

Grade ya CE	Mukano wa nṱha wa ndeme ya thendara (hu tshi katelwa VAT)	Mushumo wa civil wo ḓoweleaho kha levele iyi (tsumbo)
5CE	R10,000,000	U vusulusa dzibada dza masipala, u phaḓaladza maḓi na zwiṱambi nga tshiimo tshiṱuku
6CE	R20,000,000	Tshumelo dza ḓorobo, u khwiṋisa maḓi a mvula, mabuḽogo maṱuku na dzi-culvert
7CE	R60,000,000	Khonṱiraka dza dzibada dza vundu, mitaladzi mihulwane ya maḓi na zwiṱambi, matanga a maḓi
8CE	R200,000,000	U khwiṋisa dzibada khulwane, zwiimiswa zwa mveledziso khulwane, phaipi dzi re na zwipiḓa zwinzhi
9CE	A hu na mukano	Mbekanyamushumo khulwane dza zwiimiswa zwa lushaka na zwa dzimetro

Mikano i shuma nga khonṱiraka, hu si nga ṅwaha. Fema ya 7CE i nga langa khonṱiraka nnzhi dza R50,000,000 nga tshifhinga tshithihi arali i na zwiko. Maimo a 1 u swika 4 na one a hone, a na mikano ya fhasi. Thebuḽu yashu ya CIDB grading ya maimo a 1 u swika 9 i a a ṅwala oṱhe. Misi yoṱhe sedzani zwivhalo zwa zwino kha webusaithi ya cidb ni sa athu u ḓitika ngazwo, ngauri mikano i nga shandukiswa nga ndivhadzo.

Mukhasiṱama U Dzhia Hani Tsheo nga ha Grade ya CE Ine Thendara Ya I Ṱoḓa?

Ndivhadzo ya thendara i amba grade ine mukhasiṱama a anganyela uri ni ḓo i ṱoḓa, fhedzi mutengo waṋu wa thendara ndi wone une wa dzhia tsheo ya uri no tea. Nga fhasi ha cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement, mutendari o teaho u fanela u vha na tsumbo ya grade i linganaho kana i fhiraho ine ya tshimbilelana na tshelede yo tendariwaho.

Nga u shuma, tender data i ḓo amba tshithu tshi ngaho “vhatendari vha fanela u vha na cidb contractor grading designation ya 7CE kana u fhira”. Hetshi ndi u anganyela ha mukhasiṱama. Arali mutengo waṋu wa fhira mukano wa grade yaṋu, a ni tsha tea, naho ndivhadzo yo vha yo bula grade yaṋu.

Afha ndi hune VAT ya fara vhathu. Mikano i katela VAT, fhedzi vhaanganyeli vhanzhi vha shuma nga mitengo i sa katelaho VAT u swikela kha tshiṱepe tsha u fhedza.

U sedza VAT. Mukonṱiraka wa 7CE u vhea mutengo wa khonṱiraka ya bada kha R53,000,000 hu sa katelwi VAT. Nga VAT ya 15%, mutengo wo tendariwaho ndi R60,950,000. Hezwi zwi fhira mukano wa R60,000,000 wa grade 7, nga zwenezwo thendara a yo ngo tea nga mutengo uyo. Misi yoṱhe vhambedzani grade yaṋu na mutengo u katelaho VAT ni sa athu u rumela.

Ni Nga Tendara nṱha ha Grade Yaṋu ya CE?

Ee, kha zwiimo zwivhili zwo vhewaho kha tshiimo tsha u renga tsha cidb: nga joint venture, kana sa bindu ḽi re na tshikhala tsha u bvelela kha mbekanyamushumo ya mveledziso yo livhiswaho. Nnḓa ha nḓila idzi, grade yaṋu na mutengo u katelaho VAT zwi vhea mukano.

Dzi-joint venture. Muraḓo muṅwe na muṅwe wa joint venture u fanela u ṅwaliswa kha cidb. Grade yo ṱanganyiswaho, i vhalwaho nga nḓila ine milayo ya amba ngayo, i fanela u lingana kana u fhira grade i ṱoḓeaho. Cidb i bvisa tshivhalo tsha grade ya joint venture u itela u sedza hezwi ni sa athu u saina tshivhumbeo tsha joint venture.
Mabindu a re na tshikhala tsha u bvelela. Hune mukhasiṱama a langa mbekanyamushumo ya mveledziso yo livhiswaho, tender data i nga tendela vhakonṱiraka vho ṅwaliswaho kha grade nthihi fhasi ha i ṱoḓeaho, arali vha swikelela ndavha dzo ambiwaho kha tender data. Cidb i ṱumanya tshiimo tsha bindu ḽi re na tshikhala tsha u bvelela na ndavha dzo vhewaho dza vhuṋe na vhulanguli. Vhalani tender data nga vhuronwane, ngauri ndavha dzi fhambana nga mbekanyamushumo.

Joint venture ndi nḓila yo ḓoweleaho ya fema ya 6CE kana 7CE ine ya ṱoḓa u fhaṱa ḓivhazwakale ya mushumo kha mishumo mihulwane. Dzudzanyani maṅwalwa hu tshee nga u ṱavhanya. Cidb i sedza khonṱiraka dzo fhelaho musi ni tshi humbela u ṱuṱuwedza grade nga murahu, nga zwenezwo tendelanani nga nḓila ine tshipiḓa tsha mushumo tsha muraḓo muṅwe na muṅwe tsha ḓo ṅwaliwa ngayo.

CIDB I Ṋea Hani Mukonṱiraka wa Civil Grade?

Cidb i ni ṋea grade nga ndingo mbili, vhukoni ha zwa masheleni na vhukoni ha mishumo, nahone grade yaṋu ndi ine ya vha fhasi kha dzenedzi mbili. Kha maimo a 5 u swika 9, i sedza turnover yaṋu ya ṅwaha yavhuḓisa, tshelede ya khaphithala ine na vha nayo na khonṱiraka yaṋu khulwane yo fhelaho. Ndingo ya mishumo i vhala fhedzi khonṱiraka dzo fhelaho kha kiḽasi ine na i humbela, zwine kha grade ya CE zwa amba mushumo wa civil.

Milayo i wanala kha milayo ya 11 na 12 ya Construction Industry Development Regulations. Siaṱari ḽa ṱhoḓea dza grading ḽa cidb ḽi ṅwala ndeme idzi dza u tea kha maimo a 5 u swika 9:

Grade	Khonṱiraka khulwane yo fhelaho (miṅwaha ya 5 yo fhiraho)	Turnover ya ṅwaha yavhuḓisa (miṅwaha ya 2 yo fhiraho)	Khaphithala i wanalaho
5	R1,500,000	R3,250,000	R650,000
6	R3,000,000	R6,500,000	R1,300,000
7	R9,000,000	R20,000,000	R4,000,000
8	R30,000,000	R65,000,000	R13,000,000
9	R90,000,000	R200,000,000	R40,000,000

Khaṱhululo nthihi. Memo ya cidb ya Ṱhangule 2019 i amba uri ndeme dza u tea dzi tshimbila na mikano ya ndeme ya thendara ye ya thoma u shuma nga Tshimedzi 2019, zwine zwa nga dzi ita uri dzi fhire zwivhalo zwi re kha siaṱari ḽa grading. Khwaṱhisedzani na cidb uri ndi ndeme dzifhio dzine dza shuma ni sa athu u dzudzanya u ṱuṱuwedza grade nga tshivhalo tshithihi.

Cidb i dovha ya vhea milayo ya vhuṱanzi ha ḓivhazwakale ya mushumo:

Mushumo wo fhelaho fhedzi. I humbela vhurifhi ha u ṋewa mushumo, ṱhanziela ya u fhedza, ṱhanziela ya mbadelo na zwitatamennde zwa bannga zwa khonṱiraka iṅwe na iṅwe ine na ḓitika ngayo.
Register of Projects. Kha zwirendzhe zwo ṋewaho u bva nga 1 Lambamai 2021, tshirendzhe tshi fanela u vha kha Register of Projects ya cidb u itela uri tshi vhalwe sa ḓivhazwakale ya mushumo.
Miṅwaha mitanu yo fhiraho. Khonṱiraka dza kale dzi bva kha ndingo ya mishumo.

Ndi Ngani Mushumo wa Fhaṱo ya Zwifhaṱo U Sa Vhalwi kha Grade ya CE?

Ngauri vhukoni ha mishumo vhu lingiwa nga kiḽasi, khonṱiraka khulwane ya fhaṱo a i sumbedzi uri ni nga ita mushumo wa civil. I nga thusa zwivhalo zwaṋu zwa zwa masheleni, fhedzi grade yaṋu ya CE i kha ḓi ḓitika nga khonṱiraka ya civil khulwane-khulwane ye na i fhedza kha miṅwaha mitanu yo fhiraho. Fema dzi itaho zwoṱhe zwivhili kanzhi dzi wana uri grade yadzo ya CE i fhasi ha grade yadzo ya GB.

Dzhiani fema ine mushumo wayo muhulwane wa vha tshikolo tsha R14,000,000 (mushumo wa GB), nahone mushumo wayo wa civil muhulwane wa vha khonṱiraka ya maḓi a mvula ya R4,000,000. Kha grade ya CE, cidb i sedza khonṱiraka ya R4,000,000 kha vhukoni ha mishumo. Musi zwi tshi vhambedzwa na ndeme dza siaṱari ḽa grading, hezwi zwi tikedza grade 6 kha mishumo, hu si grade 7.

Thandululo a si maṅwalwa. Ndi u kunda, u fhedza na u ṅwala khonṱiraka khulwane dza civil. Ndi ngazwo ndeme ya u fhedza ya khonṱiraka iṅwe na iṅwe ya civil i tshi vha ya ndeme nga maanḓa.

Ni Bva Hani kha 6CE Ni Tshi Ya kha 7CE?

Wanani ndingo ine ya ni fara, ni shume khayo: khaphithala i nga shanduka nga miṅwedzi, turnover nga ṅwaha wa zwa masheleni, nahone ḓivhazwakale ya mushumo fhedzi musi khonṱiraka khulwane ya civil yo fhela. Fema nnzhi dzo dzulaho kha 6CE dzi shaya tshivhalo tshithihi, hu si zwiraru zwoṱhe.

Itani ndingo dziraru ṅwaha muṅwe na muṅwe musi zwitatamennde zwaṋu zwa zwa masheleni zwa ṅwaha zwo tendelwa. Cidb i vhala zwitatamennde, hu si dzi-management account.
Lugisani khaphithala u thoma arali ndi yone tshikhala. Mbuelo yo vhulungwaho, equity ntswa kana thikhedzo ya zwa masheleni zwi nga ṱuṱuwedza khaphithala i wanalaho. Cidb i sumbedza uri mutikedzi ane a si tshiimiswa tsha zwa masheleni ha fanelwi u tikedza u fhira 15% ya ndeme ya thundu yawe yo kumedzwaho (net asset value).
Livhisani kha khonṱiraka dzo teaho. Tendarani mushumo wa civil muhulwane-hulwane une grade yaṋu ya u tendela, kana ni dzhene kha joint venture kha mushumo muhulwane, u itela uri khonṱiraka yaṋu ya CE i tevhelaho yo fhelaho i fhire ndingo ya mishumo.
Shumisani ndeme ya u fhedza. Tshanduko na u linganya hafhu zwi shandukisa zwine khonṱiraka ya civil ya vha zwone magumoni. Muendedzi washu wa u linganya hafhu nga chainage kha khonṱiraka dza civil u sumbedza nḓila ine zwivhalo zwo linganywaho zwa fhaṱa ngayo ndeme iyo ya u fhedza.
Vhulungani vhuṱanzi nga khonṱiraka u bva ḓuvha ḽa u thoma. Vhurifhi ha u ṋewa mushumo, ṱhanziela dza mbadelo, ṱhanziela ya u fhedza na nomboro ya Register of Projects, fhethu huthihi.

Sofuthiwea ya ndangulo ya fhaṱo ya civil i ngaho Sakha i vhulunga ṱhanziela dza mbadelo, u linganya na maṅwalwa a khonṱiraka iṅwe na iṅwe zwi khathihi, u itela uri ḓivhazwakale ya mushumo ya miṅwaha mitanu i vhe yo ḓilugisela musi cidb i tshi humbela. Ṱhanziela dza mbadelo dza GCC dzo kunaho na dzone ndi vhuṱanzi ha mbadelo vhune cidb ya ṱoḓa u vhu vhona.

Grade Yaṋu ya CE I Amba Mini kha Nḓila Ine Na Langa Ngayo Khonṱiraka?

Grade ya CE ya nṱha i amba khonṱiraka khulwane, mbekanyamushumo ndapfu na tshelede nnzhi yo farwaho kha ṱhanziela iṅwe na iṅwe, nga zwenezwo ndangulo yaṋu ya bindu i fanela u aluwa na grade yaṋu. Fema ya 5CE i nga tshila nga dzi-spreadsheet dzi si nngana. Fema ya 7CE kana 8CE ine ya langa khonṱiraka ṋa a i nga koni u tevhela u linganya, ṱhanziela na mimishini nga nḓila iyo i sa lozi tshelede.

Tshigwada tsha grade	Zwine zwa shanduka saithini na ofisini
5CE u swika 6CE	Khonṱiraka nthihi kana mbili dzi shumaho. U linganya, dayari ya saithi na ṱhanziela ya ṅwedzi yo kunaho ndi zwa ndeme nga maanḓa
7CE	Khonṱiraka nnzhi nga tshifhinga tshithihi, mimishini minzhi na tshanduko nnzhi. Mbadelo musi i tshi vhambedzwa na zwine bill ya zwi badela i vha ya ndeme vhukuma
8CE u swika 9CE	Vhakhasiṱama vhahulwane vha muvhuso, khonṱiraka ndapfu na mivhigo yo kombetshedzwaho. Ndangulo ya khonṱiraka, rekhodo dza HSE na dza vhupo zwi fanela u kunda u ṱolwa ha odithi

Muendedzi washu wa sofuthiwea ya civil engineering ngei Afrika Tshipembe u ṱalutshedza zwine tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwi ṱoḓa kha sisiṱeme dzatsho.

Mbudziso Dzine dza Vhudziswa Kanzhi

CE grading kha CIDB ndi mini?

Ndi u ṅwaliswa haṋu kha kiḽasi ya mishumo ya civil engineering (CE) kha Register of Contractors ya cidb. I ṅwalwa sa nomboro ya grade na maḽeḽeṱere CE, u fana na 7CE. Grade i vhea ndeme ya nṱha ya thendara ya khonṱiraka nthihi ya civil ine na nga i ṋewa.

7CE i amba mini?

I amba grade 7 kha mishumo ya civil engineering. U bva nga 7 Tshimedzi 2019, mukonṱiraka wa 7CE u dzhiiwa a tshi kona u ita khonṱiraka dza civil dzi re na ndeme ya thendara ya u swika R60,000,000, hu tshi katelwa VAT. Sedzani mikano ya zwino kha webusaithi ya cidb.

Naa mukano wa ndeme ya thendara u katela VAT?

Ee. Mulayo wa 2 wa Construction Industry Development Regulations u amba uri ndeme dza dzithendara na khonṱiraka kha milayo dzi katela VAT. Vhambedzani mutengo waṋu wo tendariwaho u katelaho VAT na mukano wa grade yaṋu ni sa athu u rumela.

Naa khonṱiraka dza fhaṱo dzi nga vhalwa kha grade ya CE?

Hai kha ndingo ya mishumo. Cidb i linga ḓivhazwakale ya mushumo kha kiḽasi ine na i humbela, nga zwenezwo grade ya CE i ṱoḓa khonṱiraka dza civil engineering dzo fhelaho. Mushumo wa fhaṱo u nga kha ḓi tikedza zwivhalo zwaṋu zwa zwa masheleni.

U ṅwaliswa kha CIDB hu shuma tshifhinga tshingafhani?

Memo ya cidb ya 2019 i amba nga ha tshifhinga tsha u shuma ha u ṅwaliswa tsha miṅwaha miraru. Thomani u vusulusa hu tshee nga u ṱavhanya, ni sedze zwivhalo zwaṋu zwa turnover, khaphithala na ḓivhazwakale ya mushumo ḓuvha ḽa u fhela ḽi sa athu u swika.

Mafhungo a Fhedzisela

Grade yaṋu ya CE ndi mukano kha thendara iṅwe na iṅwe ya civil ine na i vhea mutengo. Ḓivhani mukano wa grade yaṋu, nahone misi yoṱhe u vhambedzeni na mutengo waṋu u katelaho VAT. Shumisani dzi-joint venture u swikelela mushumo muhulwane na u fhaṱa ḓivhazwakale ya mushumo. Dzudzanyani grade yaṋu i tevhelaho nga u sedza ndingo nthihi ine ya ni fara. Nga nṱha ha zwoṱhe, vhulungani vhuṱanzi ha khonṱiraka iṅwe na iṅwe ya civil u bva ḓuvha ḽe ya ṋewa ngaḽo: ṱhanziela ya u fhedza, ṱhanziela ya u fhela ha mushumo na u dzheniswa kha Register of Projects. Fema dzine dza gonya nga u ṱavhanya ndi dzine rekhodo dzadzo dza vha dzo ḓilugisela cidb i sa athu u humbela.

Vhaendedzi vha elanaho: