CIDB CE Grading: Ti-Grade 5 ku ya 9 ta Vakontraka va Civil

Eka tender ya civil ya mfumo, grade ya wena ya CIDB CE yi teka xiboho xa leswaku u nga nyikiwa ntirho kumbe e-e. Loko u veka nxavo wa gondzo, phayiphi kumbe kontraka ya mati ya mpfula ehenhla ka grade ya wena, mukhastama a nge yi ku nyiki, hambiloko nxavo wa wena wu ri kahle njhani. Kambe tifeme to tala ta civil ti kambela grade ya tona ntsena loko xitiviso xa tender xi fika.

Gayidi leyi yi hlamusela CIDB CE grading ya vakontraka va civil. Yi vulavula hi leswaku klasi ya CE i yini, leswi ti-grade 5 ku ya 9 ti ku pfumelelaka ku swi tenda, ndlela leyi cidb (Construction Industry Development Board) yi tekaka xiboho hi grade ya wena, na ndlela yo hlela ku ya eka grade leyi landzelaka. Yi tsaleriwe vafambisi-nkulu, vafambisi va tikontraka na varingeteri eka tifeme ta civil. Leswaku u vona ti-grade na tiklasi hinkwato, languta gayidi ya hina leyi hlanganaka na leyi hi CIDB grading leyi hlamuseriweke.

Xana CIDB CE Grading i Yini?

CIDB CE grading i ku tsarisiwa ka wena eka Register of Contractors ya cidb eka klasi ya mintirho ya civil engineering (CE). Yi tsariwa tanihi nomboro na maletere mambirhi, ku fana na 7CE. Nomboro i grade ya wena, ku sukela eka 1 ku ya eka 9. Yi veka kontraka leyikulu ku tlula hinkwato leyi u tekiwaka u kota ku yi endla. Maletere ma komba klasi ya mintirho.

Mpimo wa ku xava wa cidb wu hlamusela leswi tanihi vuxokoxoko bya swihlawulekisi swinharhu. Xihlawulekisi xo sungula i nomboro ya ntsengo wa tender. Leswi landzelaka swimbirhi i maletere lamakulu ya klasi ya mintirho. Kutani 6CE yi vula grade 6 eka mintirho ya civil engineering, naswona 6GB yi vula grade 6 eka mintirho ya vuaki bya swakwe hinkwaswo (general building).

Klasi yin’wana na yin’wana yi gredisiwa yi ri yoxe. Feme yi nga va 7GB na 5CE hi nkarhi wun’we, hikuva cidb yi languta matimu ya ntirho eka klasi yin’wana na yin’wana hi ku hambana. Eka mukontraka wa civil, grade ya CE hi yona leyi tekaka xiboho xa leswaku hi ti-tender tihi ta magondzo, mati, swisibi na vukorhokeri lebyikulu leti u nga ti hlulaka.

Ehansi ka nawu wa 17 wa Construction Industry Development Regulations, 2004, mukontraka u tekiwa a kota ku endla kontraka leyi nga endzeni ka mpimo wa ntsengo wa tender wa grade ya yena, eka klasi leyi a tsarisiweke eka yona.

Xana Grade yin’wana na yin’wana ya CE yi Nga Tenda Yini?

Grade yin’wana na yin’wana ya CE yi na ndzelekano wa le henhla wa ntsengo wa tender hi kontraka, naswona ti-grade 5 ku ya 9 ti katsa vakontraka vo tala va civil lava tiyeke. Mindzelekano leyi nga laha hansi yi tirhile ku sukela hi 7 Nhlangula 2019, loko thebulu leyi cinciweke eka nawu wa 17 yi sungula ku tirha (Government Gazette 42561). Ehansi ka nawu wa 2, mintsengo leyi yi katsa VAT. Grade 9 a yi na ndzelekano wa le henhla.

Grade ya CE	Ndzelekano wa le henhla wa ntsengo wa tender (ku katsa VAT)	Ntirho wa civil lowu tolovelekeke eka levhele leyi (xikombiso)
5CE	R10,000,000	Ku pfuxeta magondzo ya masipala, ku hangalasa mati na swisibi eka xiyimo xitsongo
6CE	R20,000,000	Vukorhokeri bya tidorobana, ku antswisa mati ya mpfula, mabuloho lamatsongo na ti-culvert
7CE	R60,000,000	Tikontraka ta magondzo ya xifundzankulu, tilayini letikulu ta mati na swisibi, matanki ya mati
8CE	R200,000,000	Ku antswisa magondzo lamakulu, switirhisiwa swa xisekelo leswikulu, tiphayiphi leti nga na swiyenge swo tala
9CE	A ku na ndzelekano	Minongonoko leyikulu ya switirhisiwa swa xisekelo swa rixaka na swa ti-metro

Mindzelekano yi tirha hi kontraka, ku nga ri hi lembe. Feme ya 7CE yi nga fambisa tikontraka to tala ta R50,000,000 hi nkarhi wun’we loko yi ri na switirhisiwa. Ti-grade 1 ku ya 4 na tona ti kona, ti ri na mindzelekano ya le hansi. Thebulu ya hina ya CIDB grading ya ti-grade 1 ku ya 9 yi ti nxaxameta hinkwato. Minkarhi hinkwayo kambela tinhlayo ta sweswi eka webusayiti ya cidb u nga si titshega hi tona, hikuva mindzelekano yi nga cinciwa hi xitiviso.

Xana Mukhastama u Teka Xiboho Njhani hi Grade ya CE Leyi Tender yi Yi Lavaka?

Xitiviso xa tender xi vula grade leyi mukhastama a ringanyetaka leswaku u ta yi lava, kambe nxavo wa wena wa tender hi wona lowu tekaka xiboho xa leswaku wa faneleka. Ehansi ka cidb Standard for Uniformity in Construction Procurement, mutenda la fanelekaka u fanele ku va na vuxokoxoko bya grade lebyi ringanaka kumbe lebyi tlulaka lebyi fambelanaka na mali leyi tendiweke.

Hi ku tirha, tender data yi ta vula nchumu wo fana na “vatenda va fanele ku va na cidb contractor grading designation ya 7CE kumbe ku tlula”. Lexi i xiringanyeto xa mukhastama. Loko nxavo wa wena wu tlula ndzelekano wa grade ya wena, a wa ha faneleki, hambiloko xitiviso xi vitane grade ya wena.

Laha hi laha VAT yi khomaka vanhu. Mindzelekano yi katsa VAT, kambe varingeteri vo tala va tirha hi minxavo leyi nga katsiki VAT ku fikela eka goza ro hetelela.

Ku kambela VAT. Mukontraka wa 7CE u veka nxavo wa kontraka ya gondzo eka R53,000,000 handle ka VAT. Hi VAT ya 15%, nxavo lowu tendiweke i R60,950,000. Leswi swi tlula ndzelekano wa R60,000,000 wa grade 7, kutani tender a yi faneleki hi nxavo wolowo. Minkarhi hinkwayo ringanisa grade ya wena na nxavo lowu katsaka VAT u nga si rhumela.

Xana U Nga Tenda Ehenhla ka Grade ya Wena ya CE?

Ina, eka swiyimo swimbirhi leswi vekiweke eka mpimo wa ku xava wa cidb: hi joint venture, kumbe tanihi bindzu leri nga ha humelelaka eka nongonoko wa nhluvukiso lowu kongomisiweke. Handle ka tindlela leti, grade ya wena na nxavo lowu katsaka VAT swi veka ndzelekano.

Ti-joint venture. Xirho xin’wana na xin’wana xa joint venture xi fanele ku tsarisiwa eka cidb. Grade leyi hlanganisiweke, leyi hlayiwaka hilaha milawu yi vulaka hakona, yi fanele ku ringana kumbe ku tlula grade leyi lavekaka. Cidb yi humesa xibalo xa grade ya joint venture ku kambela leswi u nga si sayina ntwanano wa joint venture.
Mabindzu lama nga ha humelelaka. Laha mukhastama a fambisaka nongonoko wa nhluvukiso lowu kongomisiweke, tender data yi nga pfumelela vakontraka lava tsarisiweke eka grade yin’we ehansi ka leyi lavekaka, loko va fikelela swipimelo leswi vuriweke eka tender data. Cidb yi hlanganisa xiyimo xa ku va bindzu leri nga ha humelelaka na swipimelo swo karhi swa vun’wini na vulawuri. Hlaya tender data hi vukheta, hikuva swipimelo swi hambana hi nongonoko.

Joint venture i ndlela leyi tolovelekeke ya feme ya 6CE kumbe 7CE leyi lavaka ku aka matimu ya ntirho eka mintirho leyikulu. Hlela mapepa ka ha ri na nkarhi. Cidb yi languta tikontraka leti heleleke loko u kombela ku tlakusa grade endzhaku, kutani pfumelelanani hi ndlela leyi xiphemu xa ntirho xa xirho xin’wana na xin’wana xi nga ta tsariwa ha yona.

Xana CIDB yi Gredisa Njhani Mukontraka wa Civil?

Cidb yi ku gredisa hi swikambelo swimbirhi, vuswikoti bya timali na vuswikoti bya mintirho, naswona grade ya wena i leyi nga ehansi eka timbirhi. Eka ti-grade 5 ku ya 9, yi languta turnover ya wena ya lembe leyi antswaka, khapitali leyi u nga na yona na kontraka ya wena leyikulu leyi heleleke. Xikambelo xa mintirho xi hlaya ntsena tikontraka leti heleleke eka klasi leyi u yi kombelaka, leswi eka grade ya CE swi vulaka ntirho wa civil.

Milawu yi kumeka eka milawu ya 11 na 12 ya Construction Industry Development Regulations. Pheji ya swilaveko swa grading ya cidb yi nxaxameta mintsengo leyi ya ku fanelekela ti-grade 5 ku ya 9:

Grade	Kontraka leyikulu leyi heleleke (malembe ya 5 lama hundzeke)	Turnover ya lembe leyi antswaka (malembe ya 2 lama hundzeke)	Khapitali leyi kumekaka
5	R1,500,000	R3,250,000	R650,000
6	R3,000,000	R6,500,000	R1,300,000
7	R9,000,000	R20,000,000	R4,000,000
8	R30,000,000	R65,000,000	R13,000,000
9	R90,000,000	R200,000,000	R40,000,000

Xitsundzuxo xin’we. Memo ya cidb ya Mhawuri 2019 yi vula leswaku mintsengo ya ku fanelekela yi famba na mindzelekano ya ntsengo wa tender leyi sunguleke ku tirha hi Nhlangula 2019, leswi a swi ta yi endla yi tlula tinhlayo leti nga eka pheji ya grading. Tiyisisa na cidb leswaku hi yihi mintsengo leyi tirhaka u nga si hlela ku tlakusa grade hi nhlayo yin’we.

Cidb yi tlhela yi veka milawu ya vumbhoni bya matimu ya ntirho:

Ntirho lowu heleleke ntsena. Yi kombela papila ra ku nyikiwa ntirho, xitifikheti xa ku hela, xitifikheti xa hakelo na tisitatimende ta banki ta kontraka yin’wana na yin’wana leyi u titshegaka hi yona.
Register of Projects. Eka tiphurojeke leti nyikiweke ku sukela hi 1 Dzivamisoko 2021, phurojeke yi fanele ku va eka Register of Projects ya cidb leswaku yi hlayiwa tanihi matimu ya ntirho.
Malembe ya ntlhanu lama hundzeke. Tikontraka ta khale ti huma eka xikambelo xa mintirho.

Ha Yini Ntirho wa Vuaki bya Swakwe wu Nga Hlayiwi eka Grade ya CE?

Hikuva vuswikoti bya mintirho byi kamberiwa hi klasi, kontraka leyikulu ya vuaki a yi kombisi leswaku u nga endla ntirho wa civil. Yi nga pfuna tinhlayo ta wena ta timali, kambe grade ya wena ya CE yi ha titshege hi kontraka ya civil leyikulu ku tlula hinkwato leyi u yi heteke eka malembe ya ntlhanu lama hundzeke. Tifeme leti endlaka swimbirhi hi ku tala ti kuma leswaku grade ya tona ya CE yi le hansi ka grade ya tona ya GB.

Teka feme leyi ntirho wa yona lowukulu a ku ri xikolo xa R14,000,000 (ntirho wa GB), naswona ntirho wa yona wa civil lowukulu a ku ri kontraka ya mati ya mpfula ya R4,000,000. Eka grade ya CE, cidb yi languta kontraka ya R4,000,000 eka vuswikoti bya mintirho. Hi ku ringanisa na mintsengo ya pheji ya grading, leswi swi seketela grade 6 eka mintirho, ku nga ri grade 7.

Ntshuxo a hi mapepa. I ku hlula, ku heta na ku tsala tikontraka ta civil letikulu. Hikwalaho ntsengo wo hetelela wa kontraka yin’wana na yin’wana ya civil wu nga na nkoka swonghasi.

Xana U Suka Njhani eka 6CE U Ya eka 7CE?

Kuma xikambelo lexi ku khomaka, kutani u tirha eka xona: khapitali yi nga cinca hi tinhweti, turnover hi lembe ra timali, naswona matimu ya ntirho ntsena loko kontraka ya civil leyikulu yi herile. Tifeme to tala leti khomiweke eka 6CE ti pfumala nhlayo yin’we, ku nga ri tinharhu hinkwato.

Endla swikambelo swinharhu lembe na lembe loko tisitatimende ta wena ta timali ta lembe ti pfumeleriwile. Cidb yi hlaya tisitatimende, ku nga ri ti-management account.
Lulamisa khapitali ku sungula loko yi ri yona mpfuka. Profiti leyi hlayisiweke, equity leyintshwa kumbe nseketelo wa timali swi nga tlakusa khapitali leyi kumekaka. Cidb yi lemukisa leswaku museketeri loyi a nga riki nhlangano wa timali a nga fanelanga ku seketela ku tlula 15% ya ntsengo wa yena wa rifuwo lerintsongo (net asset value).
Kongomisa eka tikontraka leti faneleke. Tenda ntirho wa civil lowukulu ku tlula hinkwawo lowu grade ya wena yi wu pfumelelaka, kumbe u nghena eka joint venture eka ntirho lowukulu, leswaku kontraka ya wena ya CE leyi landzelaka leyi heleleke yi hundza xikambelo xa mintirho.
Tirhisa ntsengo wo hetelela. Ku cinca na ku pima nakambe swi cinca leswi kontraka ya civil yi nga xiswona eku heteleleni. Gayidi ya hina ya ku pima nakambe hi chainage eka tikontraka ta civil yi komba ndlela leyi tinhlayo leti pimiweke ti akaka ntsengo wolowo wo hetelela ha yona.
Hlayisa vumbhoni hi kontraka ku sukela siku ro sungula. Papila ra ku nyikiwa ntirho, switifikheti swa hakelo, xitifikheti xa ku hela na nomboro ya Register of Projects, endhawini yin’we.

Software ya vulawuri bya vuaki bya civil yo fana na Sakha yi hlayisa switifikheti swa hakelo, ku pima na matsalwa ya kontraka yin’wana na yin’wana swi ri swin’we, leswaku matimu ya ntirho ya malembe ya ntlhanu ma lunghekile loko cidb yi kombela. Switifikheti swa hakelo swa GCC leswi basaka na swona i vumbhoni bya hakelo lebyi cidb yi lavaka ku byi vona.

Xana Grade ya Wena ya CE yi Vula Yini eka Ndlela leyi U Fambisaka Tikontraka ha Yona?

Grade ya CE ya le henhla yi vula tikontraka letikulu, minongonoko leyi lehaka na mali yo tala leyi khomiweke eka xitifikheti xin’wana na xin’wana, kutani vulawuri bya wena bya bindzu byi fanele ku kula na grade ya wena. Feme ya 5CE yi nga hanya hi ti-spreadsheet ti nga ri tingani. Feme ya 7CE kumbe 8CE leyi fambisaka tikontraka ta mune a yi nge swi koti ku landzelela ku pima, switifikheti na timatshini hi ndlela yoleyo handle ko lahlekeriwa hi mali.

Ntlawa wa grade	Leswi cincaka esayitini na le hofisini
5CE ku ya 6CE	Tikontraka timbirhi kumbe yin’we leti tirhaka. Ku pima, dayari ya sayiti na xitifikheti xa n’hweti lexi basaka swi na nkoka ngopfu
7CE	Tikontraka to tala hi nkarhi wun’we, timatshini to tala na ku cinca ko tala. Ntsengo loko wu ringanisiwa na leswi bill yi swi hakelaka wu va wa nkoka swinene
8CE ku ya 9CE	Vakhastama lavakulu va mfumo, tikontraka leti lehaka na swiviko leswi bohiweke. Vulawuri bya kontraka, tirhekhodo ta HSE na ta mbango swi fanele ku hundza ku kamberiwa ka ti-audit

Gayidi ya hina ya software ya civil engineering eAfrika-Dzonga yi hlamusela leswi ntlawa wun’wana na wun’wana wu swi lavaka eka tisisitimi ta wona.

Swivutiso Leswi Vutisiwaka Hi Ku Tala

Xana CE grading eka CIDB i yini?

I ku tsarisiwa ka wena eka klasi ya mintirho ya civil engineering (CE) eka Register of Contractors ya cidb. Yi tsariwa tanihi nomboro ya grade na maletere CE, ku fana na 7CE. Grade yi veka ntsengo wa le henhla wa tender wa kontraka yin’we ya civil leyi u nga nyikiwaka yona.

Xana 7CE yi vula yini?

Yi vula grade 7 eka mintirho ya civil engineering. Ku sukela hi 7 Nhlangula 2019, mukontraka wa 7CE u tekiwa a kota ku endla tikontraka ta civil leti nga na ntsengo wa tender wo fika eka R60,000,000, ku katsa VAT. Kambela mindzelekano ya sweswi eka webusayiti ya cidb.

Xana ndzelekano wa ntsengo wa tender wu katsa VAT?

Ina. Nawu wa 2 wa Construction Industry Development Regulations wu vula leswaku mintsengo ya ti-tender na tikontraka eka milawu yi katsa VAT. Ringanisa nxavo wa wena lowu tendiweke lowu katsaka VAT na ndzelekano wa grade ya wena u nga si rhumela.

Xana tikontraka ta vuaki bya swakwe ti nga hlayiwa eka grade ya CE?

Ku nga ri eka xikambelo xa mintirho. Cidb yi kambela matimu ya ntirho eka klasi leyi u yi kombelaka, kutani grade ya CE yi lava tikontraka ta civil engineering leti heleleke. Ntirho wa vuaki wu nga ha seketela tinhlayo ta wena ta timali.

Xana ku tsarisiwa eka CIDB ku tirha nkarhi wo tani hi kwihi?

Memo ya cidb ya 2019 yi vulavula hi nkarhi wa ku tirha ka ku tsarisiwa wa malembe manharhu. Sungula ku pfuxeta ka ha ri na nkarhi, u kambela tinhlayo ta wena ta turnover, khapitali na matimu ya ntirho ku nga si fika siku ra kona.

Mhaka ya Makumu

Grade ya wena ya CE i ndzelekano eka tender yin’wana na yin’wana ya civil leyi u yi vekaka nxavo. Tiva ndzelekano wa grade ya wena, naswona minkarhi hinkwayo wu ringanise na nxavo wa wena lowu katsaka VAT. Tirhisa ti-joint venture ku fikelela ntirho lowukulu na ku aka matimu ya ntirho. Hlela grade ya wena leyi landzelaka hi ku languta xikambelo xin’we lexi ku khomaka. Ku tlula hinkwaswo, hlayisa vumbhoni bya kontraka yin’wana na yin’wana ya civil ku sukela siku leri yi nyikiweke ha rona: xitifikheti xo hetelela, xitifikheti xa ku hela na ku nghenisiwa eka Register of Projects. Tifeme leti tlhandlukaka hi ku hatlisa i leti tirhekhodo ta tona ti lunghekeke cidb yi nga si kombela.

Tigayidi leti fambelanaka: